(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "M. Tullii Ciceronis Opera : Cum indicibus et variis lectionibus"

Digitized by the Internet Archive 

in 2011 with funding from 

University of Toronto 



http://www.archive.org/details/mtulliiciceronis03cice 



M. T U L L I I 



CICERONIS 



O P E R U M 



TOMUS TERTIUS: 



PHILOSOPHICORUM ALTER. 



O X O N I I, 



E TYPOGRAPHEO CL ARENDONIANO. 

M DCC LXXX in. 



IHElNSTITiJTEOF W STUOIES 

10 ELMCLEY r .---.w^i 



l\^ 



n /•• '-■^ ^ < 



JA 



M. T U L L I I 




I C E R O N I S 



D E 



DIVINATIONE 



LIBER PRIMUS. 




I. "^ir 'nr E T U S opinio efl, jam ufque ab heroicis dudla 
temporibus, eaque et populi Romani et omnium 
gentium firmata confenfu, verfari quandam inter 
homines divinationem, quam Grsci (A^avTialw appellant, id efl, 
praefenlionem et fcientiam rerum futurarum. Magnifica quaedam 
res et falutaris, fi modo efi; ulla : quaque proxime ad deorum 
vim natura mortalis poflit accedere. Itaque ut alia nos melius 
multa quam Grseci, fic huic praeflantiflima^ rei nomen noftri a 
divis, Graeci, ut Plato interpretatur, a furore duxerunt. 

Gentem quidem nullam video, neque tam humanam atque 
doftam, neque tam immanem tamque barbaram, quse non fig- 
nificari futura, et a quibufdam intelligi, praedicique pofi!e cen- 
feat. Principio Aflyrii, ut ab ultimis audoritatem repetam, 
propter planitiem magnitudinemque regionum, quas incole- 
bant, cum caelum ex orani parte patens atque apertum intue- 
rentur, trajediones motufque fl:ellarum obfervaverunt : quibus 

A 2 



4 DE DIVINATIONE 

notatis, qiiid culque fignificaretur, memorise prodiderunt. Qua 
in natione Chaldrei, non ex artis, fed ex gentis vocabulo no- 
minati, diuturna obfervatione fiderum, fi:ientiam putantur efFe- 
cifie, ut praedici poflet, quid cuique eventurum, et quo quifque 
fato natus eflet. Eandem artem etiam JEgyptii longinquitate 
temporum innumerabilibus pasne feculis confecuti putantur. 
Cilicum autem et Pifidarum gens, et his finitima Pamphylia, 
quibus nationibus praefuimus ipfi, volatibus avium cantibufque, 
ut certiflimis fignis, declarari res futuras putant. Quam vero 
Grscia coloniam mifit in iEoliam, loniam, Afiam, Siciliam, 
ItaHam, fine Pythio, aut Dodonaeo, aut Hammonis oraculo ? 
aut quod bellum fufceptum ab ea fine confilio deorum efi: ? 

II. Nec unum genus eft divinationis publice privatimque 
celebratum. Nam, ut omittam casteros populos, nofi:er quam 
multa genera complexus efl ? Principio, hujus urbis parens 
Romulus, non folum aufpicato urbem condidifiTe, fed ipfe etiam 
optimus augur fuifi^e traditur. Deinde auguribus et reliqui re- 
ges ufi : et exad;is regibus, nihil publice fine aufpiciis nec domi 
nec militia) gerebatur. Cumque magna vis videretur effe et in 
impetrandis confulendifque rebus, et in monfiris interpretandis 
ac procurandis, in harufpicum difciplina ; omnem hanc ex 
Etruria fcientiam adhibebant, ne genus efi!et ullum divinatio- 
nis, quod negle<5tum ab iis videretur. Et, cum duobus modis 
animi fine ratione et fcientia, motu ipfi fuo, foluto et libero 
incitarentur ; uno, furente; altero, fomniante: furoris divina- 
tionem Sibyllinis maxime verfibus contineri arbitrati, eorum 
decem interpretes deledlos e civitate efi^e voluerunt. Ex quo 
genere faepe ariolorum etiam et vatum furibundas prcedidtiones, 
ut Od:aviano bello Cornelii CuUeoli, audiendas putaverunt. 
Nec vero fomnia graviora, fi quae ad rempublicam pertinere 
vifa funt, a fummo confilio negledta funt. Quin etiam memo- 
ria nofi:ra templum Junonis Sofpitas L. Julius, qui cum P. 
Rutilio conful fuit, de fenatus fententia refecit ex Cascilis, 
Balearici filiae, fomnlo. 



L I B E R P R I M U S. 5 

III. Atque hxc, ut ego arbitror, veteres rerum magis eventis 
moniti, quam ratione dod;i, probaverunt. Philofophorum vero 
exquifita quaedam argumenta, cur eflet vera divinatio, colle6la 
funt. E quibus, ut de antiquiffimis loquar, Colophonius Xe- 
nophanes, unus, qui deos Qffc dicerct, divinationem funditus 
fuilulit. Reliqui vero omnes, praeter Epicurum, balbutientem 
de natura deorum, divinationem probaverunt, fed non uno mo- 
do. Nam cum Socrates omnefque Socratici, Zenoque, et hi, 
qui ab eo eflent profedli, manerent in antiquorum Philofopho- 
rum fententia, vetere Academia et Peripateticis confentienti- 
bus .; cumque huic rei magnam audoritatem Pythagoras jam 
ante tribuiffet, qui etiam ipCe augur vellet effe -, plurimifque 
locis gravis au(5tor Democritus prasfenfionem rerum futurarum 
comprobaretj DiccEarchus Peripateticus castera divinationis 
genera fuftulit, fomniorum et furoris reliquit : Cratippufque, 
familiaris nofter, quem ego parem fummis Peripateticis judico, 
iifdem rebus fidem tribuit, reliqua divinationis genera rejecit. 

Sed cum Stoici omnia fere illa defenderent, quod et Zeno 
in fuis commentariis quafi femina quaedam fparfiffet, et ea 
Cleanthes paulo uberiora fecilTet : acceffit acerrimo vir in- 
genio Chryfippus, qui totam de divinatione duobus libris ex- 
plicavit fententiam, uno praetc. -a de oraculis, uno de fomniis : 
quem fubfequens, unum librum Babylonius Diogenes edidit, 
ejus auditor: duo Antipater : quinque nofter Pofidonius. Sed a 
Stoicis, vel principibus ejus difciplince, Pofidonii dodor, difci- 
pulus Antipatri, degeneravit Panaetius : nec tamen aufus eft 
negare vim efle divinandi, fed dubitare fe dixit. Quod illi in 
aliqua re, invitifTimis Stoicis, Stoico facere licuit, id, ut nos in 
reliquis rebus faciamus, a Stoicis non concedetur ? pr^Efertim 
cum id, de quo Panastio non liquet, reliquis ejufdem difciplinse 
folis luce vidcatur clarius. Sed hsc quidem laus Academice 
praeftantiflimi philofophi judicio et teflimonio comprobata efl. 

IV. Etenim nobifmet ipfis quaerentibus, quid fit de divina- 
tione judicandum, quod a Carneade multa acute et copiofe 
contra Stoicos difputata fint : verentibufque, ne temere vel falfas 



6 2.7g 



6 DE DIVINATIONE 

rel, vel non fatis cognitas, aiTentiamur ; faciendum videtur, ut 
diligenter etiam atque etiam argumenta cum argumentis com- 
paremus, ut fecimus in iis tribus libris, quos de natura deorum 
fcripfimus. Nam cum omnibus in rebus temeritas in aflenti- 
endo, errorque turpis eft, tum in eo loco maxime, in quo ju- 
dicandum eft, quantum aufpiciis rebufque divinis, religionique 
tribuamus. Eft enim periculum, ne aut, negle6tis iis, impia 
fraude; aut, fufceptis, anili fuperftitione obligemur. Quibus 
de rebus et alias faepe, et paulo accuratius nuper, cum eflem 
cum Q^fratre in Tufculano, difputatum eft. 

V. Nam cum ambulandi caufa in Lyceum veniffemus : (id 
enim fuperiori gymnafio nomen eft) Perlegi, inquit ille, tuum 
paulo ante tertium de natura deorum: in quo difputatio Cottse, 
quanquam labefadavit fententiam meam, non funditus tamen 
fuftulit. Optime vero, inquam. Etenim ipfe Cotta fic difputat, 
ut Stoicorum magis argumenta confutet, quam hominum deleat 
religionem. Tum Quintus, Dicitur quidem iftuc, inquit, a 
Cotta, et vero faepius : credo, ne communia jura migrare videa- 
tur : fed ftudio contra Stoicos difterendi, deos mihi videtur 
funditus tollere. Ejus orationi non fane defidero quid refponde- 
am : fatis enim defenfa religio eft in fecundo libro a Lucilio : 
cujus difputatio tibi ipfi, ut in extremo tertio fcribis, ad veri- 
tatem eft vifa propenftor. Sed, quod pra^termiftum eft in illis 
libris, credo quia commodius arbitratus es feparatim id quaeri, 
deque eo difleri, id eft, de divinatione, qus eft earum rerum, 
qu^ fortuitae putantur, praedidiio atque praefenfio, id, fi placet, 
videamus, quam habeat vim, et quale fit. Ego enim fic exifti- 
mo : li lint ea genera divinandi vera, de quibus accepimus, quas- 
que colimus, efle deos : viciflimque, fi dii fint, efi"e qui divinent. 

VI. Arcem tu quidem Stoicorum, inquam, Quinte, defen- 
dis, fi quidem ifta fic reciprocantur -, ut et fi divinatio fit, dii 
lint, et fi dii fint, fit divinatio. Quorum neutrum tam facile, 
quam tu arbitraris, conceditur. Nam et natura fignificari futura 
fine deo pofTunt: et, ut fint dii, poteft fieri, ut nulia ab iis divi- 



LIBER PRIMUS. 7 

natio generi humano tributa fit. Atque ille, Mihi vero, inquit, 
fatis eft argumenti, et ei^Q deos, et eos confulere rebus humanis, 
quod efle clara et perfpicua divinationis genera judico. De qui- 
bus quid ipfe fentiam, fi placet, exponam ; ita tamen, fi vacas 
animo, neque habes aliquid, quod huic fermoni praeverten- 
dum putes. 

Ego vero, inquam, philofophiag, Quinte, femper vaco. Hoc 
autem tempore, cum fit nihil aliud, quod libenter agere pof- 
fim, multo magis aveo audire, de divinatione quid fentias. Ni- 
hil, inquit, equidem novi, nec quod praeter caeteros ipfe fenti- 
am : nam cum antiquiffimam fententiam, tum omnium popu- 
lorum et gentium confenfu comprobatam fequor. Duo funt 
enim divinandi genera; quorum alterum artis eft, alterum na- 
turas. Quas eft autem gens, aut quas civitas, quas non aut extis 
pecudum, aut monftra, aut fulgura interpretantium, aut augu- 
rum, aut aftrologorum, aut fortium, (ea enim fere artis funt) 
aut fomniorum, aut vaticinationum, (hasc enim duo naturalia 
putantur) praedidione moveatur? Quarum quidem rerum even- 
ta magis arbitror, quam caufas, quaeri oportere. Eft enim vis et 
natura quaedam, quae tum obfervatis longo tempore lignificatio- 
nibus, tum aliquo inftin([lu inflatuque divino futura prsnuntiat. 

VII. Quare omittat urgere Carneades (quod faciebat etiam 
Panastius) requirens, Jupiterne cornicem a lasva, corvum a 
dextra canere juffilTet. Obfervata funt haec tempore immenfo, 
et in fignificatione eventus animadverfa et notata. Nihil eft au- 
tem, quod non longinquitas temporum, excipiente memoria, 
prodendifque monumentis, efficere atque affequi poffit. Mirari 
licet, qu£e fint animadverfa a medicis herbarum genera, quae 
radicum ad morfus beftiarum, ad oculorum morbos, ad vulnera: 
quorum vim atque naturam ratio nunquam explicavit : utiHtate 
et ars eft et inventor probatus. Age, ea, quae, quanquam ex 
alio genere funt, tamen divinationi funt fimiliora, videamus» 
Atque etiam ventos prcemonjlrat fcepe futuros 
Jnftatum mare^ cumfubito, piiitufque tumefcit^ 



8 DE DIVINATIONE 

Saxaque canay falis niveo fpumata liquore, 
'Trijlifcas certant Neptuno reddere voces : 
Aut denfus Jiridor cum celfo e vertice montis 
Ortus, adaugefcit fcopulorum fcepe repulju. 
VIII. Atque his rerum praefenfionibus prognoftica tua referta 
funt. Quis igitur elicere caufas prEefenfionum poteft ? etfi vi- 
deo Boethum Stoicum efle conatum : qui hadenus aliquid 
egit, ut earum rationem rerum explicaret, quae in mari caslove 
fierent. Illa vero cur eveniant, quis probabiliter dixerit ? 
Ravafulix itidem fugiens e gurgite ponti, 
Nuntiat horribiles clamans inftare procellas, 
Haud modicos tremulo fundens e gutture cantus, 
Scepe etiam pertrifie canit de peSlore carmen, 
Et matutinis acredula vocibus injiat, 
Vocibus inftat, ct aj/iduas jacit ore querelas, 
Cum primum gelidos rores aurora remittit, 
Fufcaque nonnunqua?n curfans per littora cornix 
Demerft caput, et fluSlum cervice recepit. 
IX. Videmus haec ligna nunquam fere ementientia : nec 
tamen, curlta fiat, videmus. 

Vos quoque fgna videtis, aquai dulcis alumnce, 
Cum clamore paratis inanes fundere voces, 
Abfurdoque fono Jontes etftagna cietis. 
Quis eft, qui ranunculos hoc videre fufpicari poffit ? Sed ineft 
in rivis et ranunculis natura quaedam fignificans aliquid, per fc 
ipfa fatis certa, cognitioni autem hominum obfcurior. 
Mollipedefque boves fpeBantes lumina cali, 
Naribus humiferum duxere ex aere fuccum. 
Non qusro, cur : quoniam, quid eveniat, intelligo. 
fam vero femper viridis, femperque gravata 
Lentifcus triplici folita grandefcere fcetu, 
Ter Jruges Jundens tria tempora monftrat arandi. 
Nec hoc quidem quaero, cur haec arbor una ter floreat, aut 
cur arandi maturitatem ad fignum floris accommodet. Hoc 



LIBERPRIMUS. 9 

fum contentus, quod, etlam fi, quo modo quidque fiat, ignorem, 
quid fiat, intelligo. Pro omni igitur divinatione idem, quod pro 
iis rebus, quas commemoravi, refpondebo. 

X. Quid fcammoneaB radix ad purgandum, quid ariflolochla 
ad morfus ferpentum pofiit, (qua^ nomen ex inventore reperlt, 
rem ipfam inventor ex fomnio) video ; quod fatis eft : cur pof- 
fit, nefcio. Sic ventorum et imbrium figna, quae dixi, rationem 
quam habeant, non fatis perfpicio ; vim et eventum agnofco, 
fcio, approbo. Similiter, quid fifTum in extis, quid fibra valeat, 
accipio ; quae caufa fit, nefcio. Atque horum quidem plena vlta 
eft ', extis enim omnes fere utuntur. Quid ? de fulgurum vi du- 
bitare num pofiTumus ? Nonne cum multa alia mirabilla, tum 
illud in primis ? cum Summanus in fafiilgio Jovis optimi maxi- 
mi, qui tum erat fidlilis, e caelo i<flus efiet, nec ufquam ejus 
fimulacri caput inveniretur, harufpices in Tiberim id depulfum 
efi!e dixerunt, idque inventum efi: eo loco, qui efi: ab harufpici- 
bus demonfliratus. 

XI. Sed quo potlus utar audore, aut tefi:e, quam te ? cujus 
e^idlci etlam verfus, et llbenter quidem, quos in fecundo Con- 
fulatu Urania mufa pronuntiat ; 

Principio cetherio jlammatus 'Jupiter igni 
Vertitur, et totum collujlrat lumine mundumt 
Menteque divina ccelum, terrafque petejjit, 
^ce penitus fenfus hominum vitafque retentaty 
JEtheris ceterni fepta atque inclufa cavernis, 
Etffijiellarufn motus curfufque vagantes 
Nojfe velis, quce fint fignorum infede locatce, 
^ce verbo et falfis Graiorum vocibus errant, 
Re vera certo lapfu fpatioque feruntur : 
Omniajam cernes divina mente notata, 
Nam primum afirorum volucres, te Confule, motus, 
Concurfufque graves Jiellarum ardore micantes 
*Tu quoque, cum tumulos Albano in monte nivales 
Lujirafii, et lceto maBafii laBe Latinas, 
ToM. III. B 



10 DE DIVINATIONE 

Vldijliy et claro tremulos ardore cometas, 
Multaque mifceri no6furna Jlrage putajli ; 
^odferme dirum in tempus cecinere Latino', 
Cum claram fpeciem concreto lumine luna 
Abdidit, et fiibito Jlellanti noBe perempta eji. 
^iid 'vero Pbcebifax, trijiis nuntia belli, 
^a magnum ad columen Jiamtnato ardore volabaf, 
Prcecipites cali partes, obitujque petej/it. 
Aut cum terribili perculfus fulmine civis, 
Luce ferenanti vitalia lumina liquit : 
Aut cumfe gravido tremefecit corpore tellus, 
yam njero varice noBurno tempore vifce 
'Terribiles formce bellum motifque monebant : 
Multaque per terras vates oracla furenti 
PeSiore fundebant, trijies minitantia cajus : 
Atque ea, quie lapju tandem cecidere vetufo, 
Hcecfore, perpetuis fgnis ciarifque frequentans 
Ipfe Deiim genitor ccelo terrifque canebat. 
XII. Nunc ea, T^orquato qua quondam, et Confule Cotta, 
Lydius ediderat Tyrrhence gentis harufpex, 
Omniafxa tuus glomerans determinat annus. 
Nam pater altitonans felianti nixus Olympo 
Ipfefuos quondam tumulos ac templa petivit» 
Et Capitoiinis injecit fedibus ignes ; 
'Tumjpecies ex cere vetus, generataque Nattce 
Concidit, eiapjaque vetufto numine leges : 
Et Divum fmuiacra peremit fulminis ardor. 
Hic flvejlris erat, Romani nominis altrix, 
Martia, quce parvos Mavortis Jemine natos 
Vberibus gravidis vitali rore rigabat : 
^ce tum cum pueris fammato fulminis i£iu 
Concidit, atque avulfa pedum vefigia liquit. 
T!um quis non artis fcripta ac monumenta volutans, 
Voces triftifcas chartis protnebat Etrufcis f 



LIBERPRIMUS. ii 

Omnes civili et generofa Jlirpe profediam 

Vitare ingentem cladem peftemque monebant : 

Vel legum exitium conjianti ijoceferebanty 

Tiempla Deumque adeo fammisy urbefque jubebant 

Eripere, et firagem horribilem, ccedemque 'vereri : 

Atque hcec fixa gravifato acfundata teneri ; 

Ni poji excifum ad columen formata decore 

Sandla fovis fpecies claros fpeSiaret in ortus : 

Tumfore, ut occultos populus, fanSiufque fenatus 

Cernere conatus poffet, fifolis ad ortum 

Converfa, inde patrumfedes, populique videret, 

Hcec tardata diufpecies, multumque morata, 

Confule te, tandem celfa eft infede locata : 

Atque unafixi acfgnati temporis hora, 

yuppiter excelfa clarabat fceptra columna : 

At clades patria flammdferroque parata, 

Vocibus Allobrogum patribus populoque patebat. 
XIII. Kite igitur veteres, quorum monumenta tenetis, 

^ipopulos urbefque modo ac virtute regebant ; 

Rite etiam vefiri, quorum pietafque fidefque 

Prajiitit, et longe vicit fapientia cunBos, 

Pracipue coluere vigenti numine divos, 

Hcec adeo penitus cura videre fagaci, 

Otia quifiudiis lceti tenuere decoris, 

Inque Academia umbrifera, nitidoque Lyceo 

Fuderunt clarasfcecundi peSforis artes. 

E quibus ereptum primojam aflore juventce, 

Te patria in media virtutum mole locavit. 

'Tu tamen anxiferas curas requiete relaxas, 

^od patrice vocesftudiis nobifque facrajli. 
Tu igitur animum poteris inducere contra ea, quas a me difpu- 
tantur de divinatione, dicere, qui et gefleris ea, quae geffifti, et 
ea, quae pronuntiavi, accuratiffime fcripferis ? 

Quid quaeris, Carneades, cur haec ita fiant, aut qua arte 

B 2 



12 D E D I V I N A T I O N E 

perfpicl poffint ? Nefcire me fateor ; evenire autem te ipfum 
dico videre. Cafu, inquis. Itane vero ? Quidquam poteft cafu 
effe fadtum, quod omnes habet in fe numeros veritatis ? Quatuor 
tali jadli cafu Venereum efficiunt; num etiam centum Venereos^ 
fi cccc talos jeceris, cafu futuros putas ? Adfperfa temere pig- 
menta in tabula, oris lineamenta effingere poffiint ; num etiam 
Veneris Coae pulchritudinem effingi polTe adfperfione fortuita 
putas ? Sus roflro fi humi A Uteram impreflerit ; num propterea 
fufpicari poteris, Andromacham Ennii ab ea polTe defcribi ? 
Fingebat Carneades, in Chiorum lapicidinis faxo diffiffo caput 
extitilTe Panifci. Credo, aliquam non diffimilem figuram, fed 
certe non talem, ut eam factam a Scopa diceres. Sic enim fe 
profe(flo res habet, ut nunquam perfe(5te veritatem cafus imitC'» 
tur. 

XIV. At nonnunquam ea, quae priEdida funt, minus eveni- 
unt. Quae tandem id ars non habet ? earum dico artium, quae 
conjecflura continentur, et funt opinabiles. An medicina ars non 
putanda eft ? quam tamen multa fallunt. Quid ? gubernatores 
nonne falluntur ? An Achivorum exercitus, et tot navium rec- 
tores, non ita profedli funt ab lUo, 

Ut profeSfione lceti pifcium lafciviam 

Intuerentury ut ait Pacuvius, nec tuendi fatietas capere poffet f 
Interea prope jam occidente fole inhorrefcit mare^ 
I^enebrce conduplicantury noBifque et ni?nbiim occcecat nigror. 
Num igitur tot clariffiimorum ducum regumque naufragium 
fufluHt artem gubernandi ? Aut num imperatorum fcisntia ni- 
hil eft, quia fummus imperator nuper fugit, amiifo exercitu ? 
Aut num propterea nulla efl reipubhcas gerendas ratio atque 
prudentia, quia multa Cn. Pompeium, qusdam M. Catonem, 
nonnuUa etiam te ipfum fefellerunt ? Similis eft harufpicum 
refponfio, omnifque opinabiHs divinatio. Conjedtura enim ni- 
titur, ultra quam progredi non poteft. Ea falHt fortaffe non- 
nunquam \ fed tamen ad veritatem faepiffime dirigit : efl enlm 
ab omni aeternitate repetita ; in qua cum pasne innumerabiks 



LIBERPRIMUS. 13 

res eodem modo evenirent iifdem fignis antegreffis, ars efl effec- 
ta, eadem fspe animadvertendo ac notando. 

XV. Aufpicia vero veftra quam conftant ? quse quidem nunc 
a Romanis auguribus ignorantur j (bona hoc tua venia dixerim) 
a Cilicibus, Pamphyliis, Pifidis, Lyciis tenentur. Nam quid 
ego hofpitem noftrum, clariffimum atque optimum virum, 
Dejotarum regem commemorem ? qui nihil unquam nifi auf- 
fpicato gerit : qui cum ex itinere quodam propofito et con- 
flituto revertiflet, aquilae admonitus volatu ; conclave illud, 
ubi erat manfurus, fi ire perrexifTet, proxima no(fte corruit. 
Itaque, ut ex ipfo audiebam, perfaepe revertit ex itinere, cum 
jam progreffiis eflet multorum dierum viam. Cujus quidem 
hoc praeclariffimum efl, quod, pofleaquam a Caefare tetrarchiae. 
regno, pecuniaque muhatus eft, negat fe tamen eorum aufpi- 
ciorum, qus fibi ad Pompeium proficifcenti fecunda evenerint, 
poenitere : fenatias enim audloritatem, et popuU Romani hber- 
tatem atque imperii dignitatem fuis armis effe defenfam ; fibi- 
que eas aves, quibus aud:oribus officium et fidem fecutus effet, 
bene confuhiifTe : antiquiorem enim fibi fuiffe pofTeffionibus 
fuis gloriam. Ille mihi videtur igitur vere augurari. Nam noftri 
quidem magiftratus aufpiciis utuntur coa(5tis : neceffe enim eft, 
offa objedia, cadere fruftum ex pulU ore, cum pafcitur. Quod 
autem fcriptum habetis, hinc tripudium fieri, fi ex ea quid in 
folum ceciderit; hoc quoque, quod dixi coadum, tripudium 
fohflimum dicitis. Itaque muha auguria, muha aufpicia, quod 
Cato ille fapiens queritur, neghgentia collegii amiffa plane et 
deferta funt. 

XVI. Nihil fere quondam majoris rei, nifi aufpicato, ne pri- 
vatim quidem gerebatur j quod etiam nunc nuptiarum aufpices 
declarant, qui, re omiffa, nomen tantiim tenent. Nam ut 
nunc extis, (quanquam id ipfum aUquanto minus, quam ohm) 
lic tum avibus, magn^ res impetriri folebant. Itaque, fmiftra 
dum non exquirimus, in dira et in vitiofa incurrimus ; ut 
P. Claudius, Appii Casci fiUus, ejufque coUega, L. Junius, 
claiTes maximas perdiderunt , cum vitio navigafTent. Quod 



14 DEDIVINATIONE 

eodem modo evenit Agamemnoni : Qui, cum Achivi ccEpif- 
fent 

hiterfejirepere, aperteque artem obterere extifpicum, 
Solvere imperat fecundo rumore^ adverfaque avi. 
Sed quid vetera ? M. CrafTo quid acciderit, videmus, dirarum 
obnuntiatione negle(5ta. In quo Appius, collega tuus, bonus 
augur, ut ex te audire foleo, non fatis fcienter virum bonum 
et civem egregium cenfor C. Ateium notavit, quod emen- 
titum aufpicia fubfcripferit. Efto ; fuerit hoc cenforis, fi judi- 
cabat ementitum. At illud minime auguris, quod adfcripfit, 
ob eam caufam populum Romanum calamitatem maximam 
cepiffe. Si enim ea caufa calamitatis fuit ; non in eo efl culpa, 
qui obnuntiavit ; fed in eo, qui non paruit. Veram enim fuiffe 
obnuntiationem, ut ait idem augur et cenfor, exitus appro- 
bavit. Quae fi falfa fuiffent, nullam afferre potuiffent caufam 
calamitatis. Etenim dirae , ficut castera aufpicia, ut omina, 
ut figna, non caufas afferunt, cur quid eveniat, fed nuntiant 
eventura, nifi provideris. Non igitur obnuntiatio Ateii caufam 
iinxit calamitatis, fed figno objecflo monuit Craffum, quid 
eventurum effet, nifi caviffet. Ita aut illa obnuntiatio nihil 
valuit ; aut fi, ut Appius judicat, valuit, id valuit, ut pecca- 
tum hasreat, non in eo, qui monuerit ; fed in eo, qui non ob- 
temperarit. 

XVII. Quid ? Htuus ifle vefler, quod clariflimum efl infigne 
auguratus, unde vobis eft traditus ? nempe eo Romulus regiones 
direxit tum, cum urbem condidit. Qui quidem Romuli lituus, 
(id efl, incurvum et leviter a fummo inflexum bacillum, quod 
ab ejus litui, quo canitur, fimilitudine nomen invenit) cum fitus 
effet in curia Saliorum, quae efl in Palatio, eaque deflagraviffet, 
inventus efl integer. 

Quid muhis annis pofl Romulum, Prifco regnante Tarqui- 
nio ? quis veterum fcriptorum non loquitur, quae fit ab Attio 
Navio per Htuum regionum fafta defcriptio ? qui, cum propter 
paupertatem fues puer pafceret, una ex his amiffa, voviffe di- 
icitur, fi recuperaffet, uvam fe Deo daturum, quae maxima effet 



L I B E R P R I M U S. 15 

in vlnea. Itaque, fue inventa, ad merldlem fpecflans in vlnea 
media dicitur conftitifTe ; cumque in quatuor partes vineam di- 
vifillet, trefque partes aves abdixiffent, quarta parte, quse erat 
reliqua, in regiones diftributa, mirabili magnitudine uvam, ut 
fcriptum videmus, invenit. Qua re celebrata, cum vicini omnes 
ad unum de rebus fuis referrent, erat in magno nomine et glo- 
ria. Ex quo fadlum eft, ut eum ad fe rex Prifcus arcelferet : 
cujus cum tentaret fcientiam auguratus, dixit eife cogltare quid- 
dam ; id poffetne fieri, confuluit. llle, augurio adlo, poffe re- 
fpondit. Tarquinius autem dixit fe cogitafle, cotem novacula 
poffe praecldi : tum Attium jufTiffe experiri. Ita cotem in comi- 
tium allatam, infpedtante et rege et populo, novacula effe dif- 
ciffam. Ex eo evenit, ut et Tarquinius augure Attlo Navio 
uteretur, et populus de fuis rebus ad eum referret. Cotem au- 
tem illam et novaculam defoffam in comitlo, fupraque impofi- 
tum puteal, accepimus. Negemus omnia; comburamus annales; 
iidta hsc effe dicamus ; quidvis denique potius, quam Deos res 
humanas curare, fateamur. 

Quid ? quod apud te fcriptum efl de Tib. Graccho, nonne 
et augurum et harufpicum comprobat difciplinam ? qui, cum 
tabernaculum vitio cepiffet imprudens, quod inaufplcato po- 
moerium tranfgreffus effet, comitia Confuhbus rogandis habuit. 
Nota res efl, et a te ipfo mandata monumentis. Sed et ipfe 
augur Tib. Gracchus aufpiciorum audtoritatem confeffione er- 
rati fui comprobavit, et harufpicum difclphnaj magna accefht 
auiftorltas, qui, recentibus comitiis in fenatum introdudi, nega- 
verunt juflum comltiorum rogatorem fulffe. 

XVIII. lis igitur affentlor, qui duo genera divinationum effe 
dixerunt : unum, quod particeps effet artis ; aherum, quod arte 
careret. Efl enim ars in iis, qui novas res conjed:ura perfe- 
quuntur, veteres obfervatione didicerunt. Carent autem arte 
ii, qui non ratlone, aut conjedura obfervatis, ac notatis fignls, 
fed concitatione quadam animi , aut foluto hberoque motu 
futura proefentiunt : quod et fomniantibus faepe contingit, et 



i6 DE DIVINATIONE 

nonnunquam vaticlnantibus per furorem -, ut Bacis Bocotius, 
ut Epimenides Cres, et Sibylla Erythraea. Cujus generis ora- 
cula etiam habenda funt, non ea, qax aequatis fortibus du- 
cuntur, fed illa, quas inflindlu divino afflatuque funduntur : etfi 
ipfa fors contemnenda non eft, fi et au(5loritatem habet ve- 
tuftatis, ut ex funt fortes, quas e terra editas accepimus ; quae 
tamen dudtae, ut in rem apte cadant, fieri credo pofle divini- 
tus. Quorum omnium interpretes, ut grammatici poetarum, 
proxime ad eorum, quas interpretantur, divinationem videntur 
accedere. 

Qus efl igitur ifta calliditas, res vetuflate robuflas calum- 
niando velle pervertere ? Non reperio caufam. Latet fortaffe 
obfcuritate involuta naturae : non enim me Deus ifta fcire, fed 
his tantummodo uti, voluit. Utar igitur, nec adducar, ut rear, 
aut in extis totam Etruriam delirare, aut eandem gentem in 
fulguribus errare, aut fallaciter portenta interpretari, cum ter- 
rx faepe fremitus, faspe mugitus, faepe motus multa noflrae rei- 
pubHcac, multa caeteris civitatibus gravia et vera praedixerint. 
Quid ? qui irridetur, partus hic mulae, nonne, quia foetus ex- 
titit in fcerilitate naturae, prasdidtus efl ab harufpicibus incre- 
dibilis partus malorum ? Quid ? Tib. Gracchus, P. filius, qui 
bis Conful et Cenfor fuit, idemque et fummus augur, et vir 
fapiens, civifque praeftans ; nonne (ut C. Gracchus, filius ejus, 
fcriptum reliquit) duobus anguibus domi comprehenfis, haruf- 
pices convocavit ? qui cum refpondiffent, fi marem emififfet, 
uxori brevi tempore effe moriendum ; fi foeminam, ipfi ; aequius 
effe cenfuit, fe maturam oppetere mortem, quam P. Africani 
filiam adolefcentem. Fceminam emifit ; ipfe paucis pofl diebus 
efl mortuus. 

XIX. Irrideamus harufpices ; vanos, futiles efi^e dicamus ; 
quorumque difciplinam et fapientiffimus vir, et eventus ac res 
comprobavit, contemnamus. Contemnamus etiam Babylonios, 
et eos, qui e Caucafo caeli figna fervantes, numeris et motibus, 
fitellarum curfus perfequuntun Condemnemus, inquam, hos aut 



LIBERPRIMUS. 17 

flultitise, aut vanitatis, aut imprudentiae, qui cccCLxx millia 
annorum, ut ipli dicunt, monumentis compr^henfa continent, 
et mentiri judicemus, nec feculorum reliquorum judicium, quod 
de ipfis futurum fit, pertimefcere. 

Age, Barbari vani atque fallaces : num etiam Graiorum hif- 
toria mentita efl ? Quae Crcefo Pythius Apollo, ut de naturali 
divinatione dicam, quai Athenienfibus , quae Lacedaemoniis, 
quas Tegeatis, quae Argivis, quce Corinthiis refponderit, quis 
ignorat ? CoUegit innumerabilia oracula Chryfippus, nec ullum 
fme locuplete audore atque tefte ; quae, quia nota tibi funt, re- 
linquo. Defendo unum hoc. Nunquam illud oraculum Del- 
phis tam celebre et tam clarum fuiffet, neque tantis donis refer- 
tum omnium populorum atque regum, nifi omnis aetas illorum 
oraculorum veritatem eflet experta. Jamdiu idem non facit. Ut 
igitur nunc minore gloria eft, quia minus oraculorum veritas 
excelHt ; -fic tum, nifi fumma veritate, in tanta gloria non fuif- 
fet. Poteft autem vis illa terras, quas mentem Pythias divino 
afflatu concitabat, evanuifle vetuftate, ut quofdam exaruilTe am- 
nes, aut in alium curfum contortos et deflexos, videmus. Sed, 
oit vis, acciderit ; magna enim quaeftio eft ; modo maneat id, 
quod negari non poteft, nifi omnem hiftoriam perverterimus, 
multis fecuHs verax fuifte id oraculum. 

XX. Sed omittamus oracula : veniamus ad fomnia. De qui- 
bus difputans Chryfippus, multis et minutis fomniis colligendis 
facit idem, quod Antipater, ea conquirens, qua;, Antiphontis 
interpretatione expHcata, declarant iHa quidem acumen interpre- 
tis ; fed exempHs grandioribus decuit uti. Dionyfii mater, ejus, 
qui Syracufiorum tyrannus fuit, ut fcriptum apud PhiHftum eft, 
et dodlum hominem, et diHgentem, et aequalem temporum iHo- 
rum, cum praegnans hunc ipfum Dionyfium alvo contineret, 
fomniavit fe peperifie Satyrifcum. Huic interpretes portentorum, 
qui Galeotae tum in SiciHa nominabantur, refponderunt, (ut ait 
PhiHftus) eum, quem iHa peperifTet, clarifHmum Graeciae diu- 
turna cum fortuna fore. 

ToM. III. C 



i8 DEDIVINATIONE 

Num te ad fabulas revoco, vel noftrorum, vel Grsecorum 
poetarum ? Narrat enim et apud Ennium Veftalis illa ; 

Excka cum tremulis anus attulit artibii lumen, 

*Talia commemorat lacrymans, exterrita fomno : 

EiUrydicd prognata, pater quam nojier ama^uitt 

Vires vitaque corpu meum nunc deferit otnne. 

Nam me vifus homo pulcher per amoena faliBa 

Et ripas raptare, locofque novos. Itafola 

Poji illa, germanaforor, errare videbar, 

'Tardaque 'vejiigare, et qucerere te, neque poffe 

Corde capejfere. Semita nulla pedem fabilibat » 

Exin compellare pater me voce videtur | 

His verbis ; O gnata, tibifunt ante gerendce 

/Erumnce : poji ex fuvio fortuna refjiet. 

Hcec effatu pater, germana, repente recefjit, 

Necfefe dedit in confpeSium corde cupitus : 

^anquam multa manus ad cceli ccerula templa 

Tendebam lacrymans, et blanda voce vocabam. 

Vix, cegro tum corde meo, mefomnu reliquit. 
XXI. Haec, etiamfi fida funt a poeta, non abfunt tamen a 
confuetudine fomniorum. Sit fane etiam illud commentitium, 
quo Priamus eft conturbatus, 

^ia mater gravida parerefe ardentem facem \ 

Vifa eji infomnis Hecuba : quofaSio pater 

Kex ipfe Priamus, fomnio mentis metu 

Perculfus, curis fumptus fufpirantibus ( 

Exfacrifcabat hojiiis baiantibus. 

Hum conjeBorem pojiulat, pacem petens, 

Utfe edoceret obfecrans Apoiiinem, 

^o fefe vertant tanta fortes fomniiim. 

Ibi ex oraclo voce divina edidit 

Apollo ; puerum, primus Priamo quiforet 

Poji illa natus, temperaret toliere : 

Eum ejfe exitium Trojce, pejiem Pergamo, 
Sint hsec, ut dixi, fomnia fabularum ; hifque adjungatur etiam 



L I B E R P R I M U S. i^ 

iEnese fomnlum, quod id Numerii Fabii Pidloris Grsecis an- 
nalibus ejufmodi eft, ut omnia, qua2 ab iEnea gefta funt, quae- 
que illi acciderunt, ea fuerint, quae ei fecundiim quietem vifa 
funt. 

XXII. Sed propiora videamus. Cujufnam modi eft Superbi 
Tarquinii fomnium, de quo in Bruto Accii loquitur ipfe ? 

Cumjam quieti corpus noBurno impetu 

Dedi, fopore placans artus languidos ; 

Vifus eji infomnis pajior ad me appellere 

Pecus lanigerum eximia pulchritudine : 

Duos confanguineos arietes inde eligi, . 

Praclarioremque alterum immolare me : 

Deinde ejus germdnum cornibus connitier 

In me arietarey eoque iSiu me ad cafum dari: 

Exin profiratum terra, graviter faucium, 

Refupinum -, in ccelo contueri maximum, 

Ac mirificum facinus ; dextrorfum orbemflammeum 

Radiatum folis liquier curfu novo* 
Ejus igitur fomnii a conje<floribus quae iit interpretatio fada, 
videamus. 

Rex, quce in vita ufurpant homines, cogitdnt, curant, vident, 

^aque agunt vigilantes, agitantque, ea fi cui in fomno ac- 
cidunt, 

Minus mirum eft : fed in re tanta haud temere improvifo of- 
ferunt ', 

Proin vide, ne, quem tu effe hebetem deputes, e^que ac pecus, 

Is fapientid munitam peSius egregium gerat, 

^eque regno expellat. Nam id quod defole ofientum efl tibi, 

Populo commutationem rerum portendit fore 

Perpropinquam. Hac bejie verruncent populo, Nam quod ad 
dexteram 

Ccepit curfum ab lavafignum prapotens \ pulcberrime 

Auguratum efi, rem Romanam publicam fummOm fore. 
XXIII. Age nunc ad externa redeamus. Matrem Phalaridis 
fcribit Ponticus Heraclides, dodus vir, auditor et difcipulus 

C 2 



20 DEDIVINATIONE 

Platonls, vifam effe videre in fomnlis limulacra Deorum, quag 
ipfa Phalaris domi confecravifTet ; ex his Mercurium e patera, 
quam dextra manu teneret, fangulnem vifum effc fundere ; qui, 
cum terram attigiffet, refervefcere videretur fic, ut tota domus 
fanguine redundaret. Quod matris fomnium immanis filii crude- 
litas comprobavit. Quid ego, quae Magi Cyro illi principi in- 
terpretati funt, ex Dinonis Perficis libris proferam ? Nam cum 
dormienti ei fol ad pedes vifus efTet, ter eum fcribit fruflra appe- 
tivifTe manibus, cum fe convolvens fol elaberetur, et abiret : ei 
Magos dixiffe, (quod genus fapientum et dod:orum habebatur in 
Perfis) ex triplici appetitione folis, xxx annos Cyrum regnatu- 
rum efTe, portendi ; quod ita contigit : nam ad feptuagefimum 
pervenit, cum xl natus annos regnare coepifTet. 

Efl profecto quiddam etiam in barbaris gentibus praefentiens 
atque divinans ; fiquidem ad mortem proficifcens Calanus In- 
dus, cum adfcenderet in rogum ardentem, O praeclarum dif- 
cefTum, inquit, e vita, cum, ut Herculi contigit, mortali cor- 
pore cremato, in lucem animus excefferit ! Cumque Alexander 
eum rogaret, fi quid vellet, ut diceret ; Optime, inquit ; pro- 
pediem te videbo. Quod ita contigit : nam Babylone paucis pofl 
pofl diebus Alexander efl mortuus. Difcedo parumper a fom- 
niis i ad quae mox revertar. Qua nodte templum Ephefiae Dianae 
deflagravit, eadem conflat ex Olympiade natum effe Alexandrum ; 
atque ubi lucere ccepifTet, clamitafle Magos peftem ac pemiciem 
Afi;£ proxima node natam. Hxc de Indis, et Magis. Redeamus 
ad fomnia. 

XXIV. Annibalem CceIIus fcribit, cum columnam auream, 
quae efJet in fano Junonis Laclnia^, auferre vellet, dubitaretque, 
utrum ea folida effet, an extrinfecus inaurata, perterebravlffe ; 
cumque folidam InvenifTet, ftatuIfTe tollere : ei fecundum quie- 
tem vifam effe Junonem prasdicere, ne id faceret, minarique, 
fi id fecifTet, fe curaturam, ut eum quoque oculum, quo bene 
videret, amitteret ; idque ab homlne acuto non efTe neglecftum, 
Itaque ex eo auro, quod exterebratum efTet, buculam curaffe fa- 
ciendam, et eam in fumma columna collocavifTe. 



LIBERPRIMUS. 21 

Hoc Idetn in Sileni, quem CaBlIus fequltur, Grseca hlftoria 
eil: ; is autem dlligentiirime res Annlballs perfecutus eft : Anni- 
balem, cum cepiffet Saguntum, vifum effe in fomnis a Jove in 
Deorum concilium vocari : quo cum veniiTet, Jovem imperafle, 
ut Italias bellum inferret, ducemque ei unum e concilio datum ; 
quo illum utentem, cum exercitu progredi coeplfre : tum ei 
ducem illum praecIpIfTe, ne refplceret ; illum autem id diutlus 
facere non potulffe, elatumque cupidltate refpexlffe : tum vifam 
belluam vaflam et immanem, circumplicatam ferpentibus, qua- 
cunque incederet, omnia arbufla, virgulta, tedta pervertere -, ct 
eum admiratum quacfiffe de Deo, quodnam illud effet tale mon- 
ftrum ; et Deum refpondiffe, vaflltatem effe Itallae ; prsceplfle- 
que, ut pergeret protinus ; quid retro atque a tergo iieret, ne 
laboraret. 

Apud Agathoclem fcriptum in hifloria efl, Hamllcarem Car- 
thaglnienfem , cum oppugnaret Syracufis, vlfum effe audire 
vocem, fe poflrldie ccenaturum Syracufas. Cum autem is dies 
illuxifTet, magnam fedltionem in caflris ejus inter Poenos et Si- 
culos mllltes effe fadlam : quod cum fenfiffent Syracufani, im- 
provlfo eos in caflra irruplffe, Hamilcaremque ab ils vlvum effe 
fublatum, Ita res fomnium comprobavit. Plena exemplorum 
eft hlfloria, tum referta vita communls. 

At vero P. Decius ille, Q^ F. qui prlmus e Deciis Conful 
fuit, cum effet trlbunus militum, M. Valerio, A. Cornelio Con- 
fulibus,- a Samnitlbufque premeretur nofler exercitus ; cum pe- 
rlcula prasllorum inlret audaclus, monereturque, ut cautior effet, 
dixlt, (quod exflat in annalibus) fibi in fomnis vifum effe, cum 
in medlls hoflibus verfaretur, occidere cum maxima gloria : et 
tum quidem incolumis exercltum obfidlone hberavlt. Pofl 
triennium autem cum Conful effet, devovlt fe, et in aclem 
Latinorum irruplt armatus ; quo ejus fadto fuperati funt et de- 
leti Latini : cujus mors ita gloriofa fuit, ut eandem concupif- 
ceret fillus. Sed venlamus nunc, fi placet, ad fomnia philofo- 
phorum. 

XXV. Eil apud Platonem Socrates, cum efTet in cuftodia 



22 DEDIVINATIONE 

publica, dicens Critoni fuo familiari, fibi poft tertium diem efle 
moriendum, vidiiTe fe in fomnis pulchritudine eximia foeminam, 
qux fe nomine appellans diceret Homericum quendam ejufmodi 
verfum ; 

T^ertia te Ththice tempejias l(^ta locabit. 
Quod, ut eft didlum, fic fcribitur contigilTe. Xenophon Socra- 
ticus ( qui vir, et quantus ! ) in ea militia, qua cum Cyro mi- 
nore perfundus eft, fua fcribit fomnia ; quorum eventus mira- 
biles extiterunt. Mentiri Xenophontem, an delirare, dicemus ? 
Quid fmgulari vir ingenio Arifloteles, et pene divino ? Ipfe- 
ne errat ? an alios vult errare ? cum fcribit, Eudemum Cy-? 
prium familiarem fuum, iter in Macedoniam facientem Phe- 
ras veniffe -, quce erat urbs in Theffalia tum admodum nobilis, 
ab Alexandro autem tyranno crudeli dominatu tenebatur. In 
eo igitur oppido ita graviter aegrum Eudemum fuiffe, ut om- 
nes medici difHderent. Ei vifum efle in quiete egregia facie ju- 
venem dicere, fore ut perbrevi convalefceret, paucifque diebus 
interiturum Alexandrum tyrannum ; ipfum autem Eudemum 
quinquennio pofl domum effe rediturum. Atque ita quidem 
prima flatim fcribit Ariftoteles confecuta ; et convaluiffe Eu- 
demum ; et ab uxoris fratribus interfedlum tyrannum : quinto 
autem anno exeunte, cum effet fpes ex illo fomnio, in Cyprum 
ilhim ex Sicilia effe rediturum, praeHantem eum ad Syracufas 
occidiffe. Ex quo ita illud fomnium effe interpretatum, ut, cum 
animus Eudemi e corpore excefferit, tum domum revertiffe vi- 
deatur. 

Adjungamus philofophis dodtiflimum hominem, poetam qui- 
dem divinum, Sophoclem; qui, cum ex ade Herculis patera 
aurea gravis furrepta effet, in fomnis vidit ipfum Deum dicen- 
tem, qui id feciffet : quod femel ille iterumque neglexit. Ubi 
idem faspius, afcendit in Areopagum -, detulit rem. Areopagitae 
comprehendi jubent eum, qui a Sophocle erat nominatus. Is, 
quaeflione habita, confeffus efl, pateramque retulit. Quo fado, 
fanum illud Indicis HercuUs nominatum efl. 

XXVI. Sed quid ego Graecorum ? Nefcio quo modo me magis 



LIBERPRIMUS. 23 

noflra deledlant. Omnes hoc hifloricl, Fabil, GelHi, fed proxi- 
me Caellus. Cum bello Latino ludi votivi maximi primum fie- 
rent, civitas ad arma repente efl excitata : itaque, ludis inter- 
miffis, inftaurativi conftituti funt. Qui antequam fierent, cum- 
que jam populus confedifTet, fervus per circum, cum vii*gis 
caederetur, furcum ferens dudlus eft. Exin cuidam ruflico Ro- 
mano dormienti vifus eft venire, qui diceret, praefultorem fibi 
non placuiffe ludis, idque ab eodem jufTum effe eum fenatui 
nuntiare^ illum non effe aufum. Iterum effe idem vifum, et mo- 
nitum, ne vim fuam experiri vellet; ne tum quidem effe au- 
fum : exin filium ejus effe mortuum. Eandem in fomniis admo- 
nitionem fuiffe tertiam. Tum illum etiam debilem fadlum, rem 
ad amicos detuUffe, quorum de fententla ledlicula in curiam 
effe delatum i cumque fenatui fomnium enarraviffet, pedibus fuis 
falvum domum revertiffe. Itaque fomnio comprobato a fenatu, 
ludos illos iterum inflauratos memoriiE proditum efl. C. vero 
Gracchus multis dixit, ut fcriptum apud eundem Caelium efl, 
fibi in fomniis quaefluram petenti Tib. fratrem vifum effe dicere, 
quam vellet cuncftaretur, tamen eodem fibi leto, quo ipfe interif- 
fet, effe pereundum. Hoc, antequam tribunus plebi C. Gracchus 
fadus eflet, et fe audiffe fcribit Caelius, et dixiffe multis : quo 
fomnio quid inveniri potefl certius ? 

XXVII. Quid ? illa duo fomnia, quae creberrime commemo- 
rantur a Stolcis, quis tandem potefl contemnere ? Unum de Si- 
monlde : qul, cum ignotum quendam projedlum mortuum vi- 
diffet, eumque humaviffet, haberetque in animo navem confcen- 
dere, moneri vifus efl, ne id faceret, ab eo, quem fepultura 
aifecerat ; fi navigaffet, eum naufragio effe periturum : itaque 
Simonidem rediffe ; perlffe cjeteros, qui tum navigaffent. 

Alterum ita traditum, clarum admodum fomnium. Cum duo 
quidam Arcades familiares iter una facerent, et Megaram ve- 
niffent, alterum ad cauponem devertiffe; ad hofpitem, alterum. 
Qui ut coenati quiefcerent, concubia no(5te vifum effe in fom- 
nlis ei, qui erat in hofpitio, illum alterum orare, ut fubveniret, 
quod fibi a caupone interitus pararetur. Eum primo perterritum 



24 DEDIVINATIONE 

ibmnio fiirrexlfre -, dein, cum fe collegiffet, idque vifum pro 
nihilo habcndum efle duxiiTet, recubuifle. Tum ei dormienti 
eundem illum vifum efTe rogare, ut, quoniam fibi vivo non fub- 
venifTet, mortem fuam ne inultam eiTQ pateretur j fe interfecSum 
in plauflrum a caupone effe conjedtum, etfupra flercus injedlum; 
petere, ut mane ad portam adeffet, priufquam plauflrum ex op- 
pido exiret. Hoc vero fomnio eum commotum, mane bubulco 
praeflo ad portam fuiffe ; quaBfifTe ex eo, quid effet in plauflro ; 
illum perterritum fugiffe -, mortuum erutum effe -, cauponem, re 
patefacfta, poenas dediffe. 

XXVIII. Quid hoc fomnio dici potefl divinius ? Sed quid aut 
pkira, aut vetera, quasrimus ? Saspe tibi meum narravi ; faepe ex 
te audivi tuum fomnium. Me, cum Afiae proconful praeeffem, 
vidifle in quiete, cum tu equo adveftus ad quandam magni flu- 
minis ripam, prove<flus fubito atque delapfus in flumen, nufquam 
apparuiffes, me contremuifle, timore perterritum : tum te repente 
Jaetum extitifle, eodemque equo adverfam afcendiffe ripam, nof- 
que inter nos effe complexos. Facilis conjedtura hujus fomnii; 
mihique a peritis in Afia praedidlum efl, fore eos eventus rerum, 
•qui acciderunt. 

Venio nunc ad tuum. Audivi equidem ex te ipfo, fed mihi 
faepius nofler Salluflius narravit : cum in illa fuga, nobis glo- 
riofa, patrise calamitofa, in villa quadam campi Atinatis ma- 
neres, magnamque partem nodlis vigilaffes , ad lucem deni- 
que ardle et graviter dormitare ccepiffe. Itaque, quanquam iter 
inflaret, te tamen filentium fieri juffiffe, neque effe paffum te 
-excitari. Cum autem experredlus effes hora fecunda fere, te libi 
fomnium narraviffe, Vifum tibi effe, cum in locis fbhs moeflus 
errares, C. Marium cum fafcibus laureatis quaerere ex te, quid 
triflis effes ; cumque tu te tua patria vi pulfum effe dixiffes, pre- 
hendiffe eum dexteram tuam, et bono animo te juffifle effe, lic- 
torique proximo tradidilTe, ut te in monumentum fuum dedu- 
ceret ; et dixiffe, in eo tibi falutem fore. Tum et fe exclamaffe 
Salluflius narrat, reditum tibi celerem et gloriofum paratum, et 
te ipfum vifum fomnio deledari. Nam illud mihi ipfi celeriter 



LIBERPRIMUS. 25 

nuntiatum eft, ut audivifTes, in monumento Marii de tuo reditu 
magniiicentiffimum illudfenatus confultum eflefacftum, referente 
optimo et clarilfimo viro Confule, idque frequentiffimo theatro, 
incredibili clamore et plaufu comprobatum j dixiife te, nihil illo 
Atinati fomnio fieri polTe divinius. 

XXIX. At multa falfa : immo obfcura fortafTe nobis. Sed fmt 
falfa quasdam ; contra vera quid dicimus ? quae quidem multo 
plura evenirent, fi ad quietem integri iremus. Nunc onufli cibo 
et vino, perturbata et confufa cernimus. Vide, quid Socrates in 
Platonis PoUtia loquatur. Dicit enim, Cum dormientibus ea pars 
animiy quce mentis et rationisjit particeps, fopita langueat -, iila au- 
tem, in qua feritas quoedam ft atque agrefiis immanitas, cu?n ft 
immoderato obflupefaSia potu atque pajiu, exfultare eam info?nna, 
immoderateque jaSlari : itaque huic o?nnia 'vifa objiciuntur, a mente 
ac ratione vacua ; ut aut cu?n matre corpus mifcere videamur, aut 
cum quovis alio vel homine, vel Deo, fccpe bellua -, atque etiam tru- 
cidare aliquem, et impie cruentari, multaque facere impure atque 
tetre, cum temeritate et impudentia. At quifalubri et moderato cultu 
atque vi5iu quietife tradiderit, ea parte animi, quce mentis et conflii 
ef, agitatd et ereSid, faturatdque bonarum cogitationum epulis -, 
edque parte animi, quce voluptate alitur, nec inopid enedld, necfatie- 
tate afiuenti, quorum utrumque prcefringere aciem mentis folet, fve 
deefl natura quippiam,fve abundat atque afiuit ; illd etiam tertid 
parte animi, in qua irarum exffit ardor,fedatd atque refinSid : tum 
eveniet, duabus animi temerariis partibus comprefis, ut illa tertia 
pars rationis et mentis eluceat, etfe vegetam adfomniandum acremque 
prcebeat : tum ei vifa quietis occurrent tranquilla, atque veracia, 
Haec verba ipfa Platonis exprefli. 

XXX. Epicurum igitur audiemus potius ? Nam Carneades, 
concertationis fludio, modo ait hoc, modo illud. At ille quid fen- 
tit ? Sentit autem nihil unquam elegans, nihil decorum. Hunc 
ergo antepones Platoni et Socrati ? qui, ut rationem non redde- 
rent, audioritate tamen hos minutos philofophos vincerent. Ju- 
bet igitur Plato, fic ad fomnum proficifci corporibus alFedlis, 

T o M. III. D 



26 DEDIVINATIONE 

ut nihil iit, quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex 
quo etiam Pythagoricis interdidtum putatur, ne faba vefcerentur, 
quod habet inflationem magnam is cibus, tranquillitati mentis, 
quaerentis vera, contrariam. 

Cum ergo eft fomno fevocatus animus a focietate, et a con- 
tagione corporis, tum meminit prseteritorum, praefentia cernit, 
futura praevidet. Jacet enim corpus dormientis, ut mortui ; vi- 
get autem, et vivit animus : quod multo magis faciet pofl mor- 
tem, cum omnino corpore excefferit : itaquc appropinquante 
morte multo efl divinior. Nam et idipfum vident, qui funt mor- 
bo gravi et mortifero affedli, inftare mortem : itaque his occur- 
runt plerumque imagines mortuorum ; tumque vel maxime laudi 
ftudent i eofque qui fecus, quam decuit, vixerunt, peccatorum 
fuorum tum maxime pcenitet. 

Divinare autem morientes, etiam illo exemplo confirmat Po- 
fidonius, quo affert, Rhodium quendam morientem fex aequales 
nominaffe, et dixiffe, qui primus eorum, qui fecundus, qui 
deinceps moriturus effet. Sed tribus modis cenfet Deorum ap- 
pulfu homines fomniare : uno, quod pracvideat animus ipfe per 
fcfe, quippe qui Deorum cognatione teneatur -, altero, quod 
plenus aer fit immortahum animorum, in quibus tanquam infig- 
nitae notae veritatis appareant -, tertio, quod ipfi Dii cum dor- 
mientibus colloquantur : idque, ut modo dixi, facilius evenit 
appropinquante morte, ut animi futura augurentur. Ex quo et 
illud efl Calani, de quo ante dixi, et Homerici Hedoris, qui 
moriens propinquam Achilli mortem denuntiat. 

XXXI. Neque enim illud verbum temere confuetudo appro- 
baviffet, fi ea res nuUa effet omnino ; 

Frcefagibat animus,frujlra me ire, cum exirem domo, 
Sagire enim, fentire acute efl ; ex quo fagae anus, quia multa 
fcire volunt -, et fagaces dicfti canes. Is igitur, qui ante fagit, quam 
oblata res efl, dicitur praefagire, id efl, futura ante fentire. Inefl 
igitur in animis praefagitio extrinfecus injeda, atque inclufa di- 
vinitus. Ea fi exarfit acrius, furor appellatur, cum a corpore 
animus abflra(5tus divino inflindu concitatur. 



LIBERPRIMUS. 27 

Sed quid ocuUs rahere vifa eji derepente ardentihus ? 
TJhi illa paulo ante fapiens, virgi?iali modeftia ? 
V Mater optuma, tum multo mulier melior mulierum ^ 

Mijfafum fuperftitiofis hariolationihus : 
Neque me Apollo fatis fandis dementem invitam ciet. 
Virgines vero cequalesy patris meiy meumfaBum pudet, 
Optimi viri : mea mater, tui me miferet, mei piget, 
Optumam progeniem Priamo repperifti extra me : hoc dolet, 
Me oheffe, illos prodejfe, me ohftare, illos ohfequi. 
O poema tenerum, et moratum, atque molle ! Sed hoc minus 
ad rem. Illud, quod volumus, exprelTum eft, ut vaticinari furor 
vera foleat. 

Adeft, adeftfax ohvoluta fanguine atque incendio : 
Multos annos latuit. Cives, ferte opem, et reftinguite. 
Deus inclufus corpore humano jam, non CalTandra, loquitur : 
Jamque mari magno claffis cita 
'Texitur : exitium examen rapit : 
Advenit, etfera velivolantihus 
Navihu complevit manu littora. 
XXXII. Tragoedias loqui videor, et fabulas ? At ex te ipfo 
non commentitiam rem, fed fadiam, ejufdem generis audivi : 
C. Coponium ad te veniife Dyrrhachio, cum praetorio imperio 
claffi Rhodiae praeefTet, cum primis hominem prudentem atque 
do(flum ; eumque dixiffe remigem quendam e quinqueremi Rho- 
diorum vaticinatum, madefadlum iri minus xxx diebus Grae- 
ciam fanguine -, rapinas Dyrrhachii, et confcenlionem in naves 
cum fuga, fugientibufque miferabilem refpedlum incendiorum 
fbre; fed Rhodiorum clafli propinquum reditum, ac domum 
itionem dari. Tum neque teipfum non elfe commotum -, Mar- 
cumque Varronem, et M. Catonem, qui tum ibi erant, dodos 
homines, vehementer effe perterritos. Paucis fane pofl diebus 
ex PharfaHca fuga veniffe Labienum ; qui cum interitum exer- 
citus nuntiaviffet, reliqua vaticinationis brevi effe confed;a. Nam 
et ex horreis direptum effufumque frumentum vias omnes angi- 
portufque conflraverat j et vos naves fubito, perterriti metu, 

D 2 



28 DE DIVINATIONE 

confcendiftis j et nocftu ad oppidum refpicientes, flagrantes one- 
rarias, quas incenderant milites, quia fequi noluerant, vide- 
batis. Poftremo, a Rhodia clafle deferti, verum vatem fuilTe 
fenfiftis. 

Expofui quam breviflime potui, fomnii, et furoris oracula, 
qu8E carere arte dixeram. Quorum amborum generum una ra- 
tio eft, qua Cratippus noller uti folet ; animos hominum qua- 
dam ex parte extrinfecus effe tra6tos et hauftos. Ex quo intel- 
ligitur, effe extra divinum animum, humanus unde ducatur : 
humani autem animi eam partem, quae fenfum, quae motum, 
quae appetitum habeat, non effe ab ad:ione corporis fejuga- 
tam ; qua3 autem pars animi rationis atque intelligentiae ftt par- 
ticeps, eam tum maxime vigere, cum plurimum abfit a cor- 
pore. 

Itaque, expofitis exemplis verarum vaticinationum et fom- 
niorum, Cratippus folet rationem concludere hoc modo. ** Si 
** fine ocuHs non poteft extare officium et munus oculorum ; 
** pofTunt autem ahquando oculi non fungi fuo munere : qui vel 
** femel ita eft ufus oculis, ut vera cerneret, is habet fenfum 
'* oculorum vera cernentium. Item igitur, fi fine divinatione 
** non poteft ofEcium et munus divinationis extare ; poteft au- 
** tem quis, cum divinationem habeat, errare ahquando, nec 
** vera cernere ; fatis eft ad confirmandam divinationem, femel 
** ahquid effe ita divinatum, ut nihil fortuito cecidiffe videatur. 
** Sunt autem ejus generis innumerabiUa : effe igitur divinatio- 
** nem confitendum eft." 

XXXIII. Quae vero aut conjedtura explicantur, aut eventis 
animadverfa et notata funt, ea genera divinandi, ut fupra dixi, 
non naturaha, fed artificiofa, dicuntur ; in quo harufpices, au- 
gures, conjedorefque numerantur. Haec improbantur a Peripate- 
ticis; a Stoicis defenduntur. Quorum alia funt polita in monu- 
mentis et difciphna ; quod Etrufcorum declarant et harufpicini, 
ct fulgurales, et rituales hbri, noftri etiam augurales : aUa autem 
fubito ex tempore conjecftura explicantur, ut apud Plomerum 
Calchas, qui ex pafferum numero belli Trojani annos auguratus 



LIBERPRIMUS. 29 

efl : et ut In Syllas fcriptum hiftoria videmus, quod te infpecTtante 
faflum eft, ut, cum ille in agro Nolano immolaret ante praeto- 
rium, ab infima ara fubito anguis emergeret ; cum quidem C, 
Poftumius harufpex oraret illum, ut in expeditionem exercitum 
educeret ; id cum Sylla feciflet, tum ante oppidum Nolam flo- 
rentiffima Samnitium caftra cepit. 

Fa(fta conjedlura etiam in Dionyfio efl paulo ante quam reg- 
nare ccepit : qui cum per agrum Leontinum iter faciens, equum 
ipfe demififfet in fliumen, fummerfus equus voraginibus non 
extitit , quem cum maxima contentione non potuifTet extrahere,. 
difcefHt, ut ait PhiUflus, xgre ferens : cum autem aliquantulum 
progreffus effet, fubito exaudivit hinnitum, refpexitque, et equum 
alacrem Isetus afpexit, cujus in juba examen apum confederat. 
Quod oflentum habuit hanc vim, ut Dionyfms paucis pofl die- 
bus regnare cceperit. 

XXXIV. Quid ? Lacedemoniis paulo ante Leudrlcam cala- 
mitatem quae fignificatio facfta eft, cum in Herculis fano arma 
fonuerunt, Hercuhfque fimulacrum multo fudore manavit ? At 
eodem tempore Thebis, ut ait Calhfthenes, in templo Hercuhs 
valvs claufae repaguhs fubito fe ipfss aperuerunt ; armaque, quas 
fixa in parietibus fuerant, ea funt humi inventa. Cumque eodem 
tempore apud Lebadiam Trophonio res divina fieret, gallos gal- 
linaceos in eo loco fic afhdue canere ccepiffe, ut nihil intermitte- 
rent : tum augures dixifTe BGEotios, Thebanorum effe vid:oriam, 
propterea quod avis illa vid;a filere folet ; canere, fi vieiffet. Ea- 
demque tempeflate multis fignis Lacedcemoniis Leu<flricae pugns 
calamitas denuntiabatur. Namque et Lyfandri, qui Lacedacmo- 
niorum clariflimus fuerat, flatus, quae Delphis ftabat, in capite 
corona fubito extitit ex afperis herbis et agreftibus : ftellaeque 
aureae, quas Delphis erant a Lacedaemoniis pofitae pofl navalem 
illam viftoriam Lyfandri, qua Athenienfes conciderunt, (qua in: 
pugna quia Caflor et PoUux cum Lacedaemoniorum elaffe vifi 
efle dicebantur, eorum infignia Deorum, iieWx aurese, quas dixij,. 
Delphis pofitae) paulo ante Leudtricam pugnam deciderunt, neque 
reperts funt* Maximum vero illud portentum iifdem Spartiatis 



30 DE DIVINATIONE 

fuit, qubd, cum oraculum ab Jove Dodonseo petiviilent, de vic- 
toria fcifcitantes, Legatique illud, in quo inerant fortes, collo- 
caviffent ; fimia, quam rex MolofTorum in deliciis habebat, et 
fortes ipfas, et caetera, quae erant ad fortem parata, difturbavit, 
et aliud alio diffipavit. Tum ea, quae praepofita erat oraculo, fa- 
cerdos dixiife dicitur, de falute Lacedaemoniis effe, non de vidlo- 
ria, cogitandum. 

XXXV. Quid ? bello Punico fecundo, nonne C. Flaminius, 
Conful iterum, neglexit figna rerum futurarum magna cum clade 
reipublicae ? Qui, exercitu luflrato, cum Arretium verfus caflra 
moviffet, et contra Annibalem legiones duceret, et ipfe, et 
equus ejus ante fignum Jovis Statoris fme caufa repente conci- 
dit ; nec eam rem habuit religioni, objed:o figno, ut peritis 
videbatur, ne committeret praelium. Idem cum tripudio aufpi- 
caretur, pullarius diem praeUi committendi differebat. Tum 
Flaminius ex eo quasfivit, fi ne poflea quidem pulli pafcerentur, 
quid faciendum cenferet. Cum ille quiefcendum refpondiffet ; 
Flaminius, Prasclara vero aufpicia, fi efurientibus pullis res geri 
poterit, faturis nihil geretur : itaque figna convelli, et fe fequi 
jufiit. Quo tempore, cum fignifer primi haflati fignum non pof- 
fet movere loco, nec quidquam proficeretur, plures cum acce- 
derent ; Flaminius, re nuntiata, fuo more neglexit : itaque tri- 
bus horis concifus exercitus, atque ipfe interfedlus eft. Magnum 
illud etiam, quod addidit Caelius, eo tempore ipfo, cum hoc ca- 
lamitofum fuerit praelium, tantos terrae motus in Liguribus, 
Gallia, compluribufque infuHs, totaque in Italia fad:os effe, ut 
multa oppida corruerint, multis locis labes fadlae fmt, terraeque 
defederint, fluminaque in contrarias partes fluxerint, atque in 
amnes mare infiuxerit. 

XXXVI. Fiunt certe divinationum conjedturas a peritis. Mi- 
dae illi Phrygio, cum puer effet, dormienti formicae in os tritici 
grana congefferunt. Ditiflimum fore, praedidlum eft i quod eve- 
nit. At Platoni, cum in cunis parvulo dormienti apes in labellis 
confediifent, refponfum eft, fingulari illum fuavitate orationis 
fore : ita futura eloquentia provifa in infante efl. Quid amores 



LIBERPRIMUS. 31 

ac deliciae tuae, Rofcius ? num aut ipfe, aut pro eo Lanuvium 
totum, mentiebatur ? qui cum effet in cunabulis, educareturque 
in Solonio, qui efl campus agri Lanuvini -, nodlu, lumine appofi- 
to, experredla nutrix animadvertit puerum dormientem circum- 
plicatum ferpentis amplexu ; quo adfpecflu exterrita clamorem 
fuftulit. Pater autem Rofcii ad harufpices retulit ; qui refpon- 
derunt, nihil illo puero clarius, nihil nobilius, fore. Atque hanc 
fpeciem Praxiteles caelavit argento, et nofter expreflit Archias 
verfibus. Quid igitur exfpedtamus ? an, dum in foro nobifcum 
Dii immortales, dum in viis verfentur, dum domi ? Qui quidem 
ipH fe nobis non offerunt, vim autem fuam longe lateque difFun- 
dunt ; quam cum terrae cavernis includunt, tum hominum na- 
turis impHcant. Nam terrae vis Pythiam Delphis incitabat, na- 
turae Sybillam. Quid enim ? non videmus, quam lint varia 
terrarum genera ; ex quibus et mortifera quaedam pars efl, ut et 
Ampfandti in Hirpinis, et in Afia Plutonia, quae videmus : et 
funt partes agrorum aliae peftilentes -, alias falubres -, ahae, quae 
acuta ingenia gignant ; aliae, quae retufa : quae omnia fiunt et ex 
caeli varietate, et ex difparili adfpiratione terrarum. 

Fit etiam faepe fpecie quadam, fsepe vocum gravitate et canti- 
bus, ut pellantur animi vehementius : faepe etiam cura et timore : 
qualis efl illa, 

FIexa7iima tanquam lymphata^ ut Bacchi facris 
Commota, in tumulis T^eucrum commemorans fuum. 

XXXVII. Atque etiam illa concitatio declarat vim in animis 
effe divinam. Negat enim fme furore Democritus quenquam 
poetam magnum effe pofTe : quod idem dicit Plato. Quem, fi 
placet, appellet furorem, dummodo is furor ita laudetur, ut in 
Phaedro Platonis laudatus efl:. Quid veflra oratio in caufis ? quid 
ipfa adlio ? poteft efle vehemens, et gravis, et copiofa, nifi efl 
animus ipfe commotior ? Equidem etiam in te faepe vidi, et (ut 
ad leviora veniamus) in iEfopo famiHari tuo, tantum ardorem 
vultuum, atque motuum, ut eum vis quaedam abflraxiffe a fenfu 
mentis videretur. 



32 DE DIVINATIONE 

Objiciuntur etiam faepe formae, quse reapfe nuUse funtj fpe- 
ciem autem ofFerunt. Quod contigilTe Brenno dicitur, ejufque 
Gallicis copiis, cum fano Apollinis Delphici nefarium bellum 
intuliffet. Tum enirn ferunt, ex oraculo haec fatam elfe Pythiam ; 

Ego providebo rem ijiam, et alba virgines. 
Ex quo fa6lum eft, ut et viderentur virgines ferre arma contra, 
et nive Gallorum obrueretur exercitus. 

XXXVIII. Ariftoteles quidem eos etiam, qui valetudinis vitio 
furerent, et melancholici dicerentur, cenfebat habere aliquid in 
animis pr^fagiens atque divinum. Ego autem haud fcio, an nec 
cardiacis hoc tribuendum fit, nec phreneticis : animi enim inte- 
gri, non vitioli corporis, eft divinatio ; quam quidem elfe re vera, 
hac Stoicorum ratione concluditur; fi funt Dii, neque ante de- 
clarant hominibus qu£e futura funt ; aut non dihgunt homines ; 
aut, quid eventurum fit, ignorant ; aut exiflimant, nihil inter- 
effe hominum, fcire quid futurum fit ; aut non cenfent effe fuae 
majeftatis praefignificare hominibus qu2e funt futura ; aut ca ne 
ipfi quidem Dii fignificare pofllint. At neque non dihgunt nos ; 
funt enim benefici, generique hominum amici ; neque ignorant 
ea, quae ab ipfis conflituta et defignata funt ; neque noftra nihil 
interefl, fcire ea, quas eventura funt ; (erimus enim cautiores, fi 
fciemus) neque hoc ahenum dicunt majeflate fua; nihil efl enim 
beneficentia prsftantius ; neque non poffunt futura praenofcere : 
non igitur funt Dii, nec fignificant futura. Sunt autem Dii ; fig- 
nificant ergo. Et non, fi fignificant, nullas vias dant nobis ad 
fignificationis fcientiam ; fruflra enim fignificarent : nec, fi 
dant vias, non eft divinatio. Efl igitur divinatio. 

XXXIX. Hac ratione et Chryfippus, et Diogenes, et Antipa- 
ter utitur. Quid eft igitur, cur dubitandum fit, quin fint ea, 
quae difputavi, veriflima, fi ratio mecum facit, ii eventa, fi po- 
puli, fi nationes, fi Graeci, fi barbari, fi majores etiam noftri, fi 
denique hoc femper ita putatum eft, fi fummi philofophi, fi poe- 
ta^, fi fapientiffimi viri, qui refpubUcas conftituerunt, qui urbes 
condiderunt ? An, dum beftiae loquantur, exfpe(3:amus ? hominum 



LIBERPRIMUS. 33 

confentlente audloritate contenti non fumus ? Nec vero quid- 
quam aliud affertur, cur ea, quas dico, divinandi genera, nuUa 
iint^ niii quod difficile didu videtur, quae cujufque divinationis 
ratio, quse caufa iit. Quid enim habet harufpex, cur pulmo in- 
cifus etiam in bonis extis dirimat tempus, et proferat diem ? quid 
augur, cur a dextra corvus, a fmiftra cornix, faciat ratum ? quid 
aftrologus, cur ftella Jovis, aut Veneris conjun6ta cum Luna ad 
ortus puerorum falutaris fit ; Saturni, Martifve contraria ? cur 
autem Deus dormientes nos moneat, vigilantes negligat ? quid 
deinde caufae fit, cur CafTandra furens futura profpiciat, Priamus 
fapiens hoc idem facere non queat ? 

Cur fiat quidque, quaeris ? Re£te omnino ; fed non nunc id 
agitur. Fiat, necne fiat, id quaeritur. Ut fi magnetem lapidem 
efi^e dicam, qui ferrum ad fe alliciat et trahat ; rationem, cur id 
fiat, afferre nequeam ; fieri omnino neges. Quod idem facis in 
divinatione ; quam et cernimus ipfi, et audivimus, et iegimus, 
et a patribus accepimus. Neque ante philofophiam patefad:am, 
quas nuper inventa efi:, hac de re communis vita dubitavit, et 
pofiiea quam philofophia proceffit, nemo aliter philofophus fen- 
fit, in quo modo effet auftoritas. Dixi de Pythagora, de Demo- 
crito, de Socrate : excepi de antiquis, praeter Xenophanem, ne- 
minem : adjunxi veterem Academiam, Peripateticos, Stoicos : 
unus diffentit Epicurus. Quid vero hoc turpius, quam quod idem 
nullam cenfet gratuitam effe virtutem ? 

XL. Quis efi: autem, quem non moveat clarifiimis monumen- 
tis tefi:ata confignataque antiquitas ? Calchantem augurem fcribit 
Homerus longe optimum, eumque ducem clafiium fuiffe. At il- 
lum aufpiciorum credo fcientia, non locorum. Amphilochus et 
Mopfus Argivorum reges fuerunt, fed iidem augures ; iique ur- 
bes in ora maritima CiHcise Grscas condiderunt. Atque etiam 
ante hos Amphiaraus et Tirefias, non humiles et obfcuri, neque 
eorum fimiles, ut apud Ennium efi:, 

^ifui qucejius caufdJiBas fiifcitant fententiasy 
fed clari et praeftantes viri, qui avibus et fignis admoniti futura 
dicebant : quorum de altero etiam apud inferos Homerus ait, 
ToM. m. E 



34 DEDIVINATIONE 

folutn fapere, caeteros umbrarum vagari modo. Amphiaraum au- 
tem lic honoravit fama Gra^cia?, Deus ut haberetur, atque ut ab 
ejus folo, in quo eft humatus, oracula peterentur. 

Quid Afige rex Priamus, nonne et Helenum filium, et CafTan- 
dram filiam divinantes habebat, alterum auguriis, alteram men- 
tis incitatione et permotione divina ? Quo in genere Martios 
quofdam fratres, nobili loco natos, apud majores noftros fuifle 
fcriptum videmus. Quid ? Polyidum Corinthium nonne Ho- 
merus et aliis multa, et filio ad Trojam proficifcenti mortem 
praBdixifiTe commcmorat ? Omnino apud veteres, qui rerum po- 
tiebantur, iidem auguria tenebant. Ut enim fapere, fic divinare, 
regale ducebant, ut teftis efl noflra civitas -, in qua et reges, au- 
gures, et poflea privati eodem facerdotio praediti rempublicam 
religionum audloritate rexerunt. 

XLI. Eaque divinationum ratio ne in barbaris quidem gen- 
tibus negledla efl : fiquidem et in Gallia Druidae funt, e qui- 
bus ipfe Divitiacum iEduum, hofpitem tuum laudatoremque, 
cognovi i qui et naturae rationem, quam phyfiologiam Grasci 
appellant, notam effe fibi profitebatur, et partim auguriis, par- 
tim conjediura, quse effent futura, dicebat. Et in Perfis augu- 
rantur et divinant Magi, qui congregantur in fano commen- 
tandi caufa, atque inter fe colloquendi ; quod etiam idem vos 
quondam facere nonis folebatis. Nec quifquam rex Perfarum 
potefl effe, qui non ante Magorum difciplinam fcientiamque 
perceperit. 

Licet autem videre et genera quaedam, et nationes huic 
fcientiae deditas. TelmefTus in Caria eft -, qua in urbe excellit 
harufpicum difciplina. Itemque Elis in Peloponefo famiHas 
duas certas habet , Jamidarum unam, alteram Cluditarum , 
harufpicinae nobiHtate praeflantes. In Syria Chaldaei cognitione 
aftrorum, folertiaque ingeniorum antecellunt. Etruria autem de 
caelo tada fcientiffime animadvertit ; eademque interpretatur, 
quid quibufque oflendatur monflris atque portentis. Quocirca 
bene apud majores noflros fenatus tum, cum florebat imperi- 
um, decrevit, ut de principum filiis fex fingulis Etruris populis 



LIBERPRIMUS. 35 

in difclplinam traderentur, ne ars tanta propter tenuitatem ho- 
minum a religionis audoritate abduceretur ad mercedem atque 
quasftum. Phryges autem, et Pifidae, et CiHces, et Arabum na- 
tio, avium fignificationibus plurimum obtemperant : quod idem 
fadlitatum in Umbria accepimus. 

XLII. Ac mihi quidem videntur e locis quoque iplis, qui a 
quibufque incolebantur, divinationum opportunitates cffc dudiae. 
Etenim i^gyptii, ut Babylonii, in camporum patentium aequo- 
ribus habitantes, cum ex terra nihil emineret, quod contempla- 
tioni caeli officere poiTet, omnem curam in fiderum cognitione 
pofuerunt. Etrufci autem, quod rehgione imbuti ftudiofius et 
crebrius hoftias immoiabant, extorum cognitioni fe maxime de- 
diderunt : quodque propter aeris craffitudinem de caelo apud eos 
muha iiebant, et quod ob eandem caufam multa inufitata, par- 
tim e caelo, aHa ex terra oriebantur, quaedam etiam ex hominum 
pecudumve conceptu et fatu, oftentorum exercitatiffimi interpre- 
tes extiterunt. Quorum quidem vim, ut tu foles dicere, verba 
ipfa prudcnter a majoribus polita declarant 3 quia enim oflen- 
dunt, portendunt, monflrant, praedicunt, oflenta, portenta, monf- 
tra, prodigia dicuntur. 

Arabes autem, et Phryges, et Cihces, quod paflu pecudum 
maxime utuntur, campos et montes hyeme et aeftate peragrantes, 
propterea faciHus cantus avium et volatus notaverunt : eademque 
et Pifidias caufa fuit, et huic noflrae Umbriae. Tum Caria tota, 
praecipueque TelmefTes, quos ante dixi, quod agros uberrimos 
maximeque fertiles incolunt, in quibus multa propter fcECundi- 
tatem fingi gignique pofFunt, in oflentis animadvertendis diH- 
gentes fuerunt. 

XLIII. Quis vero non videt, in optima quaque repubhca plu- 
rimum aufpicia et reHqua divinandi genera valuifTe ? Quis rex 
unquam fuit, quis populus, qui non uteretur praedidione divi- 
na ? neque folum in pace, fed in beHo muko etiam magis quo 
majus erat certamen et difcrimen falutis. Omitto noflros, qui 
nihil in bello fme extis agunt, nihil fme aufpiciis domi habent. 
Aufpicia externa videamus. Nam et Athenienfes omnibus femper 

E 2 



j6 DE DIVINATIONE 

publicis confiliis divinos quofdam facerdotes quos f/^dnsig vocant, 
adhibuerunt : et Lacedasmonii regibus fuis augurem afTelTorem 
dederunt ; itemque fenibus (fic enim confilium publicum ap- 
pellant) augurem interefie voluerunt ; iidemque de rebus majo- 
ribus femper aut Delphis oraculum, aut ab Hammone, aut a 
Dodona petebant. Lycurgus quidem, qui Lacedsemoniorum rem- 
publicam temperavit, leges fuas audtoritate Apollinis Delphici 
confirmavit : quas cum vellet Lyfander commutare, eadem eft 
prohibitus rehgione. Atque etiam qui prserant Lacedasmoniis, 
non contenti vigilantibus curis, in Palipha£e fano, quod eft in 
agro propter urbem, fomniandi caufa, incubabant, quia vera 
quietis oracula ducebant. 

Ad noftra jam redeo. Quoties fenatus Decemviros ad libros 
ire juftit ? Nam et cum duo vifi foles elTent, et cum tres luna?, 
et cum faces, et cum fol no<fte vifus effet, et cum e cselo fre- 
mitus auditus, et cum caelum difceffiffe vifum eft, atque in eo 
animadverfi globi. Delata etiam ad fenatum labes agri Priver- 
jiatis, cum ad infinitam altitudinem terra defedifTet, Apuliaque 
maximis terras motibus conquafTata effet. Quibus portentis mag- 
na populo Romano bella, perniciofceque feditiones denuntiaban- 
tur : inque his omnibus refponfa harufpicum cum Sybillse verfi- 
bus congruebant. 

Quid, cum Cumis Apollo fudavit ? Capus Vid:oria ? Quld 
ortus androgyni ? nonne fatale quoddam monftrum fuit ? Quid, 
quod fluvius Atratus fanguine fiuxit ? Quid, cum facpe lapidum, 
fanguinis nonnunquam, terrae interdum, quondam etiam ladis 
imber defluxit ? Quid, cum in Capitolio idtus Centaurus e caslo 
eft ? In Aventino portce, et homines ? Tufculi aedes Caftoris et 
PoUucis, Romasque Pietatis ? nonne et harufpices ea refponde- 
runt, quae evenerunt, et in Sibyllae libris easdem repertae praedic- 
tiones funt ? 

XLIV. Quoties fenatus Decemviros ad libros ire jufiit? quantis 
in rebus, quamque fa^pe refponfis harufpicum paruit ? Caeciliae, 
Qj_filiae, fomnio, modo, Marfico bello, templum eft a fenatu 
Junoni Sofpitae reftitutum. Quod quidem fomnium Sifenna 



L I B E R P R I M U S. 37 

cum dlfputavlflet mirifice ad verbum cum re convenlfTe, tum 
inrolentex, credo, ab Epicureo aliquo indudus difputat, fom- 
niis credi non oportere. Idem contra oftenta nihil difputat, ex- 
ponitque initio belli Marficl et Deorum fimulacra fudavifie, et 
faneuinem fluxifTe, et difceffifTe caslum ; et ex occulto auditas 

o 

effe voces, quae pericula belli nuntiarent ; et Lanuvii clypeos, 
quod harufpicibus triftifiimum vifum efiet, a muribus effe de- 
rofos. 

Quid, quod in annalibus habemus, Velenti bello, cum lacus 
Albanus praeter modum crevifTet, Veientem quendam ad nos, 
hominem nobilem, perfugifTe, eumque dixIfTe, ex fatis, qujB 
Veientes fcripta haberent, Velos capi non poffe, dum lacus is re- 
dundaret 5 et, fi lacus emlfTus lapfu et curfu fuo ad mare pro- 
fluxifTet, perniciofum populo Romano ; fm autem ita effet educ- 
tus, ut ad mare pervenire non poffet, tum falutare noftris fore : 
ex quo illa admirabilis a majoribus Albana) aquas fadta dedud:io 
efl. Cum autem Veientes bello fefli legatos ad fenatum mififlent, 
tum ex his quidam dixlfle dlcitur, non omnia illum transfugam 
aufum effe fenatui dlcere ; in iifdem enim fatis fcriptum Veientes 
habere, Fore ut brevi a Gallis Roma caperetur. Quod quidem 
fexennlo pofl Veios captos facftum effe vidimus. 

XLV. Saepe etiam et in pra£llls Fauni auditi ; et in rebus tur- 
bidis verldlcae voces ex occulto miffse effe dicuntur : cujus gene- 
ris duo funt ex multis exempla, fed maxlma. Nam non multo 
ante urbem captam exaudita vox eft a luco Vefta^, qui a Palatii 
radice in novam vlam devexus eft, JJt muri et portce rejicerentur -, 
futiirum ejjhy niji provifum ejfety ut Roma caperetur. Quod neglec- 
tum, cum caveri poterat, poft acceptam illam maxlmam cladem 
expllcatum efl : ara enim Aio Loquenti, quam feptam vide- 
mus, exadverfus eum locum confecrata eft. Atque etiam fcrip- 
tum a multls eft, cum terrae motus fadlus effet, JJt fue plend pro- 
curatiofierety vocem ab aede Junonis ex arce extitiffe : quocirca 
Junonem illam appellatam Monetam. Haec igitur et a Dils fig- 
nificata, et a noflris majoribus judicata contemnimus ? 



38 DEDIVINATIONE 

Neque folum Deorum voces Pythagorei obfervltaverunt, fed 
etiam hominum, quae vocant ornina. Quae majores noftri, quia 
valere cenfebant, idcirco omnibus rebus agendis, ^od bonum, 
faujlwny felixy forfunatumque effet, prasfabantur 3 rebufque divi- 
nis, quae publice fierent, ut faverent linguis, imperabatur -, in- 
que feriis imperandis, ut litibus etjurgiisfe abjlinerent, Itemque 
in luftranda colonia, ab eo, qui eam deduceret ; et, cum impe- 
rator exercitum, cenfor populum, luftraret, bonis nominibus, 
qui hoftias ducerent, eligebantur : quod idem in deledlu Con- 
fules obfervant, ut primus miles fiat bono nomine. Quae qui- 
dem a te fcis et Confule et imperatore fumma religione ^^<t fer- 
vata. Praerogativam etiam majores omen juftorum comitiorum 
efle voluerunt. 

XLVI. Atque ego exempla ominum notaproferam. L. Paulus, 
Conful iterum, cum ei, bellum ut cum rege Perfe gereret, obti- 
giffet, ut ea ipfa die domum ad vefperam rediit, iiliolam fuam 
Tertiam, quae tum erat admodum parva, ofculans animadvertit 
trifticulam. Quid efl, inquit, mea Tertia ? quid triflis es ? Mi 
pater, inquit, Perfa periit. Tum ille ardlius puellam complexus, 
Accipio, inquit, mea filia, omen. Erat autem mortuus catellus 
eo nomine. 

L. Flaccum, flaminem Martialem, ego audivi, cum diceret, 
Caecih'am Metelli, cum vellet fororis fuae fiham in matrimoni- 
um collocare, exiffe in quoddam facellum ominis capiendi caufa ; 
quod fieri more veterum folebat. Cum virgo flaret, et Cscilia 
in cella federet, neque diu uUa vox extitiffet, puellam defatiga- 
tam petiiffe a matertera, ut fibi concederet paulifper, ut in ejus 
fella requiefceret ; illam autem dixiffe, Vero, mea puella, tibi 
concedo meas fedes : quod omen res confecuta efl ; ipfa enim 
brevi mortua eft : virgo autem nupfit cui Caecilia nupta fuerat. 
H«c poffe contemni, vel etiam rideri, praeclare intelligo : fed 
idipfum efl Deos non putare, quae ab iis fignificantur, contem- 
nere. 

XLVII. Quid de auguribus loquar ? Tuae partes funt : tuum, 



LIBERPRIMUS. 39 

inquam, aufpiciorum patrocinium debet efle. Tibi App. Clau- 
dius augur Confuli nuntiavit, addubitato Salutis augurio, bellum 
domefticum trifte ac turbulentum fore ; quod paucis poft men- 
fibus exortum paucioribus a te eft diebus opprefTum. Cui quidem 
auguri vehementer affentior; folus enim multorum annorum 
memoria, non decantandi augurii, fed divinandi,^ tenuit difci- 
plinam : quem irridebant collegas tui, eumque tum Pifidam, 
tum Soranum augurem effe dicebant. Quibus nulla videbatur in 
auguriis aut aufpiciis prgefenfio, aut fcientia veritatis futurse ; fa- 
pienter aiebant ad opinionem imperitorum effe fid:as religiones. 
Quod longe fecus eft; neque enim in paftoribus illis, quibus 
Romulus praefuit, nec in ipfo Romulo hjEc calliditas effe potuit, 
ut, ad errorem multitudinis, religionis fimulacra fingerent ; fed 
difiicultas laborque difcendi difertam neghgentiam reddidit : ma- 
lunt enim differere, nihil effe in aufpiciis, quam quid fit, edifcere. 
Quid efl in illo aufpicio divinius, quod apud te in Mario efl, 
ut utar potifiimum te aud:ore ? 

Hic yovis altifoni fiibito pinnafafatelles, 

Arboris e truncot ferpentis faucia morfuy 

Subigit ipfaferis transfigens unguibus anguem 

Semianimuniy et varia graviter cervice micantem. 

^emfe intorquentem lanians, rofroque cruentans, 

Jamfatiata animos,jam duros ulta dolores, 

Abjicit efflantem, et laceratum affligit in unda, 

Seque obitu afolis nitidos convertit ad ortus. 

Hanc ubi prapetibus pennis, lapfuque volantem 

Confpexit Marius, divini numinis augur ; 

Fauftaque figna fuce laudis, reditufque notavit ; 

Partibus intonuit caeli pater ipfe ftniftris , 

Sic aquilce clarum firmavit Juppiter omen. 
XLVIII. Atque ille Romuli auguratus pafloralis, non urba- 
nus, fuit : nec fidlus ad opinionem imperitorum, fed a certis ac- 
ceptus, et pofleris traditus. Itaque Romulus augur, ut apud 
Ennium efl, cum fratre item augure. 



4© DE DIVINATIONE 

Curantes magna cum cura, concupientes 

Regniy dant operam Jimul aufpicio, augurioque. 

Hinc Remus aufpicio fe devovet, atque fecundam 

Solus avemfervat, At Romulu pulcher in alto 

^cerit Aventino, fervans genus altivolantum : 

Certahant, urbem Romam, Remoramne vocarent* 

Omnibu cura viris, uter efjet induperator. 

"ExfpeBanty veluti Conful cum mittere fignum 

Volt : omnes avidifpeBant ad carceris oras, 

^a mox emittat piSiis exfaucibu currus : 

Sic expeBabat populus, atque ore timebat 

Rebus, utri magni viSioriafit data regni. 

Intereafol albu recefjit in iftfera noBis. 

Exin candidafe radiis dedit iSiaforas lux : 

Et fmul ex alto longe pulcherrima prcepes 

Lava volavit avis : fmul aureus exoritur foL 

Cedunf de ccelo ter quatuor corpora fanBa 

Avium, prapetibus fefe pulchrifque locis dant. 

Confpicit indefibi data Romulus ejje priora, 

Aufpicio regni fabilita fca^nna, folumque. 
XLIX. Sed, unde huc digrefTa eft, eodem redeat oratlo. SI 
nihil queam difputare, quamobrem quidque fiat, et tantummodo 
£eri ea quae commemoravi, doceam ; parumne Epicuro, Carnea- 
dive refpondeam ? Quid, fi etiam ratio exftat artificiofae prajfen- 
fionis, facihs ; divina^ autem, paulo obfcurior ? Quae enim extis, 
quas fulguribus, quas portentis, quas aftris praefentiuntur, h^c 
notata funt obfervatione diuturna. Affert autem vetuftas omnibus 
in rebus longinqua obfervatione incredibilem fcientiam , quas 
potefl effe fme motu atque impulfu Deorum, cum, quid ex quo- 
que eveniat, et quid quamque rem lignificet, crebra animadver- 
lione perfpe(flum eft. 

Altera divinatio efl naturahs, ut ante dixi ; quie phyfica dif- 
putandi fubtihtate referenda efl ad naturam Deorum, a qua, ut 
dodiflimis fapientiffimifque placuit, hauflos animos et hbatos 



LIBERPRIMUS. 41 

habemiis : cumque omnia completa et referta fmt a.^terno fenfu 
et mente divina, necciTe eft cognatione divinorum animorum ani- 
mos humanos commoveri. Sed visilantes animi vits neceffita- 
tibus ferviunt, disjunguntque fe a focietate divina, vinclis corpo- 
ris impediti. Rarum eft quoddam genus eorum, qui fe a corpore 
avocent, et ad divinarum rerum cognitionem cura omni fludio- 
que rapiantur. Horum funt auguria non divini impetus, fed 
rationis humanas; nam et natura futura praefentiunt, ut aquarum 
£uxiones et deflagrationem futuram aUquando cxli atque ter- 
rarum. Ahi autem in repubUca exercitati, ut de Athenienfi 
Solone accepimus, orientem tyrannidem multo ante profpiciunt ; 
quos prudentes poffumus dicere, id efl, providentes ; divinos 
nuUo modo poflumus ; non phis, quam Milefmm Thalem, qui 
ut objurgatores fuos convinceret, oflenderetque etiam philofo- 
phum, fi ei commodum effet, pecuniam facere pofTe, omnem 
oleam, antequam florere ccepiffet, in agro Milefio coemiffe dici- 
tur. Animadverterat fortaffe quadam fcientia, olearum uberta- 
tem fore. Et quidem idem primus defe<flionem foUs, quae Afly- 
age regnante fadta efl, pra^dixifle fertur. 

L. Muka medici, muUa gubernatores, agricolse etiam muka 
praefentiunt -, fed nuUam eorum divinationem voco : ne iUam 
quidem, qua ab Anaximandro phyfico moniti Lacedaemonii funt, 
ut urbem et te^Hia Unquerent, armatique in agro excubarent, quod 
terras motus inflaret, tum, cum et urbs tota corruit, et ex monte 
Taygeto extrema montis quafi puppis avulfa eft. Ne Pherecydes 
quidem, iUe Pythagors magifter, potius divinus habebitur, quam 
phyficus j qui, cum vidiffet hauilam aquam de jugi puteo, terras 
motus dixit inflare. 

Nec vero unquam animus hominis naturaUter divinat, nifi 
cum ita folutus efl et vacuus, ut ei plane nihil fit cum corpore : 
quod aut vatibus contingit, aut dormientibus. Itaque ea duo ge- 
nera a Dicasarcho probantur, et, ut dixi, a Cratippo noftro : li 
propterea quod ea proficifcuntur a natura ; fint fumma fane, 
modo ne fola : fin autem nihil effe in obfervatione putant; multa 

ToM. m. F 



42 DEDIVINATIONE 

tollunt, qulbus vitaB ratio continetur. Sed quonlam dant allquld, 
idque non parvum, vaticinationes cum fomniis ; nihil eft, quod 
cum his magnopere pugnemus, praefertim cum lint, qui omnino 
nullam divinationem probent. 

Ergo et ii, quorum animi, fpretis corporibus, evolant atque 
excurrunt foras ardore aliquo inflammati atque incitati, cernunt 
illa profedto, quae vaticinantes pra^nuntiant ; multifque rebus in- 
flammantur tales animi, qui corporibus non inhaerent ; ut ii, qui 
fono quodam vocum et Phrygiis cantibus incitantur. Multos 
nemora filvaeque, multos amnes aut maria commovent ; quorum 
furibunda mens videt ante multo, quse futura funt. Quo de ge- 
nere illa funt, 

EtheUy videte : judicavit inclytum judicium 

Inter Deas tres aliquis : quojudicio JLacedamonia 

Mulier ^ furiarum una^ adveniet. 
Eodem enim modo multa a vaticinantibus fdspe prasdid;a funt, 
neque folum verbis, fed etiam 

Verjibu\ qiios olim Fauniy vatefque canebant. 
SimiHter Marcius, et Publicius vates ceciniffe dicuntur : quo 
de genere, ApolHnis operta prolata funt. Credo etiam anhelitus 
quofdam fuiife terrarum, quibus infiatas mentes oracula funde- 
rent. 

LI. Atque hasc quidem vatum ratio efl j nec diflimihs fane 
fomniorum. Nam quce vigilantibus accidunt vatibus, eadem 
nobis dormientibus. Viget enim animus in fomnis, Uberque fen- 
fibus, ac omni impeditione curarum, jacente et mortuo pene 
corpore. Qui, quia vixit ab omni ffiternitate, verfatufque efl: cum 
innumerabiUbus animis, omnia, quae in natura rerum funt, vi- 
det, fi modo temperatis efcis modicifque potionibus ita efl; af- 
fedtus, ut fopito corpore ipfe vigilet. Hsec fomniantis efl: divi- 
natio. 

Hic magna quaedam exoritur, neque ea naturalis, fed artifi- 
ciofa fomniorum Antiphonis interpetatio ; eodemque modo et 
oraculorum et vaticinationum. Sunt enim explanatores, ut gram- 
matici poetarum. Nam ut aurum et argentum, ass, ferrum, frufl:ra 



LIBER PRIMUS. 43 

xiatura dlvina genuIfTet, nifi eadem docuiiTet quemadmodum ad 
eorum venas perveniretur : nec fruges terrae, baccafve arborum 
cum utilitate uUa generi humano dediiTet, nifi earum cultus et 
conditiones tradidiffet : materia deinde quid juvaret, nifi confec- 
tionis ejus fabricam haberemus ? fic cum omni utilitate, quam 
Dii hominibus dederunt, ars aliqua conjundta efl, per quam illa 
utilitas percipi pofTit. Item igitur fomniis, vaticinationibus, 
oraculis, quod erant multa obfcura, multa ambigua, explanatio- 
nes adhibitae funt interpretum. 

Quo modo autem aut vates, aut fomnlantes ea videant, 
quae nufquam etiam tunc fint, magna quaeftio eft. Sed explorata 
fi fint ea, quae ante quaeri debeant ; fint haec, quae quaerimus, 
faciliora. Continet enim totam hanc quaeflionem ea ratio, quaj 
efl de natura Deorum, quse a te fecundo libro efl explicata di- 
lucide : quam fi obtinemus, flabit illud quidem, quod locum 
hunc continet, de quo agimus, EfTe Deos, et eorum providen- 
tia mundum adminiflrari, eofdemque confulere rebus humanis, 
nec folum univerfis, verum etiam finguHs. Haec fi tenemus, quae 
mihi quidem non videntur poffe convelli j profecfto hominibus 
a Diis futura fignificari neceffe efl. Sed diftinguendum videtur, 
quonam modo. 

LII. Non placet Stoicis, finguHs jecorum fiflls, aut avium 

cantibus intereffe Deum ; neque enim decorum efl, nec Diis 

dignum, nec fieri ullo padlo potefl : fed ita a principio inchoa- 

tum effe mundum, ut certis rebus certa figna praecurrerent, 

aUa in extis, alia in avibus, alia in fulguribus, aha in oftentis, 

alia in ftelhs, alia in fomniantium vifis, alia in furentium vo- 

eibus. Ea quibus bene percepta funt, ii nonfaepe faliuntur. Male 

conjecta, maleque interpretata, falfa funt, non rerum vitio, fed 

interpretum infcientia. Hoc autem pofito atque concefTo, efi^e 

quandam vim divinam, hominum vitam continentem; non diifi- 

cile efl, quae fieri certe videmus, ea qua ratione fiant, fufpicari. 

Nam et ad hofliam deligendam poteft dux effe vis quaedam fen- 

tiens, quae efl toto confufa mundo ; et tum, ipfam cum im- 

molare velis, extorum fieri mutatio potefl, ut aut abfit aliquid,' 

F 2 



44 DE DIVINATIONE 

aut fuperfit. Parvis enim momentis multa natura aut affingit, 
aut mutat, aut detrahit. 

Quod ne dubitare poffimus, maximo efl argumento, quod 
paulo ante interitum Ca?iaris contigit ; qui cum immolaret illo 
die, quo primum in fella aurea fedit, et cum purpurea vefte 
proceffit, in extis bovis opimi cor non fuit. Num igitur cenfes 
ullum animal, quod fanguinem habeat, line corde elfe pofie ? 
Qua ille rei novitate perculfus, cum Spurinna diceret timendum 
effe, ne et confiHum, et vita deficeret ; earum enim rerum 
utrumque a corde proficifci : pofiiero die caput in jecore aon 
fuit. Quae quidem illi portendebantur a Diis immortalibus, ut 
videret interitum, non ut caveret. Cum igitur eae partes in extis 
non reperiuntur, fine quibus vidlima illa vivere nequifiTet, intel- 
iigendum eft, in ipfo immolationis tempore eas partes, quae ab- 
fint, interiffe. 

LIII. Eademque efficit in avibus divina mens, ut tum huc, 
tum illuc volent alites j tum in hac, tum in illa parte fe occul- 
tent j tum a dextra, tum a fmifi:ra parte canant ofcines. Nam li 
animal omne, ut vult, ita utitur motu fui corporis, prono, obli- 
quo, fupino -, membraque quocunque vult, fledit, contorquet,. 
porrigit, contrahit; eaque ante efficit pene, quam cogitat; quanto 
id Deo efi: faciUus, cujus numini parent omnia ? 

Idemque mittit et figna nobis ejus generis, qualia permuha 
hiftoria tradidit j quale fcriptum illud videmus ; Si luna paulo 
ante foHs ortum defecifi^et in figno leonis, fore, ut armis Darius, 
et Perfas ab Alexandro et Macedonibus praelio vincerentur, Da- 
riufque moreretur : et, fi puella nata biceps efi^et, feditionem in 
populo fore, corruptelam et adulterium domi : et, fi mulier leo- 
nem peperifi^e vifa efi^et -, fore, ut ab exteris gentibus vinceretur 
ea refpublica, in qua id contigifi^et. Ejufdem generis etiam il- 
lud efi:, quod fcribit Herodotus 3 Croeli filium, cum efiTet infans, 
locutum i quo ofi:ento regnum patris, et domum funditus con- 
cidifi!e. Caput arfifi!e Servio TulUo dormienti, quae hifi:oria non 
prodidit ? Ut igitur qui fe tradet quieti, praeparato animo tum 
bonis cogitationibus, tum rebus ad tranquillitatem accommodatis» 



L I B E R P R I M U S. 45 

certa et vera cernit in fomnis ; fic caflus animus purufque vigi- 
lantis, et ad aftrorum, et ad avium, reliquorumque fignorum, et 
ad extorum veritatem efl paratior, 

LIV. Hoc nimirum eft illud, quod de Socrate accepimus, 
quodque ab ipfo in libris Socraticorum faepe dicitur, Efie divi- 
num quiddam, quod daemonion appellat, cui femper ipfe parue- 
rit, nunquam impellenti, faepe revocanti. Et Socrates quidem 
(quo quem audtorem meliorem quasrimus ?) Xenophonti confu- 
lenti, fequereturne Cyrum j poflea quam expofuit, quae fibi vi- 
debantur, Et nojlrum quideniy inquit, huma?ium eji confiliumy fed 
de rebus et olfcurisy et incertis ad Apollinem cenfeo refere?idum : ad 
quem etiam Athenienfes pubHce de majoribus rebus femper re- 
tulerunt. Scriptum eft item, cum Critonis fui familiaris oculum 
alHgatum vidiffet, quasfiviffe, quid eifet : cum autem ille refpon- 
diffet, in agro ambulanti ramulum addudtum, ut remiifus eifet, 
in oculum fuum recidifle ; tum Socrates, Non enim faruifti mihi 
revocanti, cum uterer, qua foleOi prafagitione divina. Idem etiam 
Socrates, cum apud Delium male pugnatum effet, Lachete Prae- 
tore, fugeretque cum ipfo Lachete, ut ventum eft in trivium, 
eadem, qua caeteri, fugere noluit : quibus quasrentibus, cur non 
eadem via pergeret, deterreri fe a Deo dixit. Tum quidem ii, 
qui alia via fugerant, in hoftium equitatum inciderunt. Per- 
multa colledla funt ab Antipatro, quae mirabiUter a Socrate 
divinata funt, quae praetermittam : tibi enim nota funt j mihi 
ad commemorandum non neceffaria. Illud tamen ejus philofo- 
phi magnificum ac pene divinum, quod, cum impiis fententiis 
damnatus effet, aequiffimo animo fe dixit mori : neque enim 
domo egredienti, neque illud fuggeftum, in quo caufam dixerat, 
afcendenti, fignum fibi uUum, quod confueffet, a Deo, quafi mali 
alicujus impendentis, datum. 

LV. Equidem fic arbitror, etiam fi multa fallant eos, qui aut 
arte, aut conjedtura divinare videantur, effe tamen divinatio- 
nem 5 homines autem, ut in casteris artibus, fic in hac poffe fal- 
li. Poteft accidere, ut aliquod fignum dubie datum pro certo fit 
acceptum : potefl aliquod latuiffe, aut ipfum, aut quod efiet illi 



46 DEDIVINATIONE 

contrarium. Mihi aiitem ad hoc, de quo difputo, probandum, 
fatis eft non modo plura, fed etiam pauciora, divine praefenfa et 
prasdidta reperiri. 

Quin etiam hoc non dubitans dixerim : fi unum aliquid ita fit 
prasdidum praefenfumque, ut, cum evenerit, ita cadat ut prae- 
didum fit, neque in eo quidquam cafu et fortuito fadtum effe 
appareat, cffc certe divinationem, idque tffQ omnibus confiten- 
dum. Quocirca primum mihi videtur, ut Pofidonius facit, a Deo, 
de quo fatis didtum eft, deinde a fato, deinde a natura, vis om- 
nis divinandi, ratioque repetenda. Fieri igitur omnia fato, ratio 
cogit fateri. Fatum autem id appello, quod Graeci ^f^A^i^ivnv, id 
efl, ordinem feriemque caufarum, cum caufa caufae nexa rem ex 
fe gignat : ea efl ex omni aeternitate fluens veritas fempiterna. 
Quod cum ita fit, nihil efl fadum, quod non futurum fuerit ; 
eodemque modo nihil eft futurum, cujus non caufas id ipfum 
efficientes natura contineat. 

Ex quo inteUigitur, ut fatum fit non id quod fuperflitiofe, 
fed id quod phyfice dicitur, caufa aeterna rerum, cur et ea, quae. 
prcEterierunt, fafta fint, et, quas inflant, fiant, et, quae fequuntur, 
futura fmt. Ita fit, ut et obfervatione notari pofht, quae res quam- 
que caufam plerumque confequatur, etiam fi non femper : nam 
id quidem afhrmare difhcile efl. Eafdemque caufas verifimile efl 
rerum futurarum cerni ab iis, qui aut per furorem eas, aut in 
quiete videant. 

LVI. Prasterea cum fato omnia fiant, (id quodah*o loco oflen- 
detur) fi quis modo tahs pofTit effe, qui colhgationem caufarum 
omnium perfpiciat animo, nihil eum profeito fallet. Qui enim 
teneat caufas rerum futurarum, idem neceffe efl omnia teneat, 
quae futura fmt. Quod cum nemo facere, nifi Deus, poflit; re- 
linquendum eft homini, ut fignis quibufdam confequentia decla- 
rantibus, futura praefentiat. Non enim illa quae futura funt, 
fubito exiflunt ; fed eft quafi rudentis expUcatio, fic tradudtio 
temporis, nihil novi efficientis, et primum quidque repUcantis., 
Quod et ii vident, quibus naturaUs divinatio data efl ; et ii, qui-, 
bus curfus rerum obfervando notatus efl. Qui etfi caufas ipfas, 



LIBERPRIMUS. 47 

non cernunt, figna tamen cauiiirum et notas cernunt : ad quas 
adhibita memoria et diligentia, ex monumentis fuperiorum effi- 
citur ea divinatio, quae artificiofa dicitur, extorum, fulgurum, 
oftentorum, fignorumque casleftium. 

Non eft igitur, ut mirandum fit, ea prasfentiri a divinantibus, 
qua3 nufquam fmt : funt enim omnia, fed tempore abfunt. At- 
que ut in feminibus vis ineft earum rerum, qu^ ex iis progig- 
huntur, fic in caufis conditas funt res futur^e ; quas efle futuras 
aut concitata mens, aut foluta fomno, cernit ; aut ratio, aut con- 
jediura pr^fentit. Atque ut ii, qui folis et lunse reliquorumque 
fiderum ortus, obitus, motufque cognorunt, quo quidque tem- 
pore eorum futurum fit, multo ante praedicunt ; iic qui curfum 
rerum, eventorumque confequentiam diuturnitate pertradtata no- 
taverunt, aut femper, aut, fi id difficile eft, plerumque -, quod fi 
ne id quidem conceditur, nonnunquam certe, quid futurum fit, 
inteliigunt. Atque haec quidem, et quasdam hujufmodi argumen- 
ta, cur fit divinatio, ducuntur a fato. 

LVII. A natura autem alia qu^dam ratio eft j quae docet, 
quanta fit animi vis fejundla a corporis fenfibus : quod maxime 
contingit aut dormientibus, aut mente permotis. Ut enim Deo- 
rum animi fme oculis, fme auribus, ftne hngua fentiunt inter fe, 
quid quifque fentiat ; ex quo fit, ut homines, etiam cum taciti 
optent quid, aut voveant, non dubitent quin Dii illud exaudiant; 
fic animi hominum, cum aut fomno foluti vacant corpore, aut 
mente permoti per fe ipfi liberi incitati moventur, cernunt ea, 
quas permifti cum tempore animi videre non pofTunt. 

Atque hanc quidem rationem naturae difficile eft fortaffe tra- 
ducere ad id genus divinationis, quod ex arte profedlum dici- 
mus ; fed tamen id quoque rimatur, quantum poteft, Pofidonius, 
cum effe cenfet in natura figna quaedam rerum futurarum. Ut 
enim Ceos accepimus ortum caniculae diligenter quotannis folere 
fervare, conjedturamque capere, ut fcribit Ponticus HeracHdes, 
falubrifne, an peftilens, annus futurus fit. Nam fi et obfcurior 
et quafi caliginofa ftella extiterit, pingue et concretum effe cx- 
lum, ut ejus adfpiratio gravis et peftilens futura fit ; fm illuftris 



48 DE DIVINATIONE 

et perlucida flella apparuerit, fignificari caelum ef[Q tenue, pu- 
rumque, et propterea falubre. Democritus autem cenfet fapienter 
inflituiffe veteres, ut hojftiarum immolatarum infpicerentur exta, 
quorum ex habitu atque ex colore tum falubritatis, tum pefli- 
lentiit', figna percipi -, nonnunquam etiam qus fit vel fterilitas 
agrorum, vel fertihtas futura. Quae fi a natura profedta obfervatio 
atque ufus agnovit ; multa afferre potuit dies, quae animadverten- 
do notarentur j ut ille Pacuvianus, qui in Chryfe phyficus indu- 
citur, minime naturam rerum cognoife videatur. 
Nam ijlisf qui linguam avium intelligunt, 
Plufque ex alieno jecore fapiunty quam exfuo, 
Magis audiendum, quam aufcultandum cenfeo. 
Cur, qusefo ? cum ipfe, paucis interpolitis verfibus, dicas fatis 
luculente ; 

^iidquid eji hoc, omnia animat,format, ality auget, creafy 
Sepelit, recipitque infefe omnia: omniumque idem eft pater -, 
Indidcmque eadem, quce oriuntur, de ijitegro, atque eodem occi- 
dunt. 
Quid efl igitur, cur, cum domus fit omnium una, eaque com- 
munis, cumque animi hominum femper fuerint, futurique fint, 
cur ii, quid ex quoque eveniat, et quid quamque rem fignificet, 
perfpicere non poilint ? 

LVIII. Haec habui, inquit, de divinatione quae dicerem. Nunc 
illa teftabor, non me fortilegos, neque eos, qui quseflus caufa ha- 
riolentur, neque pfychomantia quidem, quibus Appius amicus 
tuus uti folebat, agnofcere. 

Non habeo denique nauci Marfum augurem, 
Non 'uicanos harufpices, non de circo ajirologos, 
Non Ifiacos conjeSlores, non interpretes fomnium. 
Non enimfunt iifcientid, aut arte, divini, 
Sedfuperjlitiof vates, impudentefque harioli, 
Aut inertes, aut infani, aut quibus egeftas imperat : 
^i fibi femitam nonfapiunt, alteri monjlrant viam : 
^ibu divitias pollicentur, ab iis drachmam ipfi petunt, 
De his divitiisjibi deducant drachmam, reddant ccetera. 



LIBERPRIMUS. 45 

Atque hxc quidem Ennius, qui paucis ante verfibus efle Deos 
cenfet, fed eos non curare opinatur quid agat humanum genus, 
Ego autem, qui et curare arbitror, et monere etiam, ac multa 
praedicere, levitate, vanitate, malitia exclufa, divinationem probo. 
Quae cum dixiffet Quintus ; Praeclare tu quidem, inquam, pa- 
ratus * * * Defunt pauca qucsdam. 




D E 

DIVINATIONE 

LIBER SECUNDUS. 

.UiERENTI mihi, multumque et diu cogitanti, qua- 
nam re polTem prodeiTe quam plurimis, ne quando in- 
termitterem confulere reipublicas, nulla major occurre- 
bat, quam li optimarum artium vias traderem meis civibus; 
quod compluribus jam libris me arbitror confecutum. Nam et 
cohortati fumus, ut maxime potuimus, ad philofophise ftudium 
eo hbro, qui eft infcriptus Hortenfius -, et quod genus philofo- 
phandi minime arrogans, maximeque et conftans, et elegans 
arbitraremur, quatuor Academicis libris oftendimus. Cumque 
fundamentum effet philofophias politum in finibus bonorum et 
malorum, perpurgatus eft is locus a nobis quinque Ubris, ut, 
quid a quoque, et quid contra quemque philofaphum diceretur, 
intelligi poifet. Totidem fubfecuti libri Tufculanarum difputa- 
tionum, res ad beate vivendum maxime neceffarias aperuerunt. 
Primus enim eft de contemnenda morte -, fecundus de tolerando 
dolore ; de segritudine lenienda tertius ; quartus de rehquis animi 
perturbationibus ; quintus eum locum complexus ell, qui totam 
philofophiam maxime illuflrat ^ docet enim ad beate vivendum 
ToM. III. G 



50 DE DIVINATIONE 

virtutem fe ipfa effe contentam. Quibus rebus editis, tres libri 
perfe<5li funt de Natura Deorum -, in quibus omnis ejus loci 
quaeilio continetur. Quae ut plene efTet cumulateque perfed:a, 
de Divinatione ingrefli fumus his libris fcribere. Quibus (ut efh 
in animo) de Fato li adjunxerimus, erit abunde fatisfactum toti 
huic quaeftioni. Atque his Ubris annumerandi funt fex de Re- 
pubhca, quos tunc fcriplimus, cum gubernacula reipublicae 
tenebamus. Magnus locus, philofophisque proprius, a Platone, 
Ariflotele, Theophrafto, totaque Peripateticorum familia trac- 
tatus uberrime. Nam quid ego de Confolatione dicam ? quae 
mihi quidem ipli fane aHquantum medetur ; casteris item mul- 
tum illam profuturam puto. Interjed:us efl etiam nuper Hber 
is, quem ad noflrum Atticum de Senedtute mifimus. In pri- 
mifque, quoniam philofophia vir bonus efficitur, et fortis, Cato 
nofler in horum Hbrorum numero ponendus efl. Cumque 
Arifloteles, itemque Theophraflus, exceUentes viri ciim fubti- 
Htate, tum copia, cum philofophia dicendi etiam praecepta con- 
junxerint, noflri quoque Oratorii Hbri in eundem numerum 
referendi videntur. Ita tres erunt de Oratore ; quartus, Brutus ; 
quintus, Orator. 

II. Adhuc hasc erant. Ad reHqua alacri tendebamus animo, 
fic parati, ut, nifi quae caufa gravior obflitiffet, nuUum philofo- 
phiffi locum effe pateremur, qui non Latinis Hteris iUuflratus 
pateret. Quod enim munus reipubHcae afferre majus meHufve 
poffumus, quam fi docemus atque erudimus juventutem ? his 
prsefertim moribus atque temporibus, quibus ita prolapfa efl, ut 
omnium opibus refrasnanda ac coercenda fit. Nec vero id efhci 
pofTe confido, quod ne poflulandum quidem efl, ut omnes ado- 
lefcentes fe ad hsec fludia convertant. Pauci utinam ! quo- 
rum tamen in repubHca late patere poterit induflria. Equidem 
ex his etiam frudlum capio laboris mei, qui jam aetate provedi 
in noflris Hbris acquiefcunt; quorum fludio legendi, meum 
fcribendi fludium vehementius in dies incitatur : quos quidem 
plures, quam rebar, effe cognovi. Magnificum iUud etiam, Ro- 
manifque hominibus gloriofum, ut Grsecis de philofophia Hteris 



LIBERSECUNDUS. 51 

non egeant. Quod aflequar profedo, fi inflituta perfecero. 

Ac mihi quidem explicand^ philofophiae caufam attulit gra» 
vis cafus civitatis, cum in armis civiHbus nec tueri meo more 
rempublicam, nec nihil agere, poteram -, nec, quid potius, quod 
quidem me dignum eilet, agerem, reperiebam. Dabunt igitur 
mihi veniam mei cives, vel gratiam potius habebunt, quod, 
cum effet in unius poteflate refpubHca, neque ego me abdidi, 
neque deferui, neque afflixi, neque ita gefii, quafi homini aut 
temporibus iratus j neque ita porro aut adulatus, aut admira- 
tus fortunam fum alterius, ut me me^e poeniteret. Id enim ip- 
fum a Platone, philofophiaque didiceram, naturales effe quaf- 
dam converfiones rerum pubHcarum, ut eae tum a principibus 
tenerentur, tum a popuHs, aHquando a finguHs. Quod cum ac- 
cidifTet noflrae reipubHcae, tum priftinis orbati muneribus haec 
iludia renovare ccepimus, ut et animus molefliis hac potifHmum 
re levaretur, et prodeffemus civibus noflris qua re cunque pofle- 
mus. In Hbris enim fententiam dicebamus, concionabamur, phi- 
lofophiam nobis pro reipubHcae procuratione fubflitutam putaba- 
mus. Nunc, quoniam de repubHca confuH coepti fumus, tribu- 
enda eft opera reipubHcae, vel omnis potius in ea cogitatio et 
cura ponenda ; tantum huic fludio reHnquendum, quantum va- 
cabit a pubHco ofHcio et munere. Sed hsc aHas pluribus : nunc 
ad inflitutam difputationem revertamur. 

III. Nam, cum de divinatione Quintus frater ea difTeruifTet, 
quae fuperiore Hbro fcripta funt, fatifque ambulatum videretur -, 
tum in bibHotheca, quae in Lyceo eft, affedimus. Atque ego, 
Accurate tu quidem, inquam, Quinte, et Stoice Stoicorum fen- 
tentiam defendifli : quodque me maxime deledlat, plurirais noflris 
exempHs ufus es, et iis quidem claris et iUuflribus. Dicendum 
efl mihi igitur ad ea, quae funt a te didla, fed ita, nihil ut af- 
firmem, quaeram omnia, dubitans plerumque, et mihi ipfe dif- 
fidens. Si enim aHquid certi haberem, quod dicerem ; ego ipfe 
divinarem, qui effe divinationem nego. Etenim me movet il- 
lud, quod in primis Carneades quserere folebat, quarumnam 
rerum divinatio efTet -, earumne, quae fenfibus perciperentur ? At 

G 2 



52 DE DIVINATIONE 

eas quidem cernimus, audimus, guftamus, olfacimus, tangimus, 
Numquid ergo in iis rebus eft, quod provifione, aut permotio- 
ne mentis magis, quam natura ipfa fentiamus ? aut num nefcio 
qui iile divinus, li oculis captus fit, ut Tirefias fuit, poffit, 
quas alba fmt, quae nigra, dicere ? aut, fi furdus fit, varietates 
vocum, aut modos nofcere ? Ad nullam igitur earum rerum, 
qus fenfu accipiuntur, divinatio adhibetur. Atqui ne in iis qui- 
dem rebus, quas arte tradtantur, divinatione opus eft. Etenim ad 
aegros non vates, aut hariolos, fed medicos folemus adduce- 
re. Nec vero, qui fidibus, aut tibiis uti volunt, ab harufpicibus 
accipiunt earum tradtationem, fed a mulicis. Eadem in literis 
ratio eft, rehquifque rebus, quarum eft difciplina. Num cenfes 
eos, qui divinare dicuntur, pofTe refpondere, fol majorne, quam 
terra iit ? an tantus, quantus videatur ? lunaque fuo lumine, an 
folis, utatur ? fol, luna, quem motum habeant ? quem quinque 
ftellae, quae errare dicuntur ? Nec haec, qui divini habentur, pro- 
fitentur fe effe didturos ; nec eorum, quae in geometria defcri- 
buntur, quae vera, quae falfa lint. Sunt enim ea mathematicorum, 
non hariolorum. 

IV. De iUis vero rebus, quae in philofophia verfantur, num- 
quid eft, quod quifquam divinorum aut refpondere foleat, aut 
confuli, quid bonum fit, quid malum, quid neutrum ? Sunt 
enim haec propria philofophorum. Quid de ofhcio ? num quis 
harufpicem confuluit, quemadmodum fit cum parentibus, cum 
fratribus, cum amicis vivendum ? quemadmodum utendum pe- 
cunia ? quemadmodum honore ? quemadmodum imperio ? Ad 
fapientes haec, non ad divinos, referri folent. Quid ? quse a dia- 
lecfticis aut phyficis tradiantur, num quis eorum divinare poteft, 
unufne mundus fit, an plures ? quae fint initia rerum, ex quibus 
nafcuntur omnia ? Phyficorum eft ifta prudentia. Quo modo, aut 
mentientem, quem -^iv^of/Am vocant, diffolvas ? aut quemad- 
modum foriti refiftas ? quem, fi neceffe fit, Latino verbo liceat 
acervakm appellare ; fed nihil opus eft : ut enim ipfa philofo- 
phia, et multa verba Graecorum, fic forites fatis Latino fermone 
tritus eft. Ergo hsec quoque dialedici dicent, non divini. Quid ? 



LIBERSECUNDUS. 53 

cum quaerltur, qui fit optimus reipublicae ftatus, quae leges, qui 
mores aut utiles aut inutiles, harufpicefne ex Etruria arcefTentur, 
an principes flatucnt et deledli viri, periti rerum civilium ? 

Quod li nec earum rerum, qux fubjedtae fenfibus funt, ulla 
divinatio eft ; nec earum, quse artibus continentur -, nec earum, 
quas in philofophia differuntur -, nec earum, quae in republica 
verfantur ; quarum rerum fit, nihil prorfus intelligo. Nam aut 
omnium debet eife, aut aliqua ei materia danda eft, in qua ver- 
fari pofiit. Sed nec omnium divinatio efl, ut ratio docuit -, nec 
locus, nec materia invenitur, cui divinationem prasficere pofH- 
mus. Vide igitur, ne nulla fit divinatio. 

V. Efl quidam Graecus vulgaris in hanc fententiam verfus > 
Bene qui conjiciet, vatem htinc perhibebo optimiim, 
Num igitur, aut quse tempeflas impendeat, vates melius conjiciet, 
quam gubernator ; aut morbi naturam acutius, quam medicus > 
aut belli adminiftrationem prudentius, quam imperator, conjec- 
tura affequetur ? 

Sed animadverti, Quinte, te caute, et ab iis conjedluris, qua3 
haberent artem atque prudentiam, et ab iis rebus, qua^ fenfibus 
aut artificiis perciperentur, abducere divinationem -, eamque ita 
definire, Divinationem effe earum rerum praedidtionem et prae- 
fenfionem, quae effent fortuitas. Primum eodem revolveris : nam 
et medici, et gubernatoris, et imperatoris prasfenfio eft rerum 
fortuitarum. Num igitur aut harufpex, aut augur, aut vates quis, 
aut fomnians meHus conjecerit, aut e morbo evafurum a?grotum, 
aut e periculo navem, aut ex infidiis exercitum, quam medicus, 
quam gubernator, quam imperator ? 

Atqui ne illa quidem divinantis effe dlcebas; ventos, aut im- 
bres impendentes quibufdam praefentire fignis : in quo noftra 
quadam Aratea memoriter a te pronuntiata funt : etfi hsc ipfa 
fortuita funt ; plerumque enim, non femper, eveniunt. Qus eft 
igitur, aut ubi verfatur, fortuitarum rerum praefenfio, quam divi- 
nationem vocas ? Quas enlm pr^fentiri aut arte, aut ratione, aut 
ufu, aut conjedtura poffunt, ea non divinis tribuenda putas, fed 
peritis. Ita relinquitur, ut ea fortuita divinari poflint, quae nuila 



54 DE DIVINATIONE 

nec arte, nec fapientia provideri poflunt. Ut, fi quis M. Mar- 
cellum illum, qui ter Conful fuit, multis annis ante dixiffet nau- 
fragio effe periturum, divinaffet profedo ; nulla enim arte alia id, 
nec fapientia fcire potuiiTet. Talium ergo rerum, quse in fortuna 
pofita^ funt, praefenfio, divinatio eft. 

VI. Poteftne igitur earum rerum, quae nihil habent rationis, 
quare futurae fmt, uUa eife prasfenlio ? Quid eft enim aliud fors, 
quid fortuna, quid cafus, quid eventus, nifi cum fic aliquid ceci- 
dit, lic evenit, ut vel non cadere atque evenire, vel aliter cadere 
atque evenire, potuerit? Quo modo ergo id, quod temere fit 
caeco cafu, et volubilitate fortunic, praefentiri et praedici poteft ? 
Medicus morbum ingravefcentem ratione providet, infidias im- 
perator, tempeftates gubernator ; et tamen hi ipfi faspe falluntur, 
qui nihil fine certa ratione opinantur. Ut agricola, cum florem 
oleae videt, baccam quoque fe vifurum putat ; non llne ratione 
ille quidem i fed nonnunquam tamen falHtur. Quod fi falluntur 
ii, qui nihil fme ahqua probabili conje<5lura ac ratione dicunt ; 
quid exiftimandum eft de conjedlura eorum, qui extis, aut avi- 
bus, aut oftentis, aut oracuHs, aut fomniis futura praefentiunt ? 
Nondum dico, quam hsec figna nuUa fmt, fifTum jecoris, cor- 
vi cantus, volatus aquilae, ftell^ trajedtio, voces furentium, 
fortes, fomnia : de quibus fmguUs dicam fuo loco ; nunc de 
univerfis. 

Qui poteft provideri, quidquam futurum effe, quod neque 
caufam habet uUam, neque notam, cur futurum fit ? Solis defec- 
tiones, itemque lunae, praedicuntur in multos annos ab iis, qui 
fiderum curfus et motus numeris perfequuntur : ea enim praedi- 
cunt, quae naturae neceflitas pcrfediura eft. Vident ex conftantif- 
fimo motu lunas, quando illa e regione foHs fadta incurrat in 
umbram terrae, qucB eft meta nodtis, ut eam obfcurari neceffe 
fit; quandoque eadem luna fubjecfta atque oppofita foH, noftris 
ocuHs ejus lumen obfcuret : quo in figno quaeque errantium ftel- 
larum, quoque tempore futura fit : qui exortus quoque die figni 
aHcujus, aut qui occafus futurus fit. Haec qui ante dicunt, quam 
rationem fequantur, vides. 



LIBERSECUNDUS. 55 

VII. Qui thefaurum inventurum, aut haereditatem venturam 
dicunt, quid fequuntur ? aut in qua rerum natura ineft, id futu- 
rum ? Quod fi ha^c, eaque quae funt ejufdem generis, habent ali- 
quam talem neceffitatem -, quid eft tandem, quod cafu iieri, aut 
forte fortuna putemus ? Nihil enim eft tam contrarium rationi et 
conflantia3, quam fortuna ; ut mihi ne in Deum quidem cadere 
videatur, ut fciat, quid cafu et fortuito futurum fit. Si enim fcit, 
certe illud eveniet : lin certe eveniet, nulla fortuna eil : eft au- 
tem fortuna ; rerum igitur fortuitarum nulla eft praefenlio. Aut 
fi negas effe fortunam, et omnia, quaj fiunt, quaBque futura funt, 
ex omni aeternitate definita dicis effe fataliter ; muta definitionem 
divinationis, quam dicebas praefenfionem efTe rerum fortuitarum. 
Si enim nihil fieri poteft, nihil accidere, nihil evenire, nifi quod 
ab omni aeternitate certum fuerit effe futurum rato tempore ; 
quae poteft effe fortuna ? qua fublata, qui locus eft divinationi, 
qux a te fortuitarum rerum eft did:a praefenfio ? quanquam dice- 
bas, omnia quae fierent, futurave effent, fato contineri. Anile fane 
et plenum fuperftitionis fati nomen ipfum 3 fed tamen apud Stoi- 
cos de ifto fato multa dicuntur, de quo aUas : nunc quod necefTe 
eft. Si omnia fato ; quid mihi divinatio prodeft ? 

VIII. Quod enim is, qui divinat, praedicit, id vero futurum 
eft; ut ne illud quidem fciam quale fit, quod Dejotarum, necef- 
farium noftrum, ex itinere aquila revocavit ; qui nifi revertiffet, in 
eo conclavi ei cubandum fuiffet, quod proxima nod;e corruit : rui- 
na igitur oppreffus effet. At id neque, fi fatum fuerat, effugiffet; 
nec, fi non fuerat, in eum cafum incidiffet. Quid ergo adjuvat 
divinatio ? aut quid eft, quod me moveant aut fortes, aut exta, 
aut ulla praedidtio ? Si enim fatum fuit, claffes populi Romani 
bello Punico primo, alteram naufragio, alteram a Poenis de- 
prefTam interire ; etiamfi tripudium foliftimum pulli feciftent, 
L. Junio, et P. Clodio Confulibus, claffes tamen interiflent. Sin, 
cum aufpiciis obtemperatum effet, interiturae claffes non fuerunt, 
non interierunt fato. Vuhis autem omnia fato ; nuUa igitur eft 
divinatio. 



56 DEDIVINATIONE 

Quod fi fatum fuit, bello Punlco fecundo exercltum populi 
Romani ad lacum Thralimenum interire ; num id vitari potuit, 
i\ Flaminius Conful iis fignis, iifque aufpiciis, quibus pugnare 
prohibebatur, paruiflet ? Certe potuit. Aut igitur non fato interiit 
cxercitus ; mutari enim fata non poffunt : aut fi fato, (quod certe 
vobis ita dicendum eft) etiamfi obtemperaffet aufpiciis, idem 
eventurum fuilfet. Ubi eft igitur divinatio ifta Stoicorum, quae, 
fi fato omnia fiunt,nihil nos admonere potefl,ut-cautiores fimus ? 
Quoque enim modo nos gefferimus, fiet tamen illud, quod futurum 
efl : fin autem id poteft fledli, nullum eft fatum : ita ne divinatio 
quidem, quoniam ea rerum futurarum efl:. Nihil autem efl pro 
certo futurum, quod potefl aliqua procuratione accidere ne fiat. 

IX. Atque ego ne utilem quidem arbitror effe nobis futurarum 
rerum fcientiam. Quae enim vlta fuiffet Priamo, fi ab adolefcen- 
tia fciffet, quos eventus fenedtutis effet hablturus ? Abeamus a 
fabulis : propiora videamus. Clariflimorum hominum noflrae ci- 
vitatls graviflimos exitus in Confolatione colleglmus. Quid igi- 
tur ? ut omittamus fuperiores, Marcone CrafTo putas utile fuiffe, 
tum, cum maximis opibus fortunlfque florebat, fclre, fibi, inter- 
fedto PubHo fiHo, exercituque deleto, trans Euphratem cum ig- 
nominla et dedecore effe pereundum? An Cn. Pompeium cenfes, 
tribus fuis confulatibus, tribus triumphis, maximarum rerum 
gloria, laetaturum fuiffe, fi fclret fe in foHtudine ^gyptiorum tru- 
cidatum iri, amlffo exercltu ', pofl mortem vero ea confecutura, 
quas fme lacrymls non poffumus dicere ? 

Quid vero Casfarem putamus ? fi divinaffet fore, ut in eo fe- 
natu, quem majore ex parte ipfe cooptaffet, in curia Pompeiana, 
ante ipfius Pompeii fimulacrum, tot centurionibus fuls infpec- 
tantibus, a noblHflimis civlbus, partim etlam a fe omnibus rebus 
ornatis, trucldatus ita jaceret, ut ad ejus corpus non modo aml- 
corum, fed ne fervorum quidem quifquam accederet j quo cru- 
ciatu animi vitam adlurum fuiffe ? Certe igltur Ignoratio futuro- 
rum malorum utlHor efl, quam fclentia. 

Nam iUud quidem dici, prasfertim a Stoicis, nullo modo 



LIBERSECUNDUS. 57 

potefl : non ifTet ad arma Pompelus : non tranfiltet CrafTus Eu- 
phratem : non fufcepifTet bellum civile Caefar. Non igitur fa- 
tales exitus habuerunt. Vultis autem evenire omnia fato : nihil 
ergo illis profuiffet divinare ; atque etiam omnem frud;um vitae 
fuperioris perdidiflent : quid enim pofTet iis effe laetum, exitus 
fuos cogitantibus ? Ita, quoquo fe verterint Stoici, jaceat neceffe 
efl omnis eorum folertia. Si enim id, quod eventurum efl, vel 
hoc vel illo modo potefl evenire, fortuna valet plurimum ; 
qu£e autem fortuita funt, certa effe non poffunt. Sin autem 
jcertum efl, quid quaque de re, quoque tempore futurum fit, 
quid efl quod me adjuvent harufpices, cum res trifliflimas por- 
tendi dixerint } 

X. Addunt ad extremum, omnia levius cafura, rebus divini? 
procuratis. Si enim nihil fit extra fatum, nihil levari re divina 
potefl. Hoc fentit Homerus, cum quaerentem Jovem inducit, 
quod Sarpedonem filium a morte contra fatum eripere non pof- 
fet. Hoc idem fignificat Graecus ille in eam fententiam verfus ; 

^odfore paratum ejf, idfummum exfuperat Jovem. 
Totum omnino fatum etiam Atellanio verfu jure mihi effe ir- 
rifum videtur : fed in rebus tam feveris non efl jocandi locus. 
Concludatur igitur ratio. Si enim provideri nihil potefl futurum 
effe eorum, quae cafu fiunt, quia effe certa non pofTunt ; divina- 
tio nulla efl : fm autem idcirco poffunt provideri, quia certa funt 
et fatalia ; rurfus divinatio nulla efl: : eam enim tu fortuitarum 
rerum effe dicebas. Sed haec fuerit nobis tanquam levis armaturaj 
prima orationis excurfio : nunc cominus agamus, experiamurque, 
(i pofiimus cornua commovere difputationis tuaj. 

XI. Duo enim genera divinandi effe dicebas, unum artificio- 
fum, alterum naturale. Artificiofum conflare partim ex conjedtu- 
ra, partim ex obfervatione diuturna. Naturale, quod animus arri- 
peret, aut exciperet extrinfecus ex divinitate, unde omnes animos 
hauftos, aut acceptos, aut libatos haberemus. Artificiofas divina- 
tionis illa fere genera ponebas, extifpicum, eorumque, qui ex 
fulguribus oflentifque prccdicerent, tum augurum, eorumque, 

T o M. III. H 



58 DEDIVINATIONE 

qui fignis, aut ominibus uterentur; omneque genus conjetfturale 
in hoc fere genere ponebas. IUud autcm naturale, aut concita- 
tione mentis edi, et quafi fundi videbatur, aut animo per fom- 
num fenfibus et curis vacuo provideri. Duxifti autem divinatio- 
nem omnem a tribus rebus, a Deo, a fato, a natura. Sed tamen, 
cum explicare nihil polTes, pugnafti commentitiorum exemplo- 
rum mirifica copia : de quo primiim hoc Hbet dicere. Hoc ego 
philofophi non effe arbitror, teftibus uti, qui aut cafu veri, aut 
maHtia falfi fictique eife polfunt. Argumentis et rationibus opor- 
tet, quare quidque ita fit, docere ; non eventis, iis prffifertim, 
quibus mihi liceat non credere. 

XII. Ut ordiar ab harufpicina, (quam ego reipublicae caufa, 
communifque rehgionis, colendam cenfeo : fed foli fumus : hcet 
verum cxquirere fme invidia, mihi praefertim de plerifque dubi- 
tanti) infpiciamus, fi placet, exta primum.. Perfuaderi igitur 
cuiquam poteft, ea, quas fignificari dicuntur extis, cognita elfe 
ab harufpicibus obfervatione diuturna ? Quam diuturna ifta fuit? 
aut quam longinquo tempore obfervari potuit ? aut quo modo 
eft collata inter ipfos, quas pars inimici, quae pars familiaris ef- 
fet ; quod fifiiim, periculum ; quod, commodum aHquod often- 
deret ? An hasc inter fe harufpices Etrufci, Elii, iEgyptii, Poeni 
contulerunt ? At id, praeterquam quod fieri non potuit, ne fingi 
quidem poteft : alios enim aHo more videmus exta interpretari, 
nec efte unam omnium difcipHnam. Et certe, fi eft in extis 
aHqua vis, quas declaret futura, necefle eft eam aut cum rerum 
natura efi^e conjundlam, aut conformari quodam modo numini 
Deorum. Atqui divina cum rerum natura tanta, tamque 
prasclara in omnes partes motufque difilifa, quid habere po- 
teft commune ? non dicam gaHinaceum fel, (funt enim qui vel 
argutifllma hsc exta efic dicant) fed tauri opimi jecur, aut cor, 
aut pulmo, quid habet naturale, quo declarari poftit, quid futu- 
rum fit ? 

XIII. Democritus tamen non infcite nugatur ut phyficusj 
quo genere nihil arrogantius. 



LIBERSECUNDUS. 59 

^od ejl ante pedes, nemo fpeBat : cceli fcrutantur plagas. 
Verum is tamen habitu extorum et colore declarari cenfet, hoc 
duntaxat, pabuli genus, et earum rerum, quas terra procreet, 
vel ubertatem, vel tenuitatem : falubritatem etiam, aut peftilen- 
tiam extis fignificari putat. O mortalem beatum ! cui certo fcio 
ludum nunquam defuiffe. Hunccine hominem tantis deled:atum 
elTe nugis, ut non videret, tum futurum id verifimile, fi om- 
nium pecudum exta eodem tempore in eundem habitum fe co- 
loremque converterent ? Sed fi eadem hora aUae pecudis jecur 
nitidum atque plenum efl:, aH.E horridum et exile, quid eft quod 
declarari poffit habitu extorum et colore ? An hoc ejufdem mo- 
di efl, quale Pherecydeum iliud, quod efl a te didlum ? qui, cum 
aquam vidifTet ex puteo hauflam, terraemotum dixit futurum. 
Parum, credo, impudenter, quod, cum fadius effet motus, dicere 
audent, quas vis id efFecerit : etiamne, futurum effe, aquae jugis 
colore praefentiunt ? Multa ifliufmodi dicuntur in fchoUs : fed 
credere omnia vide ne non fit neceffe. 

Verum fmt fane ifta Democritea vera : quando ea nos extis 
exquirimus ? aut quando aHquid ejufmodi ab harufpice, infpec- 
tis extis, audivimus ? Ab aqua, aut ab igni pericula monent : 
tum haereditates, tum damna denuntiant : fifTum famiUare et vi- 
tale traftant : caput jecoris ex omni parte dihgentiffime confide- 
rant : fi vero id non eft inventum, nihil putant accidere potuifi!e 
triftius. 

XIV. Haec obfervari certe non potuerunt, ut fupra docul. 
Sunt igitur artis inventa, non vetuf1:atis, fi eft ars ulla rerum in- 
cognitarum. Cum rerum autem natura quam cognationem ha- 
bent ? quae ut uno confenfu jundla fit et continens, quod video 
placuifi"e phyficis, eifque maxime, qui omne, quod efi^et, unum 
efife dixerunt ; quid habere mundus poteft cum thefauri inven- 
tione conjundlum ? Si enim extis pecuniae mihi amplificatio of- 
tenditur, idque fit natura 3 primum exta funt conjundta mundo, 
deinde meum lucrum natura rerum continetur. Nonne pudet 
phyficos hasc dicere ? Ut enim jam fit aliqua in natura rerum 
cognatio, quam efie concedo : multa enim Stoici colligunt : nam 

H 2 



6o DEDIVINATIONE 

et mufculorum jecufcula bruma dicuntur augeri, et puleium ari- 
dum florefcere brumali ipfo die, et inflatas rumpi veficulas, et 
femina malorum, quae in iis mediis inclufa iint, in contrarias 
partes fe vertere: jam nervos in fidibus aliis pulfis refonare alios ; 
oftreifque et conchyliis omnibus contingere, ut cum luna cref- 
cant pariter, pariterque decrefcant -, arborefque ut hyemali tem- 
pore, cum luna fimul fenefcentes, quia tum exficcatiE fint, tem- 
peftive capdi putentur. Quid de fretis, aut de marinis aeftibus 
plura dicam ? quorum acceffus et recefTus lunae motu gubernan- 
tur. Sexcenta licet ejufmodi proferri, ut diftantium rerum cog- 
natio naturalis appareat. 

XV. Demus hoc ; nihil enim huic difputationi adverfatur. 
Num etiam, fi fiffum cujufdammodi fuerit in jecore, lucrum 
oftenditur ? Qua ex cognatione naturae, et quafi concentu atque 
confenfu, quam cvf^TrdBaM Graeci appellant, convenire potefl, 
aut fifTum jecoris cum lueello meo, aut meus qusefliculus cum 
caelo, terra, rerumque natura ? Concedam hoc ipfum, fi vis ; etfi 
magnam jaduram caufae fecero, fi ullam efTe convenientiam 
naturae cum extis concefTero. Sed tamen, eo concefTo, qui eve- 
nit, ut is, qui impetrire velit, convenientem hoftiam rebus fuis 
immolet ? Hoc erat, quod ego non rebar pofTe diffolvi : at quam 
feflive difTolvitur! Pudet me non tui quidem, cujus etiam me- 
moriam admiror, fed Chryfippi, Antipatri, Pofidonii, qui idem 
ifluc quidem dicunt, quod efl didlum a te, ad hofliam deligen- 
dam ducem effe vim qUandam fentientem, atque divinam, quae 
toto confufa mundo fit. 

Illud vero multo etiam melius, quod et a te ufurpatum efV, 
et dicitur ab iUis ; cum immolare quifpiam veUt, tum iieri exto- 
rum mutationem, ut aut abfit aliquid, aut fuperfit : Deorum enim 
numini parere omnia. Haec jam, mihi crede, ne aniculae qui- 
dem exiflimant. An cenfes, eundem vitulum fi alius delegerit, 
fme capite jecur inventurum; fi alius, cum capite ? Haec deceflio 
capitis, aut acceflio, fubitone fieri poteft, ut fe exta ad immola- 
toris fortunam accommodent ? Non perfpicitis, aleam quandam 
inefle hofliis deligendis, praefertim cum res ipfa doceat ? Cum 



LIBERSECUNDUS. 6i 

enim trlftifTima exta fme capite fuerunt, quibus nihil videtur 
efle dirius, proxima hoftia litatur faepe pulcherrime. Ubi igitur 
iilae minae fuperiorum extorum ? aut quae tam fubito fadla efl 
Deorum tanta placatio ? 

XVI. Sed aJffers, in tauri opimi extis, immolante Caefare, cor 
non fuifle : id quia non potuerit accidere, ut iine corde vidlima 
illa viveret judicandum effe tum interilfe cor, cum immolaretur. 
Qui fit, ut alterum intelligas, fine corde non potuiffe bovem 
vivere ; alterum non videas, cor fubito non potuifTe nefcio quo 
avolare ? Ego enim poffum vel nefcire, quas vis fit cordis ad vi- 
vendum, vel fufpicari, contadtum aliquo morbo, bovis exile, et 
exiguum, et vietum cor, et diflimile cordis fuiffe. Tu vero quid 
habes, quare putes, fi paulo ante cor fuerit in tauro opimo, fubito 
id in ipfa immolatione interiffe ? an, quod adfpexit veftitu pur- 
pureo excordem Csfarem, ipfe corde privatus eft ? Urbem phi- 
lofophiae, mihi crede, proditis, dum caftella defenditis. Nam, 
dum harufpicinam veram effe vultis, phyfiologiam totam per- 
vertitis. Caput efl in jecore, cor in extis : jam abfcedet, fimul 
ac molam et vinum infperferis. Deus id eripiet j vls aliqua con- 
ficiet, aut exedet. Non ergo omnium interitus atque obitus natura 
conficiet ; et erit aliquid, quod aut ex nihilo oriatur, aut in nihi- 
lum fubito occidat. Quis hoc phyficus dlxit unquam ? Harufpi- 
ces dicunt. His igitur, quam phyficis, potius credendum exifli- 
mas ? 

XVII. Quid, cum pluribus Diis immolatur, qui tandem eve- 
nit, ut litetur aUis, aliis non litetur ? Quae autem inconflantia 
Deorum efl, ut primis minentur extis, bene promlttant fecun- 
dis ? aut tanta inter eos dlffenfio, faspe etiam inter proxlmos, ut 
Apollinis exta bona fint, Dianae non bona ? Quid efl tam perfpi- 
cuum, quam, cum fortuito hoftlae adducantur, talia culque exta 
effe, qualis cuique obtigerit hofHa ? At enim id ipfum habet ali- 
quid divini, quae cuique hoflia obtingat ; tanquam in fortlbus, 
quae cui ducatur. Mox de fortibus : quanquam tu quidem non 
hoftiarum cafum confirmas fortium fimilitudine, fed infirmas for=» 
tes collatione hofliarum. 



62 DE DIVINATIONE 

An, cum in i^quimelium mifimus qui afferat agnum, quem 
immolemus, is mihi agnus afFertur, qui habet exta rebus ac- 
commodata, et ad eum agnum non cafu, fed duce Deo, fervus 
deducitur ? Nam fi cafum in eo quoque dicis elfe, quafi fortem 
quandam cum Deorum voluntate conjun(5lam j doleo tantam 
Stoicos veftros Epicureis irridendi fui facultatem dediife : non 
enim ignoras, quam ifla derideant. Et quidcm illi facilius fa- 
cere poflunt. Deos enim ipfos jocandi caufa induxit Epicurus 
perlucidos et perflabiles, et habitantes, tanquam inter duos lu- 
cos, fic inter duos mundos, propter metum ruinarum ; eofque 
habere putat eadem membra, quas nos, nec ufum ullum habe- 
re membrorum. Ergo is circuitione quadam Deos toUens, rede 
non dubitat divinationem tollere. Sed non, ut hic fibi confl:at, 
item Stoici. IlHus enim Deus nihil habens nec fui, nec aUeni 
negotii, non potefl: hominibus divinationem impertire. Vefler 
autem Deus potefl: non impertire, ut nihilominus mundum re- 
gat, et hominibus confulat. Cur igitur vos induitis in eas cap- 
tiones, quas nunquam explicetis ? Ita enim, cum magis prope- 
rant, concludere folent, Si Dii funt, ell divinatio : funt autem 
Dii ; efl: ergo divinatio. Muho efl: probabiUus, Non efl: autem 
divinatio ; non funt ergo Dii. Vide, quam temere committant, 
ut, fi nulla fit divinatio, nulH fmt Dii. Divinatio enim perfpicue 
tolHtur ; Deos efle, retinendum efl:. 

XVIII. Atque, hac extifpicum divinatione fublata, omnis ha- 
rufpicina fublata efl:. Oflenta enim fequuntur et fulgura. Valet 
autem in fulguribus obfervatio diuturna ; in ofl:entis ratio, ple- 
rumque conjed:ura, adhibetur. Quid efl: igitur, quod obfervatum 
fit in fulgure ? Cslum in xvi partes diviferunt Etrufci. Facile 
id quidem fuit quatuor, quas nos habemus, dupHcare : pofl: idem 
iterum facere, ut ex eo dicerent, fuhnen qua ex parte veniflet. 
Primum, id quid intereft ? deinde, quid fignificat ? Nonne per- 
fpicuum eft, ex prima admiratione hominum, quod tonitrua jac- 
tufque fulminum extimuifient, credidifiTe ea eflicere rerum om- 
nium praepotentem Jovem ? Itaque in noftris commentariis fcrip- 
tum habemus; Jove tonante, fulguratne, comitia populi 



LIBERSECUNDUS. 6^ 

hahere nefas. Hoc fortalTe reipublicae caufa conftitutum efl : co- 
mitiorum enim non habendorum caufas effe voluerunt. Itaque 
comitiorum folum vitium eft, fulmen ; quod idem omnibus re- 
bus optimum aufpicium habemus, fi finiftrum fuit. Sed de au- 
ipiciis aho loco , nunc de fulguribus. 

XIX. Quid igitur minus a Phyiicis dici debet, quam quid- 
quam certi fignificari rebus incertis? Non enim te puto efleeum^ 
qui Jovi fulmen fabricatos effe Cyclopas in i^tna putes : nam 
effet mirabile, quomodo id Jupiter toties jaceret, cum unum^ 
haberet. Nec vero fulminibus homines, quid aut faciendum ef- 
fet, aut cavendum, moneret. Placet enim Stoicis, eos anhehtus 
terrae, qui frigidi fint, cum fluere coeperint, ventos effe : cum au- 
tem fe in nubem induerint, ejufque tenuiffimam quamque partem 
cosperint dividere atque difrumpere, idque crebrius facere et ve- 
hementius, tum et fulgores et tonitrua exfiftere : fi autem nu- 
bium conflidlu ardor expreffus fe emiferit, id effe fulmen. Quod 
igitur vi naturse, nulla conftantia, nullo rato tempore, videmus 
efhci, ex eo fignificationem rerum confequentium qu^rimus ? 
Scihcet, fi ifta Jupiter fignificaret, tam multa fruftra fulmina emit- 
teret ? Quid enim proficit, cum in medium mare fuhnen jecit ? 
quid, cum in altiflimos montes, quod plerumque fit ? quid, cum 
in defertas fohtudines ? quid, cum in earum gentium oras, in 
quibus haec ne obfervantur quidem ? At inventum eft caput in 
Tiberi. Quafi ego artem ahquam iftorum effe negem : divinatio- 
nem nego. Cash enim diftributio, quam ante dixi, et certarum 
rerum notatio docet, unde fulmen venerit, quo concefTerit : quid 
lignificet autem, nulla ratio docet. 

XX. Sed urges me meis verfibus j 

'Nam pater altitonans Jlellanti nixus Olympo,- 
Ipfefuos quondam tumulos, ac templa petivit,. 
Et Capitolinis injecit fedibus ignes. 
Tum ftatua Natt-ce, tum fimulacra Deorum, Romuhifque et Re- 
mus cum altrice bellua, vi fulminis id;i conciderunt, deque his 
rebus harufpicum extiterunt refponfa veriflima. Mirabile autem 
illud, qu6d eo ipfo tempore, quo fieret indicium conjuratiom& 



64 DEDIVINATIONE 

in fenatu, fignum Jovis biennio poft, quam erat locatum, in 
Capitolio collocabatur. Tu igitur animum induces, (lic enim 
mecum agebas) caufam iftam et contra fadla tua, et contra fcrip- 
ta defendere ? Frater es : eo vereor. Verum quid tibi hic tandem 
nocet ? refne, qu£e talis eft i an ego, qui verum explicari volo ? 
Itaque nihil contra dico ; a te rationem totius harufpicinae peto. 
Sed te miriiicam in latebram conjecifti. Qubd enim intelHgeres, 
fore ut premerem te, cum ex te caufas uniufcujufque divinationis 
exquirerem, multa verba fecifti, te, cum res videres, rationem 
caufamque non quaerere -, quid fieret, non cur fieret, ad rem per- 
tinere. Quafi ego aut fieri concederem, aut efiet philofophi, cau- 
fam cur quidque fieret, non quaerere. Et eo quidem loco et prog- 
noftica noftra pronuntiabas, et genera herbarum, fcammoneam, 
arifiolochiamque radicem -, quarum caufam ignorares, vim et ef- 
fecftum videres. 

XXI. Diflimile totum. Nam et prognofi:icorum caufas perfe- 
cuti funt et Boethus Stoicus, qui efi; a te nominatus, et nofiier 
etiam Pofidonius ; et, fi caufas non reperiantur iftarum rerum, res 
tamen ipfae obfervari animadvertique pofiunt. Nattae vero ftatua, 
aut aera legum de caelo ta6ta, quid habent obfervatum ac vetuf- 
tum ? Pinarii Nattae nobiles : a nobiUtate igitur pericuhim : hoc 
tam caUide Jupiter cogitavit. Romulus ladlens fulmine i(ftus j 
urbi igitur periculum oftenditur, ei, quam ille condidit. Quan* 
fcite per notas nos certiores facit Jupiter ? At eodem tempore 
fignum Jovis coUocabatur, quo conjuratio indicabatur. Et tu 
fciUcet mavis numine Deorum id fadtum, quam cafu, arbitrari ? 
et redemptor, qui columnam iUam de Cotta, et de Torquato 
conduxerat faciendam, non inertia, aut inopia tardior fuit, fed a 
Diis immortaUbus ad iftam horam refervatus eft ? 

Non equidem plane defpero ifta effe vera, fed nefcio, et dif- 
cere a te volo. Nam, cum mihi quaedam cafu viderentur fic 
evenire, ut praedi«!ta eflent a divinantibus -, dixifti multa de ca- 
fu, ut, Venereum jaci pofle cafu, quatuor taUs jadlis j quadrin- 
gentis, centum Venereos non pofiTe cafu confiftere. Primum ne- 
fcio, cur non poflint ; fed non pugno, Abundas enim fimiUbus : 



LIBERSECUNDUS. 65 

habes et refperrionem pigmentorum, et roftrum fuis, et alia 
permulta. Idem Carneadem fingere dicis de capite Panifci. 
Quali non potuerit id evenire cafu j et non in omni marmore ne- 
cefle iit inelTe vel Praxitelia capita. Illa enim ipfa efficiuntur 
detradlione ; nec quidquam illuc affertur a Praxitele : fed cum 
multa funt detradta, et ad lineamenta oris perventum eft, tum 
intelligas, illud, quod jam expolitum fit, intus fuiffe. Poteft igi- 
tur tale aliquid etiam fua fponte in lapicidinis Chiorum extitiffe. 
Sed lit hoc ficflum. Quid ? in nubibus nunquam animadvertifti 
leonis formam, aut hippocentauri ? Poteff igitur, quod modo 
negabas, veritatem cafus imitari. 

XXII. Sed quoniam de extis et de fulguribus fatis eft difputa- 
tum, oftenta reftant, ut tota harufpicina fit pertradtata. Mulae 
partus prolatus eft a te : res mirabiUs, propterea quia non faspe 
fit i fed fi fieri non potuiffet, fadta non effet. Atque hoc contra 
omnia oftenta valeat -, nurtquam, quod fieri non potuerit, effe 
fadum i {ifl potuerit, non effe mirandum. Caufarum enim igno- 
ratio in re nova mirationem facit, Eadem ignoratio fi in rebus 
ufitatis eft, non miramur. Nam qui mulam peperiffe miratur, is, 
quo modo equa pariat, aut omnino quae natura partum animantis 
faciat, ignorat. Sed, quod crebro videt, non miratur, etiam fi, 
cur fiat, nefcit. Quod ante non vidit, id fi evenerit, oftentum 
effe cenfet. Utrum igitur, cum concepit mula, an cum pepe- 
rit, oftentum eft ? Conceptio contra naturam fortaffe ; fed partus 
prope neceffarius. Sed quid plura ? Ortum videamus harufpici- 
nx : fic faciUime, quid habeat au(ftoritatis, judicabimus. 

XXIII. Tages quidam dicitur in agro Tarquinienfi, cum terra 
araretur, et fulcus aUius effet impreffus, extitiffe repente, et eum 
affatus effe,qui arabat. Is autemTages, ut in libris eft Etrufcoruni, 
pueriU fpecie dicitur vifus, fed feniU fuiffe prudentia. Ejus ad- 
fpedtu cum obftupuiffet bubulcus, clamoremque majorem cum 
admiratione edidiffet^ concurfum effe fad:um, totamque brevi 
tempore in eum locum Etruriam convenifle : tum iUum plura 
locutum multis audientibus, qui omnia ejus verba exceperint, 
ToM. III. " I 



66 D E D I V I N A T I O N E 

literlfque mandaverint : omnem autem orationem fullTe eam, qua 
harufpicinse difciplina contineretur : eam poftea creviffe rebus 
novis cognofcendis, et ad eadem illa principia referendis. Hirc 
accepimus ab ipiis : haec fcripta confervant : hunc fontem habent 
difciplinse. Num ergo opus efl ad haec refellenda Carneade ? num 
Epicuro ? Eftne quifquam ita delipiens,. qui crcdat exaratum^ 
effe, Deum dicam, an hominem ? Si Deum, cur fe contra natu- 
ram in terram abdiderit, ut patefad:us aratro lucem adfpiceret ? 
Quid ? idem nonne poterat Deus hominibus difciplinam fupe- 
riore e loco tradere ? Si autem homo ille Tages fuit, quonam 
modo potuit terra oppreffus vivere ? Unde porro illa potuit, quas 
docebat aUos, ipfe didiciffe ? Sed ego infipientior, quam illi ipfi, 
qui ifla credunt, qui quidem contra eos tam diu difputem. 

XXIV. Vetus autem illud Catonis admodum fcitum efl, qui 
mirari fe aiebat, quod non rideret harufpex, harufpicem cum vi- 
diffet. Quota enim quaeque res evenit praedida ab iflis ? aut fi 
evenit quippiam, quid afferri poteft, cur non cafu id evenerit ? 
Rex Prufias, cum Annibah apud eum exulanti depugnari place- 
ret, negabat fe audere, quod exta prohiberent. An tu, inquit, 
carunculae vitulina? mavis, quam imperatori veteri, credere ? 
Quid ? ipfe Caefar, cum a fummo harufpice moneretur, ne in 
Africam ante brumam tranfmitteret, nonne tranfmifit ? quod ni 
feciffet, uno in loco omnes adverfariorum copiae conveniffent. 
Quid ego harufpicum refponfa commemorem, (poffum equidem 
innumerabiUa ) quas aut nullos habuerunt exitus, aut contrarios ? 
Hoc civili bello, Dii immortales ! quam multa luferunt ? quae 
nobis in Graeciam Roma refponfa harufpicum miffa funt ? quae 
didla Pompeio ? etenim ille admodum extis et oflentis moveba- 
tur. Non lubet commemorare, nec vero neceffe efl, tibi praefer- 
tim, qui interfuifli. Vides tamen omnia fere contra, ac did:a fint, 
eveniffe. Sed haec hadtenus. Nunc ad oflenta veniamus. 

XXV. Muha, me Confule, a me ipfo fcripta recitafti ; multa 
ante Marficum bellum a Sifenna collefta attuUfli ; multa ante 
Lacedaemoniorum malam pugnam in Leudris a CalHflhene 



LIBERSECUNDUS. 67 

commemorata dixiili. De quibus dicam equidem fingulis, quoad 
utile videbitur : fed dicendum etiam eft de univerfie. Quae efl 
enim ifta a Diis profedla lignificatio, et quafi denuntiatio calami- 
tatum ? Quid autem ea volunt Dii immortales primum fignifi- 
cantes, quae fine interpretibus non polTumus intelligerej deinde 
ea, quae cavere nequeamus ? At hoc ne homines quidem probi 
faciunt, ut amicis impendentes calamitates prsedicant, quas illi 
efFugere nullo modo poflint : ut medici, quanquam intelligunt 
faepe, tamen nunquam asgris dicunt, illo morbo eos efi^e moritu- 
ros. Omnis enim praedi<5lio mali tum probatur, cum ad praedic- 
tionem cautio adjungitur. Quid igitur aut oflienta, aut eorum in- 
terpretes, vel Lacedaemonios olim, vel nuper noftros, adjuverunt ? 
Quae fi figna Deorum putanda funt, cur tam obfcura fuerunt ? Si 
enim, ut intelligeremus, quid efi!et eventurum, aperte declarari 
oportebat ; aut ne occulte quidem, fi ea fciri nolebant. 

XX VL Jam vero conje<5tura omnis, in qua nititur divinatio, 
ingeniis hominum in multas ac diverfas, aut etiam contrarias 
partes fspe deducitur. Ut enim in caufis judicialibus alia efi: 
conjedlura accufatoris, alia defenforis, et tamen utriufque credi- 
biUs ; fic in omnibus iis rebus, quae conjedtura invefi:igari viden- 
tur, anceps reperitur oratio. Quas autem res tum natura, tum 
cafus afi^ert, (nonnunquam etiam errorem creat fimilitudo) mag- 
na fiiultitia efi: earum rerum Deos facere efFedlores, caufas rerum 
non quaerere. 

Tu vates Bceotios credis Lebadias vidifie ex gallorum galli- 
naceorum cantu, vicftoriam efTe Thebanorum, quia galli vidi 
filere folent, canere vidtores. Hoc igitur per gallinas Jupiter 
tantae civitati fignum dabat ? An illas aves, nifi cum vicerint, 
canere non folent ? At tum canebant, nec vicerant. Id enim 
efl, inquies, oflentum. Magnum vero : quafi pifces, non gal- 
li, cecinerint. Quod autem efl tempus, quo illi non cantent, 
vel nodurnum, vel diurnum ? Quod fi vidores alacritate, et 
quafi laetitia, ad canendum excitantur ; potuit accidiffe alia quo- 
que laetitia, qua ad cantum moverentur. Democritus quidem 

I 2 



^% 



D ^ DIVINATIONE 



optimis verbis caufam explicat, cur ante lucem galli canant. 
Depulfo enim de pedore, et in omne eorpus divifo, et mi- 
tificato cibo, cantus edere, quiete fatiatos : qui quidem filen- 
tio nodtis, ut ait Ennius, favent faucibus rujis cantu, -plaufuque 
■premunt alas. Cum igitur hoc animal tam fit canorum fua fpon- 
te, quid in mentem venit Calliftheni dicere, Deos galUs fig- 
num dedilTe cantandi, cum id vel natura, vel cafus efficere po- 
tuiffet ? 

XXVII. Sanguinem pluifTe fenatui nuntktum eft ; Atratum 
etiam fluvium fluxiffe fanguine; Deorum fudaffe fimulacra: num 
cenfes his nuntiis Thalem, aut Anaxagorara,aut quemquam phy- 
iicum crediturum fuiffe ? Nec enim fanguis, nec fudor, nifi e 
corpore efl : fed et decoloratio quaedam ex ahqua contagione ter- 
rena maxime potefl fanguinis fimilis effe, et humor allapfus ex- 
trinfecus, ut in ted:oriis videmus auflro, fudorem imitari. Atque 
haec in bello plura et majora videntur timentibus ; eadem non 
tam animadvertuntur in pace. Accedit illud etiam, qubd in metu 
et periculo cum creduntur faciUus, tum finguntur impunius. 

Nos autem ita leves, atque inconfiderati fumus, ut fi mures 
corroferint aliquid, quorum efl opus hoc unum, monflrum pu- 
temus. Ante vero Marficum beUum, quod clypeos Lanuvii, ut 
a te efl didlum, mures rofiffent, maximum id portentum ha- 
rufpices effe dixerunt. Quafi vero quidquam interfit, mures, 
diem nodtem aUquid rodentes, fcuta, an cribra, corroferint. Nam 
fi ifla fequimur, quod Platonis PoUtiam nuper apud me mures 
corroferint, de repubUca debui pertimefcere ; aut, fi Epicuri de 
voluptate Uber corrofus effet, putarem annonam in maceUo cario- 
rem fore. 

XXVIII. An vero iUa nos terrent, fi quando aUqua portentofa 
aut ex pecude, aut ex homine nata dicuntur ? Quorum omnium, 
ne fim longior, una ratio efl. Quidquid enim oritur, qualecun- 
que eft, caufam habeat a natura neceffe efl 3 ut, etiam fi praeter 
confuetudinem extiterit, praeter naturam tamen non poffit exif- 
tere. Caufam igitur invefligato in re nova, atque admirabiUj fi 



LIBERSECUNDUS. 69 

poterls. Si nullam reperles ; illud tamen exploratum habeto, nihil 
fieri potuilTe fine caufa; eumque errorem, quem tibi rei novitas 
attulerit, naturae ratione depellito. Ita te nec terrge fremitus, nec 
caeli dlfcefTus, nec lapideus, aut fanguineus imber, nec trajed:io 
flellae, nec faces vifse terrebunt. 

Quorum omnium caufas fi a Chryfippo quaeram, ipfe ille divi- 
nationis audtor nunquam illa dicet fadla fortuito, naturalemque 
rationem omnium reddet. Nihil enim fieri fine caufa potefi: -, nec 
quicquam fit, quod fieri non poteft 5 nec, fi id facftum efi; quod 
potuit fieri, portentum debet videri. Nulla igitur portenta funt. 
Nam fi, quod raro fit, id portentum putandum efi: ; fapientem 
elfe, portentum efi: : faepius enim mulam peperifife arbitror, quani 
fapientem fuifiTe. Illa igitur ratio concluditur -, nec id, quod non 
potuerit fieri, fadlum unquam efie ; nec quod potuerit, id por- 
tentum efie : ita omnino nullum efi^e portentum. 

Quod etiam conjedror quidam et interpres portentorum non 
infcite refpondifi^e dicitur ei, qui cum ad eum retulifilet, quafi 
ofi:entum, quod anguis domi ved:em circumjedtus fuifi^et, Tum 
efi^et, inquit, oftentum, fi anguem vedis circumplicavifi^et. Hoc 
ille refponfo fatis aperte declaravit, nihil habendum efie; porten- 
tum, quod fieri pofiTet. 

XXIX. C. Gracchus ad M. Pomponium fcripfit> duobus an- 
guibus domi comprehenfis, harufpices a patre convocatos. Qui 
magis anguibus, quam lacertis, quam muribus ? quia funt haec 
quotidiana, angues non item. Quafi vero refcrat, quod fieri po- 
tefi:, quam id faepe fiat. Ego tamen miror, fi emifilo foemina^ 
anguis mortem afferebat Tib. Graccho ; emi^flio autem maris 
anguis erat mortifera Cornelias -, cur alterutram emiferit. Nihil 
enim fcribit refpondlfi^e harufpices, fi neuter anguis emlfifus efi!et, 
quid efiTet futurum. At mors infecuta Gracchum eft. Caufa qui- 
dem, credo, aliqua morbi gravioris, non emiffione ferpentis : 
neque enim tanta eft infelicitas harufpicum, ut ne cafu quidem 
unquam fiat, quod futurum illi effe dixerint. 

Nam illud mirarer, fi crederem, quod apud Homerum Cal- 
chantem dlxifti ex pafiTerum. numero belli Trojani annos 



70 DEDIVINATIONE 

auguratum: de cujus conje<5lura fic apud Homerum, ut nos otiofi 
convertimus, loquitur Agamemnon ; 

XXX. Ferte virit et duros animo tolerate labores, 

Auguris ut nofiri Calchantis fata queamus 

Scire, ratofne habeant, an vanos peBoris orfus. 

Namque omnes memori portentum mente retentant, 

^ii nonfunefiis liquerunt luminafatis, 

Argolicis primum ut vefiita efi clafiibus Aulis, 

^ce Priamo cladem, et l^roja, pefiemque ferebant : 

Nos circum latices gelidos fumantibus aris, 

Aurigeris Divum placantes numina tauris, 

Sub platano umbriferay fons unde emanat aquai, 

Vidimus immani fpecie tortuque draconem 

'iterribilem, jfovis ut pufu penetrabat ab ara : 

^i platani in ramo foliorum tegmine feptos 

Corripuit pullos : quos cum confumeret o6lo, 

Nonafuper tremulo genetrix clangore volabat : 

Cuiferus imtnani laniavit vifcera morfu. 

HunCy ubi tam teneros volucres matremque peremit, 

^i luci ediderat, genitor Saturnius idem 

Abdidit, et duro formavit tegmine faxi. 

Nos autem timidi fiantes mirabile monfirum 

Vidimus in mediis Divicfn verfarier aris. 

T!um Calchas hcec efifidenti voce locutus ; 

^idnam torpentes fubito obfiupuifiis Achivi ? 

Nobis hcec portenta Deum dedit ipfe creator, 

Tarda et fera nimis : fedfama ac laude perenni. 

Nam quot aves tetro maBatas dente videtis, 

'Tot nos ad 1'rojam belli exanclabimus annos : 

^ce decimo cadet, et pcend fatiabit Achivos. 

Rdidit hcec Calchas -, quce jam matura videtis. 

Quae tandem ifta auguratio eft ex pafTeribus, annorum potius, 

quam aut menfium, aut dierum ? Cur autem de palTerculis con- 

jjedluram facit, in quibus nullum erat monftrum -, de dracone 

ialet, .qui, id quod fieri non potuit, lapideus dicitur fadus ? 



LIBERSECUNDUS. 71 

Poftremo, quid fimile habet pafler annis ? Nam de angue illo, 
qui SyllsB apparuit immolanti, utrumque memini, et Syllam, 
€um in expeditionem edudlurus eflet, immolavilTe, et anguem 
ab ara extitiffe, eoque die rem prasclare efle geftam, non harufpi- 
cis confilio, fed imperatoris. 

XXXI. Atque h^BC oftentorum genera mirabile nihil habent ; 
qucE cum fad:a funt, tum ad conjecfluram aliqua interpretatione 
revocantur : ut illa tritici grana in os pueri Mida3 congefta, aut 
apes, quas dixifti in labris Platonis confedilTe pueri, non tam 
mirabiUa fmt, quam conjedla belle : quae tamen vel ipfa falfa 
tffe, vel ea quae praedidla funt, fortuito cecidilTe potuerunt. De 
ipfo Rofcio poteft illud quidem effe falfum, ut circumHgatus 
fuerit angui -, fed ut in cunis fuerit anguis, non tam eft mirum, 
in Solonio praefertim, ubi ad focum angues nundinari folent. 
Nam quod harufpices refponderint, nihil illo clarius, nihil nobi- 
lius foTQ ', miror, Deos immortales hiftrioni futuro claritatem 
oftendiiie, nullam oftendiffe Africano. 

Atque etiam a te Flaminiana oftenta colleda funt, quod ipfe 
et equus ejus repente conciderit. Non fane mirabile hoc quidem. 
Quod evelli primi haftati fignum non potuerit i timide fortaffe 
fignifer evellebat, quod fidenter infixerat. Nam Dionyfii equus 
quid attulit admirationis, quod emerfit ex fiumine, quodque ha- 
buit apes in juba ? Sed quia brevi tempore regnare coepit ; quod 
acciderat cafu, vim habuit oftenti. 

At Laceda^moniis in HercuHs fano arma fonuerunt ; ejufdem- 
que Dei Thebis valvas claufae, fubito fe aperuerunt ; eaque fcuta, 
quae fuerant fublime fixa, funt humi inventa. Horum cum fieri 
nihil potuerit fme aliquO motu, quid efl cur divinitus ea potius, 
quam cafu, fadta effe dicamus ? 

XXXII. At in Lyfandri flatuae capite Delphis extitit corona 
ex afperis herbis, et quidem fubita. Itane cenfes, ante coronam 
herbae extitifle, quam conceptum effe femen ? Herbam autem 
afperam, credo, avium congeflu, non humano fatu. Jam quic- 
quid in capite eft, id coronae fimile videri potefl:. Nam quod 
eodem tempore ftellas aureas Cafloris et Pollucis, Delphis 



72 



DE DIVINATIONE 



politas decidifle, neque eas ufquam repertas efle dixifti ; furum 
id magis fadlum, quam Deorum, videtur. SimiaB vero Dodoneas 
improbitatem hiftoriis Graecis mandatam effe demiror. Quid 
minus mirum, quam illam monftroliffimam beftiam urnam 
evertifTe, fortes diffipavilTe ? Et negant hiftorici Lacedaemoniis 
ullum oftentum hoc triftius accidiffie ! Nam illa praedi^ta Veien- 
tium, fi lacus Albanus redundaffiet, ifque in mare fluxiifet, Ro- 
mam perituram ; fi repreflus eflTet, Veios : ita aqua Albana de- 
dudla ad utilitatem agri fuburbani, non ad arcem urbemque re- 
tinendam. At paulo pofl: audita vox efl: monentis, ut providerent 
ne a GaJHs Roma caperetur -, ex eo Aio Loquenti aram in nova 
via confecratam. Quid ergo ? Aius ifle loquens, quando eum 
nemo norat, aiebat, et loquebatur, et ex eo nomen invenit ; pof- 
teaquam et fedem, et aram, et nomen invenit, obmutuit ? Quod 
idem dici de Moneta poteft ; a qua, praeterquam de fue plena, 
quid unquam moniti fumus ? 

XXXIII. Satis multa de oftentis. Aufpicia reftant, et fortes 
eae quae ducuntur, non illae quae vaticinatione funduntur, quae ora- 
cula verius dicimus -, de quibus tum dicemus, cum ad naturalem 
divinationem venerimus, Reftat etiam de Chaldaeis : fed primum 
aufpicia videamus. Difficihs auguri locus ad contra dicendum ; 
Marfo fortaflTe, fed Romano facilhmus. Non enim fumus ii 
nos augures, qui avium rehquorumve fignorum obfervatione 
futura dicamus : et tamen credo Romulum, qui urbem aufpi- 
cato condidit, habuifl^e opinionem, efl!e in providendis rebus 
augurandi fcientiam, (errabat enim muhis in rebus antiquitas) 
quam vel ufu jam, vel dodtrina, vel vetuftate immutatam vide- 
mus. Retinetur autem et ad opinionem vulgi, et ad magnas uti- 
htates reipubhc^e, mos, rehgio, difciphna, jus augurum, cohegii 
audtoritas. 

Nec vero non omni fupphcio digni P. Claudius, L. Junius, 
Confules, qui contra aufpicia navigarunt. Parendum enim fuit 
rehgioni, nec patrius mos tam contumaciter repudiandus. Jure 
igitur aher popuh judicio damnatus eft ; aher mortem fibi ip- 
fe confcivit. Flaminius non paruit aufpiciis -, itaque periit cum 



LIBERSECUNDUS. 'ji 

exercltu. At anno poft Paulus paruit ; nuin minus cecidit in 
Cannenfi pugna cum exercitu ? Etenim, ut fint aufpicia, quas 
nulla funt; haec certe, quibus utimur, five tripudio, five de caelo, 
fimulacra funt aufpiciorum, aufpicia nullo modo. 

XXXIV. Q^Fabi, te mihi in auspicio esse volo : re- 
fpondet, AuDivi. Hic apud majores noftros adhibebatur pe- 
ritus, nunc quihbet. Peritum autem effe necelTe eft eum, qui, 
filentium quid lit, intelHgat. Id Qnim Jilentium dicimus in aufpi- 
ciis, quod omni vitio caret. Hoc intelligere, perfedi auguris 
eft. Illi autem, qui in aufpicium adhibetur, cum ita imperavit 
is, qui aufpicatur, dicito, si silentium esse videbi tur ; 
nec fufpicit, nec circumfpicit : flatim refpondet, Silentium 

ESSE VIDERI. Tum illc, DICITO, Sl PASCUNTUR AVES. PaS- 

cuntur. Quas ? aut, ubi ? Attulit, inquit, in cavea pullos is, 
qui ex eo ipfo nominatur pullarius. Hae funt igitur aves inter- 
nuntias Jovis : quas pafcantur, necne, quid refert ? Nihil ad au- 
fpicia : fed quia, cum pafcuntur, necefle eft ahquid ex ore ca- 
dere, et terram pavire -, terripavium primo, pofl terripudium 
did;um eft, hoc quidem jam tripudium dicitur. Cum igitur oiFa 
cecidit ex ore pulli, tum aufpicanti tripudium fohflimum nun- 
tiatur. 

XXXV. Ergo hoc aufpicium divini quidquam habere potefl, 
quod tam fit coacftum et exprelTum ? quo antiquifHmos augures 
non effe ufos, argumento efl, quod decretum collegii vetus ha- 
bemus, ornnem avem tripudium facere pofTe. Tum igitur effet 
nufpicium, fi modo effet ei Hberum fe oflendiffe : tum avis illa 
videri pofTet interpres et fatelles Jovis. Nunc vero inchifa in 
cavea, et fame eneda, fi in offam pultis invadit, et fi ahquid 
ex ore cecidit, hoc tu aufpicium, aut hoc modo Romulum 
aufpicari foKtum, putas ? Jam de cselo fervare non ipfos cenfes fo- 
litos, qui aufpicabantur ? Nunc imperant pullario : ille renun- 
tiat. 

Fulmen finiflrum, aufpicium optlmum habemus ad omnes 
res, praeterquam ad comitia : quod quidem inflitutum reipub- 
licae caufa eft, ut comitiorum vel in judiciis popuh, vel in jure 
Tom. III. K 



74 DE DIVINATIONE 

legum, vel in creandis magiftratibus principes civitatis efTent In- 
terpretes. 

At Tib. Gracchi literis Scipio et Figulus, quod tum augures 
judicaiTent eos vitio creatos elTe, magiftratu fe abdicaverunt. Quis 
negat augurum difciplinam effe ? divinationem nego. 

At harufpices divini ; quos cum Tib. Gracchus propter mor- 
tem repentinam ejus, qui in praerogativa referenda fubito conci- 
diffet, in fenatum introduxiffet, non juftum rogatorem comi- 
tiorum fuiffe dixerunt. Primum vide, ne in eum dixerint, qui 
rogator centuriae fuiffet j is enim erat mortuus. Id autem fine 
divinatione conje(5lura poterant dicere : deinde fortaffe cafu, qui 
nullo modo eft ex hoc genere tollendus. Quid enim fcire Etrufci 
harufpices aut de tabernaculo redte capto, aut de pomoerii jure 
potuerunt ? Equidem affentior C. Marcello potius, quam App. 
Claudio ; qui ambo mei coUegse fuerunt ; exiflimoque jus augu- 
rum, etfi divinationis opinione principio conftitutum iit, tamen 
poflea reipublicas caufa confervatum ac retentum. 

XXXVI. Sed de hoc loco plura in aliis : nunc hadlenus. Ex- 
terna enim auguria, quae funt non tam artificiofa, quam fuperfli- 
tiofa, videamus. Omnibus fere avibus utuntur; nos admodum 
paucis. AHa illis fmiftra funt, aUa noflris. Solebat ex me Dejo- 
tarus percontari noflri augurii difciplinam, ego ex illo fui. Dii 
immortales ! quantum differebat ? ut quaedam effent etiam con- 
traria. Atque ille iis femper utebatur j nos, nifi dum a populo 
aufpicia accepta habemus, quam multum iis utimur ? 

Bellicam rem adminiflrari majores noflri nifi aufpicato no- 
luerunt. Quam multi anni funt, cum bella a proconfuhbus et 
propraetoribus adminiflrantur, qui aufpicia non habent ? Itaque 
nec amnes tranfeunt aufpicato, nec tripudio aufpicantur. Nam 
ex acuminibus quidem, quod totum aufpicium militare efl, jam 
M. Marcellus ille quinquies Conful totum omifit, idem impe- 
rator, idem augur optimus. Ubi ergo avium divinatio ? quse, 
quoniam ab iis, qui aufpicia nulia habent, bella adminiflran- 
tur, ab urbanis retenta videtur, a bellicis effe fublata. Et qui- 
dem ille dicebat, fi quando rem agere vellet, ne impediretur 



LIBER SECUNDUS. 75 

aufpiciis, leclica operta facere iter fe folere. Huic fimile eft, 
quod nos augures praecipimus, ne juge aufpicium obveniat, ut 
jumenta jubeant disjungere. Quid eil aliud nolle moneri a Jove, 
nili efficere, ut aut ne fieri poffit aufpicium, aut, fi fiat, vi- 
deri ? 

XXXVII. Nam illud admodum ridiculum, quod negas Dejo- 
tarum, aufpiciorum, quae fibi ad Pompeium proficifcenti fadla 
funt, poenitere, quod, fidem fecutus amicitiamque populi Ro- 
mani, fun(flus fit officio : antiquiorem enim fibi fuifiTe laudem et 
gloriam, quam regnum et pofTeffiones fuas. Credo id quidem ; 
fed hoc nihil ad aufpicia. Nec enim ei cornix canere potuit, red:e 
eum facere, quod populi Romani libertatem defendere pararet. 
Ipfe hoc fentiebat, ficuti fenfit. Aves eventus fignificant, aut ad- 
verfos, aut fecundos. 

Virtutis auipiciis video efie ufum Dejotarum ; quse vetat Ipec- 
tare fortunam, dum praeftetur fides. Aves vero, fi profperos 
eventus ofi:enderunt, certe fefellerunt. Fugit e praelio cum Pom^ 
peio : grave tempus. Difceffit ab eo : ludluofa res. Caefarem 
eodem tempore hofi:em et hofpitem vidit : quid hoc trifi:ius ? Is 
cum ei Troginorum tetrarchiam eripuiffet, et afiTeclaB fuo Perga- 
meno nefcio cui dedifi^et, eidemque detraxifiTet Armeniam a fe- 
natu datam -, cumque ab eo magnificentiffimo hofpitio acceptus 
efi^et, fpoHatum reHquit et hofpitem, et regem. Sed labor longi- 
us : ad propofitum revertar. Si eventa quaerimus, quae exquirun- 
tur avibus j nullo modo profpera Dejotaro : fin officia j a virtute 
ipfius, non ab aufpiciis, petita funt. 

XXXVIII. Omitte igitur Htuum RomuH, quem in maximo 
incendio negas potuifi"e comburi : contemne cotem Attii Navii. 
Nihil debet efi!e in philofophia commentitiis fabehis loci. IHud 
erat philofophi, totius augurii primum naturam ipfam videre, de- 
inde inventionem, deinde confi:antiam. Quae efi: igitur natura, 
quae volucres huc et iUuc paffim vagantes efficiat, ut fignificent 
aliquid, et tum vetent agere, tum jubeant, aut cantu, aut vola-: 
tu ? Cur autem aHis a laeva, aHis a dextra datum efi: avibus, ut 
ratum aufpicium facere poffint ? Quo modo autem haec, aut 

K 2 



76 DEDIVINATIONE 

quando, aut a qulbus inventa dicemus ? Etrufci tamen habent 
exaratum puerum audlorem difciplinae fuse. Nos quem ? Atti- 
umne Navium ? At aliquot annis antiquior Romulus et Remus, 
ambo augures, ut accepimus. An Pifidarum, aut Cilicum, aut 
Phrygum ifla inventa dicemus ? Placet igitur humanitatis exper- 
tes habere divinitatis audlores ? 

XXXIX. At omnes reges, populi, nationes utuntur aufpiciis, 
Quafi vero quidquam fit tam valde, quam n'hil fapere, vulgare ; 
aut quaii tibi ipli in judicando placeat multitudo. Quotus quif- 
que eft, qui voluptatem neget effe bonum ? Plerique etiam fum- 
mum bonum dicunt. Num igitur eorum frequentia Stoici de 
fententia deterrentur ? aut num plerifque in rebus fequitur eo- 
rum aud:oritatem multitudo ? Quid mirum igitur, fi in aufpiciis, 
et in omni divinatione imbecilli animi fuperftitiofa iila concipi- 
ant i verum difpicere non poflint ? 

Quae autem efl inter augures conveniens et conjundta conflan- 
tia ? Ad noflri augurii confuetudinem dixit Ennius, 

Ctim toiiuit lavum beiie tempejlate ferena, 
At Homericus Ajax apud Achillem querens de ferocitate Troja- 
norum, nefcio quid hoc modo nuntiat ; 

Projpera yupiter bis dextris fulgoribus edit, 
Ita nobis fmiflra videntur, Grajis et barbaris dextra, meHora» 
Quanquam haud ignoro, quae bona fint, finiflra nos dicere, 
etiamfi dextra fmt. Sed certe noflri fmiflrum nominaverunt, 
externique dextrum, quia plerumque meHus id videbatur. Haec 
quanta diffenfio efl ? Quid, quod ahis avibus utuntur, aliis fig- 
nis ? aliter obfervant, aUa refpondent ? Non neceffe efl fateri, 
partim horum errore fufceptum efTe, partim fuperftitione, muUa 
fallendo ? 

XL. Atque his fuperflionibus non dubitafti etiam omina ad- 
jungere. ^Emilia Paulo, Perfam periffe j quod pater omen ac- 
cepit. CaeciUa fororis fiHae fedes fuas tradere. Jam iHa, Favete 
linguisy et praerogativam, omen comitiorum ; hoc efl, ipfum 
efTe contra fe copiofum et difertum. Quando enim iHa obfer- 
vans, quieto et Hbero animo effe poteris, ut ad rem gerendam 



LIBERSECUNDUS. 77 

non fuperftitionem habeas, fed rationem, ducem ? Itane ? Si quis 
aliquid ex fua re, atque ex fuo fermone dixerit, et ejus verbum 
aliquod apte ceciderit ad id, quod ages, aut cogitabis, ea res tibi 
aut timorem afferet, aut alacritatem ? 

Cum M. Craffus exercitum Brundifii imponeret, quidam in 
portu caricas Cauno advedtas vendens, Cauneas, clamitabat. Di- 
camus, fi placet, monitum ab eo Craffum, caveret, ne iret : non 
fuiffe periturum, fi omini parui ITet. Quae fi fufcipiamus, pedis 
offenlio nobis, et abruptio corrigiae, et ffernutamenta erunt ob* 
fervanda. Sortes reftant, et Chaldasi ; ut ad vates veniamus, et ad 
fomnia. Dicendum igitur putas de fortibus ? 

XLI. Quid enim fors efl ? idem propemodum, quod micare, 
quod talos jacere, quod tefferas : quibus in rebus temeritas et 
cafus, non ratio, nec confiUum valet. Tota res eft inventa fal- 
laciis, aut ad quaeftum, aut ad fuperffitionem, aut ad errorem» 
Atque ut in harufpicina fecimus, fic videamus, clariffimarum 
fortium quae tradatur inventio. Numerium Suffucium Praenefti-. 
norum monumenta declarant, honeftum hominem et nobilem^^ 
fomniis crebris, ad extremum etiam minacibus, cum jubere- 
tur certo in loco liUcem caedere, perterritum vifis, irridenti- 
bus fuis civibus, id agere ccepiffe : itaque perfradto faxo fortes - 
erupiffe, in robore infculptas prifcarum literarum notis. Is efl 
hodie locus feptus reUgiofe propter Jovis pueri, qui la(5ten& 
cum Junone Fortunae in gremio fedens, mammam appetens,. 
caftifiime coUtur a matribus. Eodemque tempore, in eo loco,. 
ubi Fortunae nunc fita efl aedes, mel ex olea fluxiffe dicunt -, ha- 
rufpicefque dixiffe, fumma nobiUtate iUas fortes futuras, eo- 
rumque juffu ex illa olea arcam effe fad:am -, eaque conditas 
fortes, quas hodie Fortunac monitu toUuntur. Quid igitur in his 
poteft effe certi, quae, Fortunae monitu, pueri manu mifcentur, 
atque ducuntur ? Quo modo autem iftjE pofitas in iUo loco ? Quis 
robur iUud cecidit, dolavit, infcripfit ? Nihil eft, inquiunt, quod 
Deus efHcere non poffit. Utinam fapientes Stoicos effeciffet, ne 
omnia fuperflitiofa foUicitudine et miferia crederent ! Sed hoc 



yS DEDIVINATIONE 

quidem genus divinationis vita jam communis explofit. Fani 
pulchritudo et vetuftas, Praeneftinarum etiam nunc retinet for- 
tium nomen, atque id in vulgus. Quis enim magiftratus, aut 
quis vir illuftrior utitur fortibus ? Caeteris vero in locis fortes 
plane refrixerunt : quod Carneadem Clitomachus fcribit dicere 
foUtum, nufquam fe fortunatiorem, quam Prsenefle, vidiffe For- 
tunam. Ergo hoc divinationis genus omittamus. 

XLII. Ad Chaldaeorum monftra veniamus : de quibus Eu- 
doxus, Platonis auditor, in aftrologia, j udicio dodtiflimorum ho- 
minum facile princeps, fic opinatur, id quod fcriptum reliquit, 
Chaldaeis in praedidlione, et in notatione cujufque vitae ex natali 
die, minime effe credendum. Nominat etiam Panaetius, qui unus 
e Stoicis aftrologorum praedidla rejecit, Archelaum et CafTandrum, 
fummos aftrologos illius aetatis, qua erat ipfe, cum in caeteris 
aftrologiae partibus excellerent, hoc prasdi(ftionis genere non ufos. 
Scylax HaUcarnaffeus, famiUaris Panstii, exceUens in aftrologia, 
idemque in regenda fua civitate princeps, totum hoc Chaldaicum 
praedicendi genus repudiavit. 

Sed, ut ratione utamur, omifUs teftibus j fic ifti difputant, 
qui haec Chaldasorum nataUtia prasdidta defendunt. Vim quan- 
dam efte aiunt fignifero in orbe, qui Gr£ce X^uha.yCo? dicitur, 
talem, ut ejus orbis unaquasque pars, aUa aUo modo, moveat, 
immutetque ca^lum, perinde ut quasque fteUae in iis finitimif- 
que partibus fmt quoque tempore : eamque vim varie moveri 
ab iis fideribus, quse vocantur errantia. Cum autem in eam 
ipfam partem orbis venerint, in qua fit ortus ejus qui nafcatur^ 
aut in eam, quae conjundtum aUquid habeat, aut confentiens ; 
ea triangula iUi et quadrata nominant. Etenim cum tempore 
anni tempeftatumque, caeU converftones commutationefque tantae 
fiant acceffu fteUarum, et receffu ; cumque ea vi foUs efficiantur, 
quae videmus j non verifimile folum, fed etiam verum effe cen- 
fent, perinde, utcunque temperatus fit aer, ita pueros orientes 
animari atque formari, ex eoque ingenia, mores, animum, cor- 
pus, adionem vitae, cafus cujufque, eventufque fingi. 



LIBERSECUNDUS. 79 

XLIII. O delirationem incredibilem ! non enim omnis error 
flultitia eft dicenda. Quibus etiam Diogenes Stoicus concedit 
aliquid, ut praedicere poffint duntaxat qualis quifque natura, et 
ad quam quifque maxime rem aptus futurus fit. Csetera, quas 
profiteantur, negat ullo modo pofTe fciri : etenim geminorum 
formas effe limiles, vitam atque fortunam plerumque difparem. 
Procles et Euryfthenes, Lacedasmoniorum reges, gemini fratres 
fuerunt. At hi nec totidem annos vixerunt ; anno cnim Procli 
vita brevior fuit, multumque is fratri rerum geftarum gloria 
praeflitit. At ego id ipfum, quod vir optimus Diogenes Chal-- 
daeis, quafi quadam praevaricatione, concedit, nego pofTe intelligi. 
Etenim cum, ut ipfi dicunt, ortus nafcentium luna moderetur, 
eaque animadvertant et notent fidera nataHtia Chaldsi, qu^ecun- 
que lunas jund:a videantur ; oculorum fallaciffimo fenfu judicant 
ea, quas ratione atque animo videre debebant. Docet cnim ratio 
mathematicorum, quam iftis notam effe oportebat, quantahumili- 
tate luna feratur terram pene contingens; quantum abfit a proxima 
Mercurii ftella, multo autem longius a Veneris -, deinde alio in- 
tervallo diflet a fole, cujus lumine colluflrari putatur. ReHqua 
vero tria intervalla infinita et immenfa, a fole ad Martis, inde 
ad Jovis, ab eo ad Saturni fleHam, inde ad caelum ipfum, quod 
extremum atque ultimum mundi efl. Qus potefl igitur contagio 
ex infinito pene intervaHo pertinere ad lunam, vel potius ad ter- 



ram ? 



XLIV. Quid ? cum dicunt id, quod iis dicere neceffe eft, 
omnes omnium ortus, quicumque gignantur in omni terra, qu^ 
incolatur, eofdem effe, eademque omnibus, qui eodem flatu 
caeU et fleUarum nati fint, accidere neceffe effe ; nonne ejuf- 
modi funt, ut ne caeH quidem naturam interpretes iftos caDH 
noffe appareat ? Cum enim iUi orbes, qui c^lum quafi medium 
dividunt, et afpedlum noftrum definiunt, ( a Gra;cis o^it^om^ 
nominantur, a nobis finientes recftiffime nominari poffunt) varie- 
tatem maximam habeant, aHique in aHis locis fint, necefTe efl 
ortus occafufque fiderum non fieri eodem tempore apud om- 
nes. Quod fi eorum vi cselum modo hoc, modo iUo modo 



8g dedivinatione 

temperatur j qui potefl eadem vis efle nafcentium, cum ceeII 
tanta fit diffimilitudo ? In his locis, quae nos incolimus, poft 
folftitium Canicula exoritur, et quidem aliquot diebus -, apud 
Troglodytas, ut fcribitur, ante folftitium : ut, fi jam conceda- 
mus aliquid vim caeleftem ad eos, qui in terra gignuntur, per- 
tinere, confitendum fit illis, eos, qui nafcuntur eodem tem- 
pore, poiTe in diffimiles incidere naturas propter caeli diffimili- 
tudinem. Quod minime illis placet : volunt enim illi, omnes 
eodem tempore ortos, qui ubique fmt nati, eadem conditione 
nafci. 

XLV. Sed quse tanta dementia efl, ut in maximis motibus, 
mutationibufque caeli, nihil interfit, qui ventus, qui imber, quas 
tempeftas ubique fit ? Quarum rerum in proximis locis tantiE 
diffimiUtudines faepe funt, ut alia Tufculi, aUa Romas eveniat 
faepe tempeflas. Quod, qui navigant, maxime animadvertunt, 
cum in fle(flendis promontoriis, ventorum mutationes maximas 
faspe fentiant. Haec igitur cum fit tum ferenitas, tum pertur- 
batio caelij eflne fanorum hominum, hoc ad nafcentium ortus 
pertinere non dicere ; quod non certe pertinet : illud nefcio 
quid tenue, quod fentiri nullo modo, intelligi autem vix potefl:, 
quae a luna, caeterifque fideribus cceU temperatio fiat, dicere ad 
puerorum 6rtus pertinere ? 

Quid ? quod non inteUigunt, feminum vim, quae ad gignen- 
dum, procreandumque plurimum valeat, funditus toUi ; medio- 
cris erroris efl ? Quis enim non videt, et formas, et mores, et 
plerofque ftatus ac motus effingere a parentibus Uberos ? quod 
non contingeret, fi hoc non vis et natura gignentium efficeret, 
fed temperatio lunae, caeUque moderatio. 

Quid ? quod uno et eodem temporis pundto nati, diffimiles et 
naturas, et vitas, et cafus habent ; parumne declarant, nihil ad 
agendam vitam nafcendi tempus pertinere ? nifi forte putamus 
neminem eodem tempore ipfo et conceptum, et natum, quo 
Africanum. Num quis igitur talis fuit ? 

XLVI. Quid ? iUudne dubium efl, quin multi, cum ita nati ef- 
fent, ut quaedam contra naturam depravata haberent, reflituerentur. 



LIBER5ECUNDUS. 8i 

ct corrigerentur ab natura, cum fe ipfa revocaffet, aut arte, 
atque medicina? aut quorum linguae fic inhsererent, ut loqui non 
poflent, eae fcalpello refedias liberarentur ? Multi etiam naturas 
vitium meditatione atque exercitatione fuftulerunt j ut Demofl- 
henem fcribit Phalereus, cum rho dicere nequiret ; exercita- 
tione feciffe, ut planifTimc diceret. Quod fi haec aftro ingenerata 
et tradita eflent, nulla res ea mutare poffet. Quid ? difTimiU- 
tudo locorum nonne diflilmiles hominum procreationes habet ? 
quas quidem percurrere oratione facile eft, quid inter Indos et 
Perfas, iEthiopas et Syros differat corporibus, animis ; ut incre- 
dibiUs varietas diflimiUtudoque fit. Ex quo inteUigitur, plus ter- 
rarum fitus, quam lunse tradtus, ad nafcendum valere. Nam 
quod aiunt, quadringenta et feptuaginta miUia annorum in peri- 
cUtandis, experiundifque pueris, quicumque effent nati, Baby- 
lonios pofuiffe, faUunt. Si enim effet fadlitatum, non effet defi- 
tum. Neminem autem habemus aufftorem, qui id aut fieri dicat, 
aut fadtum fciat. 

XLVII. Videfne, me non ea dicere, quas Carneades, fed ea, 
quae princeps Stoicorum Panaetius dixerit ? Ego autem etiam hoc 
requiro, omnefne, qui Cannenfi pugna ceciderunt, uno aflro 
fuerint. Exitus quidem omnium unus et idem fuit. Quid ? qui 
ingenio atque animo fingulares, num aflro quoque uno ? Quod 
enim tempus, quo non innumerabiles nafcantur ? At certe fimi- 
Us nemo Homeri. Et, fi ad rem pertinet, quo modo caelo affec- 
to, compofitifque fideribus, quodque animal oriatur -, valeat id 
neceffe efl etiam in rebus inanimis : quo quid dici potefl abfur- 
dius ? L. quidem Tarutius Firmanus, famiUaris nofler, in pri- 
mis Chaldaicis rationibus eruditus, urbis etiam noflrs natalem 
<liem repetebat ab iis PariUbus, quibus eam a Romulo conditam 
accepimus ; Romamque, in jugo cum effet luna, natam effe di- 
cebat, nec ejus fata canere dubitabat. 

O vim maximam erroris ! Etiamne urbis nataUs dies ad vim 
iteUarum et lunae pertinebat ? Fac in puero referre ex qua affec- 
tione casU primum fpiritum duxerit j num hoc in latere, aut 
T o M. III. L 



82 D E D I V I N A T I O N E 

in caemento, ex quibus urbs effedba eft, potuit valere ? Sed quid 
plura ? quotidie refelluntur. Quam multa ego Pompeio, quam 
multa Craffo, quam multa huic ipfi Ca^fari a Chaldasis di^fta me- 
mini ; neminem eorum nifi in fenedtute, nifi domi, nifi cum 
claritate effe moriturum ! Ut mihi permirum videatur, quem- 
quam extare, qui etiam nunc credat iis, quorum praedidta quo- 
tidie videat re et eventis refelli. 

XLVIII. Reftant duo divinandi genera, quae habere dicimur 
a natura, non ab arte ; vaticinandi, et fomniandi. De quibus, 
Quinte, inquam, fi placet, differamus. Mihi vero, inquit, placet. 
His enim, quae adhuc difputafti, prorfus affentior : et vere ut lo- 
quar, quanquam tua me oratio confirmavit, tamen etiam mea 
fponte nimis fuperftitiofam de divinatione Stoicorum fententiam 
judicabam j ac me Peripateticorum ratio magis movebat, et ve- 
teris Dicacarchi, et ejus, qui nunc floret, Cratippi, qui cenfent 
effe in mentibus hominum tanquam oraculum aliquod, ex quo 
futura praefentiant, fi aut furore divino incitatus animus, aut 
fomno relaxatus, folute moveatur ac libere. His de generibus 
quid fentias, et quibus ea rationibus infirmes, audire fane velim. 
Quae cum ille dixiffet, tum ego rurfus quafi ab alio principio fum 
exorfus dicere. 

Non ignoro, inquam, Quinte, te femper ita fenfiffe, ut de 
csteris divinandi generibus dubitares : ifta duo, furoris et fomnii, 
quae a hbera mente fluere viderentur, probares. 

XLIX. Dicam igitur de iftis ipfis duobus generibus mihi quid 
videatur, fi prius, Stoicorum conclufio rationis, et Cratippi noftri, 
quid valeat, videro. Dixifti enim, et Chryfippum, et Diogenem, 
ct Antipatrum concludere hoc modo. " Si funt Dii, neque ante 
** declarant hominibus, quae futura fint ; aut non diligunt homi- 
** nes i aut, quid eventurum fit, ignorant ; aut exiftimant nihil 
** intereffe, hominem fcire, quid fit futurum ; aut non cenfent 
** effe fuae majeftatis, praefignificare hominibus, qua? fint futura; 
** aut ea ne ipfi quidem Dii fignificare poffunt. At neque non 
** diligunt nos -, funt enim benefici, generique hominum amici : 
** neque ignorant ea, quae ab ipfis conftituta et defignata funt : 



LIBERSECUNDUS. 83 

'* neque noftra nihil intereft, fcire ea quae futura funt ; erimus 
** enim cautiores, fi fciemus : neque hoc alienum ducunt majef- 
** tate fua ; nihil efl; enim beneficentia prasflantius : neque non 
** poflunt futura pra?nofcere. Non igitur Dii funt, nec fignificant 
*' nobis futura : funt autem Dii ; fignificant ergo. Et non, fi 
*' fignificant futura, nullas dant nobis vias ad fignificationum 
" fcientiam, fruflra enim fignificarent : neque, fi dant vias, non 
" efl divinatio : efl igitur divinatio." 

O acutos homines ! quam paucis verbis negotium confed:um 
putant ! Ea fumunt ad concludendum, quorum iis nihil concedi- 
tur. Conclufio autem rationis ea probanda efl, in qua ex rebus 
non dubiis id, quod dubitatur, efiicitur. 

L. Videfne Epicurum, quem hebetem et rudem dicere folent 
Stoici, quemadmodum, quod in natura rerum omne effe dici- 
mus, id infinitum effe concluferit ? ^odjinitum ejiy inquit, ha~ 
bet extremum, Quis hoc non dederit ? ^od autem habet extre- 
mumy id cernitur ex alio extrinfecus. Hoc quoque efl conceden- 
dum. At, quod omne ejif id non cernitur ex alio extrinfecus. Ne 
hoc quidem negari potefl. Nihil igitur cum habeat extremum, in~ 
Jinitum Jit necejje ejl. Videfne, ut ad rem dubiam conceflis rebus 
pervenerit ? Hoc vos dialedtici non facitis : nec folum ea non 
fumitis ad concludendum, quae ab omnibus concedantur ; fed ea 
fumitis, quibus conceflis, nihilo magis efficiatur quod velitis. 
Primum enim hoc fumitis : Si funt Dii, henefici in homines funt, 
Quis hoc vobis dabit ? Epicurufne, qui negat, quidquam Deos 
nec alieni curare, nec fui ? An nofler Ennius, qui magno plaufu 
loquitur, affentiente populo ? 

"Ego Deum genus ejfe Jemper dixi, et dicam calitum : 
Sed eos non curare opinory quid agat humanum genus, 
Et quidem, cur fic opinetur, rationem fubjicit. Sed nihil efl 
neceffe dicere, quae fequuntur. Tantum fat eft intelUgi, id fu- 
mere iflos pro certo, quod dubium controverfumque fit. 

LL Sequitur porro, Nihil Deos ignorare, quod omniafint ab iis 
conflituta. Hic vero quanta pugna efl dodiiflimorum hominum, 
negantium effe haec a Diis immortalibus conflituta ? At nojira 

L2 



84 DE DIVINATIONE 

interejl fcire ea qu(S eventura fmt. Magnus Dicaearchi liber eft, 
nefcire ea meiius, quam fcire. Negant id ejje alienum jnajeftate 
Dcorunh fcilicet cafas omnium introfpicere, ut videant quid 
cuique conducat. Neque non po[junt futura prcenofcere. Negant 
pofTe ii, quibus non placet zii^ certum, quid futurum fit. Videf- 
ne igitur, quae dubia fmt, ea fumi pro certis atque conceffis ? 
Deinde contorquent, et ita concludunt; Non igitiir funt Dii, nec 
fgnificant futura : id enim jam perfedtum arbitrantur. Deinde 
affumunt j Sunt autem Dii : quod ipfum non ab omnibus con- 
ceditur. Signifcant ergo. Ne id quidem fequitur ; poiTunt enim 
non fignificare, et tamen effe, Dii. NeCyffgnifcenty non dant vias 
aliquas adfcientiamfgnifcationis. At id quoque potefl, ut non dent 
homini ^ ipfi habeant ; cur enim Tufcis potius, quam Romanis, 
darent ? Necf dant vias, nulla ef divinatio. Fac dare Deos ; quod 
abfurdum eft : quid refert, fi accipere non pofTumus ? Extremum 
ef}:, E/? igitur divinatio. Sit extremum : effedlum tamen non efl : 
ex fahis enim, ut ab ipfis didicimus, verum efiici non potelL Ja- 
cet igitur tota concluiio. 

LII. Veniamus nunc ad optimum virum, familiarem noflrum, 
Cratippum. ** Si fine oculis, inquit, non poteft extare ofiicium 
** et munus oculorum, pofiunt autem aliquando oculi non fungi 
" fuo munere ; qui vel femel ita efl ufus oculis, ut vera cerneret, 
** is habet fenfum oculorum vera cernentium. Item igitur, li 
*' fine divinatione non potefl ofKcium et munus divinationis ex- 
** tare ; potefl autem, cum quis divinationem habeat, errare ali- 
** quando, nec vera cernere ; fatis efl ad coniirmandam divina- 
** tionem, femel aliquid ita effe divinatum, nihil ut fortuito ce- 
** cidiffe videatur. Sunt autem ejus generis innumerabilia. EfTe 
** igitur divinationem confitendum eft. 

Feflive et breviter : fed, cum bis fumpfit quod voluit ; etiam 
ii faciles nos ad concedendum habuerit, id tamen, quod affumit, 
concedi nullo modo potefl. ** Si, inquit, aliquando oculi pec- 
" cent, tamen, quia redle aliquando viderint, inefl in iis vis 
<* videndi. Item, fi quis femel aliquid dixerit, is etiam cum 
<* peccet, tamen exiftimandus fit habere vim divinandi." 



LIBER SECUNDUS. S^ 

LIII. Vide, quaefo, Cratippe nofter, quam fint ifta fimilia ; 
nam mihi non videntur. Oculi enim vera cernentes, utuntur na- 
tura atque fenfu : animi li quando vel vaticinando vel fomniando 
vera viderunt, ufi funt fortuna atque cafu. Nifi forte concefTuros 
tibi exiftimas eos, qui fomnia pro fomniis habent, li quando ali- 
quod fomnium verum evaferit, non id fortuito accidiffe. Sed de- 
mus tibi iflas duas fumptiones, ea qux X^iJ,fA,ctTa. appellant dia- 
le(5tici j fed nos Latine loqui malumus : prasfumptio tamen, quam 
'zo^oKy,^iv iidem vocant, non dabitur. 

AfTumit autem Cratippus hoc modo j Sunt autem innumera-^ 
biles prcefenfiones nonfortuitce. At ego dico nullam. Vide, quan- 
ta fit controverfia. Jam, affumptione non concefTa, nulla con- 
clufio eft. At impudentes fumus, qui, cum tam perfpicuum fit, 
non concedamus. Quid eft perfpicuum ? Multa vera, inquit, 
evadere. Quid, quod multo plura falfa ? Nonne ipfa varietas, qu£e 
eft propria fortunse, fortunam efTe caufam, non naturam, docet ? 
Deinde, fi tua ifla conclufio, Cratippe, vera eft ; (tecum enim 
mihi res efl) nonne intelligis eadem uti pofTe et harufpices, et 
fulguratores, et interpretes oflentorum, et augures, et fortilegos, 
ct Chaldaeos ? quorum generum nullum eft, ex quo non aHquid, 
ficut praedidum fit, evaferit. Ergo aut ea quoque genera divi- 
nandi funt, quae tu rediifTime improbas ; aut, fi ea non funt, non 
intelligo, cur hasc duo fint, quae relinquis. Qua ergo ratione hsc 
inducis, eadem illa pofTunt effe, quas tolHs. 

LIV. Quid vero habet audoritatis furor ifte, quem divinum 
vocatis, ut, quae fapiens non videat, ea videat infanus, et is, qui 
humanos fenfus amiferit, divinos affecutus lit ? SibyUas verfus 
obfervamus, quos illa furens fudiffe dicitur ^ quorum interpres 
nuper falfa quadam hominum fama di6lurus in fenatu putabatur, 
eum, quem re vera regem habebamus, appeUandum quoque effe 
regem, fi falvi effe veUemus. Hoc fi eft in Hbris, in quem homi- 
nem, et in quod tempus efl ? CaUide enim, qui iHa compofuit, 
perfecit, ut, quodcunque accidiffet, praedicftum videretur, homi- 
num et temporum definitione fublata. Adhibuit etiam latebram 
obfcuritatis, ut iidem verfus aHas in aHam rem pofTe accommodari 



S6 DEDIVINATIONE 

viderentur. Non efTe autem illud carmen furentis, cum ipfum 
poema declarat, (eft enim magis artis et diligentias, quam incita- 
tationis et motus) tum vero ea quae a,)c^o^x'^ dicitur, cum deinceps 
ex primis verfus literis aliquid conne<ftitur, ut in quibufdam En- 
nianis, ^ Enmusjedf. Id certe magis eft attenti animi, quam 
furentis. Atque in Sibyllinis ex primo verfu cujufque fententiae 
primis literis illius fententiae carmen omne praetexitur. Hoc 
fcriptoris eft, non furentis ; adhibentis diligentiam, non infani. 
Quamobrem Sibyllam quidem fepofitam et conditam habeamus, 
ut, id quod proditum efl a majoribus, injulfu fenatus ne legantur 
quidem libri ; valeantque ad deponendas potius, quam ad fufci- 
piendas religiones : et cum antiftitibus agamus, ut quidvis potius 
ex ilHs libris, quam regem proferant -, quem Romae pofthaec nec 
Dii, nec homines efte patientur. 

LV. At multi faspe vera vaticinati, ut Caflandra, 

"Jamque mari magno ... - 
Eademque paulo poft : 

Fjheu videte .... 
Num igitur me cogis etiam fabulis credere ? quae deledlatlonis 
habeant, quantum voles -, verbis, fententiis, numeris, cantibus 
adjuventur : audloritatem quidem nullam debemus, nec fidem 
commentitiis rebus adjungere. Eodemque modo nec ego Publi- 
cio nefcio cui, nec Marciis vatibus, nec Apollinis opertis cre- 
dendum exiftimo -, quorum partim fi<fta aperte, partim effutita 
temere, nunquam ne mediocri quidem cuiquam, non modo pru- 
denti, probata funt. 

Quid ? inquies : remex ille de claffe Coponii, nonne ea 
praedixit, qua; fadta funt ? IUe vero, et ca quidem, qua3 om- 
nes eo tempore, ne acciderent, timebamus. Caftra enim in 
-TheffaHa caftris collata audiebamus -, videbaturque nobis exer- 
citus Casfaris et audaciae plus habere, quippe qui patriae bellum 
intuliffet ; et roboris, propter vetuftatem. Cafum autem praeHi, 
nemo noftrum erat, quin timeret -, fed ita, ut conftantibus ho- 
minibus par erat, non aperte. IHe autem Graecus, quid mirum, 
fi magnitudine timoris, ut plerumque fit, a conftantia, atque a 



LIBERSECUNDUS. 87 

mente, atque a fe ipfc drfceflit ? qua perturbatione animi, qua?, 
fanus cum eiTet, timebat ne evenirent, ea demens eventura effc 
dicebat. Utrum tandem, per Deos atque homines ! magis verifi- 
mile eft, vefanum remigem, an aliquem noflrum, qui ibi tum 
eramus, me, Catonem, Varronem, Coponium ipfum^ confilia 
Deorum immortalium perfpicere potuifTe ? 
LVI. Sed jam ad te venia, 

O fanUe Apollo, qui umbilicum certum terrarum objidesy 

JJnde fuperjiitiofa primum feeva evajit voxfera. 
Tuis enim oraculis Chryfippus totum volumen implevit, partim 
falfis, ut ego opinor ; partim cafu veris, ut iit in omni oratione 
faepiffime -, partim flexiloquis, et obfcuris, ut interpres egeat in- 
terprete, et fors ipfa ad fortes referenda fit; partim ambiguis, et 
quas ad dialedticum deferenda fmt, Nam cum fors illa edita efl 
opulentiflimo regi Afi^e, 

Craefus Halym penetrans magnam pervertet opum vim } 
hoflium vim {&{& perverfurum putavit, pervertit autem fuam. 
Utrum igitur eorum accidiffet, verum oraculum fuiffet. Cur 
autem hoc credam unquam editum Crcefo ? aut Herodotum cur 
veraciorem ducam Ennio ? Num minus ille potuit de Croefo^ 
quam de Pyrrho, iingere Ennius ? Quis enim efl^ qui credat, 
ApolUnis ex oraculo Pyrrho effe refponfum,. 

Aio te, Macida, Romanos vincere pojje. 
Primum, latine Apollo nunquam locutus efl. Deinde, ifla fors 
inaudita Graecis efl. Praeterea, Pyrrhi temporibus jam Apollo 
verfus facere defierat. Poflremo, quanquam femper fuit, ut apud 
Ennium efl„ 

fiolidum genus /Eacidarum; 

Bellipotentes funt magV , quam fapientipotentes ; 
tamen hanc amphiboUam verfus inteUigere potuifTet, vincere te 
Rontanos, nihilo magis in fe, quam in Romanos, valere. Nam iUa 
amphiboUa, quae Crcefum decepit,. vel Chryfippum potuiffet fal- 
lere -, haec vero ne Epicurum quidem. 

LVIL Sed, quod caput efl, cur ifto modo jam oracula Del- 
phis non eduntur, non modo noflra aetate, fed jamdiu 3 ut modo 



88 DEDIVINATIONE 

nlhil poffit elle contemptius ? Hoc loco cum urgentur, evanuifle 
aiunt vetuflate vim loci ejus, unde anhelitus ille terrae fieret, 
quo Pythia, mente incitata, oracula ederet. De vino, aut falfa- 
mento putes loqui, quae evanefcunt vetujftate. De vi loci agi- 
tur, neque folum naturali, fed etiam divina ; quae quo tandem 
modo evanuit ? Vetuftate, inquies. Quas vetuftas eft, quae vim 
divinam coniicere poflit ? Quid tam divinum autem, quam af- 
flatus ex terra mentem ita movens, ut eam providam rerum fu- 
turarum efticiat, ut ea non modo cernat multo ante, fed etiam 
numero, verfuque pronuntiet ? Quando autem ifta vis evanuit ? 
an poftquam homines minus creduli efl^e coeperunt ? DemoflJie- 
nes quidem, qui abhinc annos prope ccc fuit, jam tum (piMyr^ 
ttiXhv Pythiam dicebat, id eft, quafl cum Phihppo facere. Hoc 
autem eo fpecftabat, ut eam a Philippo corruptam diceret ; quo 
licet exiftimare, in aliis quoque oracuhs Delphicis aliquid non 
fmceri fuifl^e. Sed nefcio quomodo ifti philofophi, fuperftitiofi, 
et pene fanatici, quidvis malle videntur, quam fe non ineptos. 
Evanuifle mavultis, et extindlum eflTe id, quod fl unquam fuifl^et, 
certe asternum eflTet, quam ea, quas non funt credenda, non cre- 
dere. 

LVIII. Simiiis eft error in fomniis; quorum quidem defenfio 
repetita quam longe eft ! Divinos animos cenfent eflfe noftros, 
eofque efl!*e traftos extrinfecus, animorumque confentientium 
multitudine completum efl^e mundum : hac igitur mentis et ip- 
iius divinitate, et conjundtione cum externis mentibus, cerni 
quse flnt futura. Contrahi autem animum Zeno, et quafl labi 
putat, atque concidere, et ipfum efl^e dormire. Jam Pythagoras et 
Plato, locupletifllmi auftores, quo in fomnis certiora videamus, 
praeparatos quodam cultu atque vidtu proficifci ad dormiendum 
jubent. Faba quidem Pythagorei utique abftinuere ; quafi vero 
eo cibo mens, non venter, infletur. Sed nefcio quomodo nihil 
tam abfurde dici poteft, quod non dicatur ab ahquo philofopho- 
rum. 

Utrum igitur cenfemus dormientium animos per femetlpfos 
in fomniando moveri, an, ut Democritus cenfet, externa et 



LIBERSECUNDUS. 89 

adventitia vifione pulfari? Sive enim fic eft, five illo modo, 
vidcri polTunt permulta fomniantibus falfa pro veris. Nam et 
navigantibus moveri videntur ea, quae ftant ; et quodam obtutu 
oculorum duo pro uno lucernae lumina. Quid dicam, infanis, 
quid ebriis quam multa falfa videantur ? Quod fi ejufmodi vifis 
credendum non eft, cur fomniis credatur, nefcio. Nam tam licet 
de his erroribus, fi velis, quam de fomniis, difputare : ut ea quae 
ilant, {1 moveri videantur, terrae motum fignificare dicas, aut 
repentinam aliquam fugam -, gemino autem lucemae lumine de- 
clarari, diflenfionem ac feditionem moveri. 

LIX. Jam ex infanorum aut ebriorum vifis innumerabilia con- 
jedtura trahi pofiTunt, quae futura videantur. Quis efi: enim, qui 
totum diem jaculans non aliquando collineet ? Totas nodtes 
dormimus ; neque ulla efi: fere, qua non fomniemus : et mira- 
mur, aliquando id, quod fomniarimus, evadere ? Quid eft tam 
incertum, quam talorum ja(ftus ? tamen nemo efi:, quin, faepe 
jadlans, Venereum jaciat aliquando, nonnunquam etiam iterum, 
ac tertium : num igitur, ut inepti, Veneris id fieri impulfu ma- 
lumus, quam cafu, dicere ? Quod fi, casteris temporibus, falfis 
vifis credendum non eft ; non video, quid praecipui fomnus ha- 
beat, in quo valeant falfa pro veris. 

Quod li ita natura paratum efi^et, ut ea dormientes agerent 
quae fomniarent, aUigandi omnes efi^ent qui cubitum irent : ma- 
jores enim, quam ulU infani, efficerent motus fomniantes. Quod 
fi infanorum vifis fides non eft habenda, quia falfa funt ; cur cre- 
datur fomniantium vifis, quae multo etiam perturbatiora funt, 
non intelligo. An, quod infani fua vifa conjedlori non narrant, 
narrant qui fomniaverunt ? Qusero etiam, fi velim fcribere quid, 
aut legere, aut canere vel voce, vel fidibus, aut geometricum 
quiddam, aut phyficum, aut dialedicum exphcare, fomniumne 
expedlandum fit, an ars adhibenda, fine qua nihil earum rerum 
nec fieri nec expcdiri poteft ? Atqui, ne fi navigare quidem veUm, 
ita gubernarem, ut fomniaverim : pra^fens enim pcena fit. Qui 
igitur convenit, aegros a conjedtore fomniorum potius, quam a 
medico, petere medicinam ? An i^fculapius, an Serapis poteft 
ToM. III. M 



90 DEDIVINATIONE 

nobis praefcribere per fomnium curationem valetudinis ; Nep- 
tunus gubernantibus non poteft ? Et, fi fme medico medicinam 
dabit Minerva j Mufie fcribendi, legendi, caeterarum artium fci- 
entiam fomniantibus non dabunt ? At fi curatio daretur valetu- 
dinis, haec quoque, qus dixi, darentur : quae quoniam non dan- 
tur, medicina non datur : qua fublata, toUitur omnis audloritas 
fomniorum. 

LX. Sed hasc quoque in promptu fuerint : nunc interiora 
videamus. Aut enim divina vis quaedam, confulens nobis, fom- 
niorum iignificationes facit ; aut conjedtores ex quadam conve- 
nientia et conjundlione naturae, quam vocant cvfA^TniB-eicui, quid 
cuique rei conveniat, ex fomniis, et quid quamque rem fequatur, 
intelligunt ; aut eorum neutrum eft, fed quaedam obfervatio con- 
ftans atque diuturna eft, cum quid vifum fecundiim quietem lit, 
quid evenire, et quid fequi foleat. 

Primum intelHgendum eft, nullam vim effe divinam effediri- 
cem fomniorum. Atque illud quidem perfpicuum eft, nulla vifa 
fomniorum proficifci a numine Deorum : noftra enim caufa Dii 
id facerent, ut providere futura poffemus. Quotusigitur eft quif- 
que, qui fomniis pareat ? qui intelligat ? qui meminerit ? Quam 
multi vero, qui contemnant, eamque fuperftitionem imbecilli 
animi atque anilis putent ? Quid eft igitur, cur his hominibus 
confulens Deus, fomniis moneat eos, qui illa non modo cura, 
fed ne memoria quidem, digna ducant ? Nec enim ignorare Deus 
poteft, qua mente quifque fit ; nec fruftra, ac fine caufa quid 
facere, dignum Deo eft : quod abhorret etiam ab hominis con- 
ftantia. Ita, fi pleraque fomnia aut ignorantur, aut negliguntur; 
aut nefcit hoc Deus, aut fruftra fomniorum fignificatione utitur. 
Sed horum neutrum in Deum cadit : nihil igitur a Deo fomniis 
fignificari fatendum eft. 

LXI. Illud etiam requiro, cur, fi Deus ifta vifa nobis provl- 
dendi caufa dat, non vigilantibus potius det, quam dormientibus. 
Sive enim externus et adventitius pulfus animos dormientium 
commovet, five per fe ipfi animi moventur, five quae caufa aha eft, 
cur fecundum quietem aliquid videre, audire, agere videamur^ 



LIBERSECUNDUS. 91 

eadem caufa vigilantibus efle poterat ; idque fi noftra caufa Dii 
fecundum quietem facerent, vigilantibus idem facerent ; praefer- 
tim cum Chryfippus, Academicos refellens, permulto clariora 
et certiora efle dicat, quas vigilantibus videantur, quam quae fom- 
niantibus. Fuit igitur divina beneficentia dignius, cum confule- 
rent nobis, clariora vifa dare vigilanti, quam obfcuriora per fom- 
nium ; quod quoniam non fit, fomnia divina putanda non funt. 

Jam vero quid opus efl circuitione et amfradlu, ut fit utendum 
interpretibus fomniorum potius, quam diredlo ? Deus, fi quidem 
nobis confulebat, Hocfadfo, Hoc nefeceris, diceret ; idque yifum 
vigilanti potius, quam dormienti daret. 

Jam vero quis dicere audeat, vera omnia effe fomnia ? Aliquot 
fomnia vera, inquit 'Enn'ms,fed omnia non eji neceffe. 

LXII. Qu^ eft tandem ifta diftincflio ? quse vera, quae falfa 
habet ? et, li vera a Deo mittuntur, falfa unde nafcuntur ? Nam fi 
ea quoque divina, quid inconftantius Deo ? quid infcitius autem 
eft, quam mentes mortalium falfis et mendacibus vifis concitare .? 
Sin vera vifa, divina funt ; falfa autem et inania, humana ; quae 
eft ifta defignandi licentia, ut hoc Deus, hoc natura fecerit po- 
tius, quam aut omnia Deus, (quod negatis,) aut omnia natura ? 
Quod quoniam illud negatis, hoc necefi!ario confitendum eft. 
Naturam autem eam dico, qua nunquam animus infiftens, agita- 
tione et motu efi"e vacuus poteft. Is, cum languore corporis, nec 
membris uti, nec fenfibus poteft, incidit in vifa varia et incerta 
ex reliquiis, ut ait Ariftoteles, inhaerentibus earum rerum, quas 
vigilans gefiferit, aut cogitarit ; quarum perturbatione mirabiles 
interdum exiftunt fpecies fomniorum. Quae fi alia falfa, aHa ve- 
ra j qua nota internofcantur, fcire fane velim. Si nulla eft; quid 
iftos interpretes audiamus ? Sin quaepiam eft ; aveo audire, quaj 
fit. Sed haerebunt. 

LXIII. Venit enim jam in contentionem, utrum fit probabi- 
lius, Deofne immortales, rerum omnium proeftantia excellentes, 
concurfare omnium mortalium, qui ubique funt, non modo lec- 
tos, verum etiam grabatos, et, cum ftertentes aliquos viderint, 
objicere his vifa quaedam tortuofa et obfcura, quae illi exterriti 

M 2 



92 DE DIVINATIONE 

fomnlo ad conjedlorem mane deferant ; an natura fierl, ut mobl- 
liter animus agitatus, quod vigilans viderit, dormiens videre vide- 
atur. Utrum philofophia dignius, fagarum fuperftitione ifta in- 
terpretari, an explicatione naturs ? Ut, fi jam fieri pofTit conjec- 
tura vera fomniorum, tamen ifii, qui profitentur, eam facere non. 
pofilnt : ex levifiimo enim et indodliffimo genere conflant. Stoici 
autem tui negant quemquam, nifi fapientem, divinum efle poffe. 

Chryfippus quidem divinationem definit his verbis, Vim cog- 
nofcentemy et mdentem, et explicantem Jignay quee a Diis hominibus 
portendantur : officium autem effe ejus, prasnofcere, Diiergaho- 
mines mente qua fint, quidque fignificent ; quemadmodumque 
ea procurentur, atque expientur. Idemque fomniorum conjec- 
tionem definit hoc modo, Ejjfe inim cernentem et explanantemy quce 
a Diis hominibus JigJiiJicentur injomnis. Quid ergo ? ad haec me- 
diocri opus efl prudentia, an et ingenio prsflanti, et eruditione 
perfedla ? Talem autem cognovimus neminem. 

LXIV. Vide igitur, ne, etiam fi divinationem tibi effe con- 
ceffero, quod nunquam faciam, neminem tamen divinum reperire 
poffimus. Qualis autem ifta mens efl Deorum, fi neque ea nobis 
fignificant in fomnis, quae ipfi per nos intelligamus j neque ea, 
quorum interpretes habere poffimus ? Similes enim funt Dii, fi 
ea nobis objiciunt, quorum nec fcientiam, neque explanatorem 
habeamus, tanquam fi Pceni aut Hifpani in fenatu noflro loque- 
rentur fine interprete. 

Jam vero quo pertinent obfcuritates et aenigmata fomniorum ? 
IntelHgi enim a nobis Dii velle debebant ea, quae noftra caufa nos 
monerent. [Quid ? poeta nemo, nemo phyficus, obfcurus ? Ille 
vero nimis etiam obfcurus Euphorion : at non Homerus : uter 
igitur meiior ? Valde HeracHtus obfcurus ; minime Democritus : 
num igitur conferendi ? Mea caufa me mones, quod non intelli- 
gam ? Quid me igitur mones ? Ut fi quis medicus jegroto impe- 
ret, ut fumat 

T^errigenam, herbigradamy domi-portam, Janguine cajfam, 
potius quam hominum more, cochleam, dicere. Nam Pacuvia- 
nus Amphio, 



LIBERSECUNDUS. 93 

^adrupes tardigraddy agrejiisy humilis, afpera, 
Capite breviy cervice anguina, adfpeBu truci, 
Evifceratay inanimay cum animalifonoy 
cum dixiflet obfcurius, tum Attici refpondent ; Non intelligl- 
mus, nifi aperte dixeris. At ille uno verbo, Tefludo. Non potue- 
ras hoc igitur a principio, citharifta, dicere ? 

LXV. Defert ad conjedtorem quidam, fomniaffe fe, ovum pen- 
dere ex fafcia ledti fui cubicularis. Eft hoc in Chryfippi hbro 
fomnium. Refpondit conjedtor, thefaurum defoffum effe fub ledo. 
Fodit; invenit auri ahquantum, idque circumdatum argento. 
Mifit conjed:ori quantulum vifum efl de argento. Tum ille, Ni- 
hihie, inquit, de vitello ? Id enim ei ex ovo videbatur aurum 
declaraffe ; reliquum, argentum. Nemone igitur unquam ahus 
ovum fomniavit ? Cur ergo hic nefcio quis thefaurum folus in- 
venit ? Quam multi inopes, digni praL;fidio Deorum, nullo fomnio 
ad thefaurum reperiendum admonentur? Quam autem ob caufam 
tam efl obfcure admonitus, ut ex ovo nafceretur thefauri fimili- 
tudo, potius, quam aperte thefaurum qua^rere juberetur; ficut 
aperte Simonides vetitus efl navigare? Ergo obfcura fomnia mi- 
nime confentanea funt majeftati Deorum. 

LXVI. Ad aperta et clara veniamus, quale eft de illo inter- 
fe6to a Caupone Megaris ; quale de Simonide, qui ab eo, quem 
humarat, vetitus eft navigare 5 quale etiam de Alexandro, (quod 
a te prsteritum effe miror) qui, cum Ptolemsus, famiharis ejus, 
in prielio telo venenato i(5tus effet, eoque vulnere fummo cum do- 
lore moreretur, Alexander aflidens fomno eft confopitus. Tum 
fecundum quietem vifus ei dicitur draco is, quem mater Olym- 
pias alebat, radiculam ore ferre, et fimul dicere, quo illa loci 
nafceretur ; ncque is longe aberat ab eo loco : ejus autem effe 
vim tantam, ut Ptolemaeum facile fanaret. Cum Alexander ex- 
perredus narraffet amicis fomnium, emififfe qui illam radiculam 
quasrerent ; qua inventa, et Ptolemaeus fanatus dicitur, et muhi 
mihtes, qui erant eodem genere teli vulnerati. 

Multa etiam funt a te ex hiftoriis prolata fomnia, matris 
Phalaridis, Cyri fuperioris, matris Dionyfii, Poeni Hamilcaris, 



94 DE DIVINATIONE 

Annibalis, P. Decii ; pervulgatum jam illud de praefule : 
Gracchi etiam, et recens Ca^ciliae, Balearici filiae, fomnium. Sed 
hxc externa, ob eamque caufam ignota nobis funt : nonnulla 
etiam fi<5la fortaffe : quis enim au<ftor iftorum ? De noftris fom- 
niis quid habemus dicere ? Tu de merfo me et equo ad ripam ; 
ego de Mario cumfafcibus leaureatis me infuum deduci jubente 
monumentum. 

LXVII. Omnium fomniorum, Quinte, una ratio eft ; quae, per 
Deos immortales ! videamus ne noftra fuperftitione et deprava- 
tione fuperetur. Quem enim tu Marium vifum a me putas ? Spe- 
ciem, credo, ejus, et imaginem, ut Democrito videtur. Unde 
profedlam imaginem ? a corporibus enim folidis, et a certis figu- 
ris vult fluere imagines. Quod igitur Marii corpus erat ? Ex eo, 
inquit, quod fuerat. Plena funt imaginum omnia. Ifla igitur me 
imago Marii in campum Atinatem perfequebatur ; nulla enim 
fpecies cogitari poteft, nifi pulfu imaginum. Quid ergo ? iftae 
imagines ita nobis didto audientes funt, ut fimul atque velimus, 
accurrant ? Etiamne earum rerum, quae nullae funt ? Quae efl enim 
forma tam inufitata, tam nulla, quam non fibi ipfe fingere ani- 
mus poflit ? ut, quas nunquam vidimus, ea tamen informata ha- 
beamus, oppidorum fitus, hominum figuras. Num igitur, cum 
aut muros Babylonis, aut Homeri faciem cogito, imago illo- 
rum me aliqua pellit ? Omnia igitur, quae volumus, nota nobis 
effe pofTunt. Nihil efl enim, de quo cogitare nequeamus. Nullae 
ergo imagines obrepunt in animos dormientium extrinfecus, 
nec omnino fluunt illae ; nec cognovi quemquam, qui majore 
aucloritate nihil diceret. Animorum eft ea vis, eaque natura, ut 
vigeant vigilantes, nullo adventitio pulfu, fed fuo motu, incredi- 
bili quadam celeritate. Hi, cum fuflinentur membris, et corpore, 
et fenfibus, omnia certiora cernunt, cogitant, fentiunt. Cum au- 
tem haec fubtrad:a funt, defertufque eft animus languore corporis, 
tum agitatur ipfe per {Qfe. Itaque in eo et formae verfantur, et 
adiones ; et multa audiri, multa dici, videntur. Hasc fcilicet in 
imbecillo remiflToque animo, multa omnibus modis confufa et 
yariata verfantur ; maximeque reliquias earum rerum moventur 



LIBERSECUNDUS. 95 

in anlmis, et agitantur, de quibus vigilantes aut cogitavimus, 
aut egimus ; ut mihi temporibus illis multum in animo Marius 
verfabatur, recordanti, quam ille gravem fuum cafum magno 
animo, quam conftanti tulifTet. Hanc credo caufam de illo fom- 
niandi fuifTe. 

LXVIII. Tibi autem de me cum follicitudine cogitanti fubito 
fum vifus emerfus e flumine. Inerant enim in utriufque noftriim 
animis vigilantium cogitationum veftigia. At quaedam adjundta 
funt : ut mihi de monumento Marii ; tibi, quod equus, in quo 
ego vehebar, mecum una demerfus rurfus apparuit. An tu cen- 
fes uUam anum tam deliram futuram fuiife, ut fomniis crederet, 
nili ifta cafu nonnunquam, forte, temere concurrerent ? Alexan- 
dro draco loqui vifus eft, Potefl: omnino hoc efl!e falfum, potefl 
verum ; fed utrum fit, non efl mirabile : non enim audivit ille 
draconem loquentem, fed efl vifus audire; et quidem, quo majus 
iit, cum radicem ore teneret, locutus efl. Sed nihil efl magnum 
fomnianti. Quasro autem, cur Alexandro tam illuflre fomnium, 
tam certum, nec huic eidem alias, nec multa cgeteris. Mihi qui- 
dem, praeter hoc Marianum, nihil fane, quod meminerim. Fruf- 
tra igitur confumptae tot nodtes tam longa in aetate. Nunc qui- 
dem propter intermifTionem forenfis operae, et lucubrationes de- 
traxi, et meridiationes addidi, quibus uti antea non folebam : nec 
tam multum dormiens, ullo fomnio fum admonitus, tantis prae- 
fertim de rebus : nec mihi magis ufquam videor, quam cum aut 
in foro magiflratus, aut in curia fenatum video, fomniare. 

LXIX. Etenim (ex divifione hoc fecundum efl) quae efl con- 
tinuatio conjuncStioque naturae, quam, ut dixi, vocant cru^97-(*5-«otv, 
ejufmodi, ut thefaurus ex ovo intelHgi debeat ? Nam medici ex 
quibufdam rebus et advenientes, et crefcentes morbos intelH- 
gunt : nonnullas etiam valetudinis fignificationes ; ut hoc ipfum, 
pleni enedine fimus, ex quodam genere fomniorum intelHgi pof- 
fe dicunt. Thefaurus vero, et haereditas, et honos, et vi(ftoria, 
et multa gen'eris ejufdem, qua cum fomniis naturaH cognatione 
junguntur ? Dicitur quidam, cum in fomnis complexu Venereo 



96 DEDIVINATIONE 

jungeretur, calculos ejecilTe. Video fympathiam : vifum eft enim 
ta]e objedlum dormienti, ut id, quod evenit, naturse vis, non 
opinio erroris, effecerit. Qua; igitur natura obtulit illam fpeciem 
Simonidi, a qua vetaretur navigare ? aut quid naturae copulatum 
habuit Alcibiadis, quod fcribitur, fomnium ? qui, paulo ante in- 
teritum, vifus eft in fomnis amicas effc amidius amiculo. Is cum 
eifet projeftus inhumatus, ab omnibufque defertus jaceret j amica 
corpus ejus texit fuo pallio. Ergo hoc inerat in rebus futuris, et 
caufas naturales habebat ? An, et ut videretur, et ut eveniret, 
cafus effecit ? 

LXX. Quid ? ipforum interpretum conjecfluras, nonne magls 
ingenia declarant eorum, quam vim confenfumque naturae ? Cur- 
for ad Olympia proficifci cogitans, vifus eft in fomnis curru qua- 
drigarum vehi. Mane ad conjedtorem. At ille, Vinces, inquit. 
Id enim celeritas fignificat, et vis equorum. Pofl idem ad An- 
tiphontem. Is autem, Vincare, inquit, neceffe efl. An non in- 
telligis quatuor ante te cucurrifTe ? Ecce alius curfor (atque ho- 
rum fomniorum, et taUum plenus efl Chryfippi liber ; plenus 
Antipatri : fed ad curforem redeo) ad interpretem detuHt, aqui- 
lam fe in fomnis vifum effe fadtum. At ille, Vicifli ; ifla enim 
avi volat nulla vehementius. Huic equidem Antipho, Tu vero, 
inquit, te vidlum effe non vides ? Ifla enim avis infed:ans aHas 
aves et agitans, femper ipfa poflrema efl. 

Parere quasdam matrona cupiens, dubitans effetne praegnans, 
vifa efl in quiete obfignatam habere naturam. RetuHt. Negavit 
eam, quoniam obfignata fuiffet, concipere potuiffe. At alter 
prffignantem effe dixit : nam inane obfignari nihil folere. Quae 
efl ifla ars conje<5loris, eludentis ingenio ? An ea, quas dixi, et 
innumerabiHa, quse coUed:a habent Stoici, quidquam fignifi- 
cant, nifi acumen hominum, ex fimiHtudine aHqua, conjedlu- 
ram modo huc, modo iUuc ducentium ? Medici figna quasdam 
habent ex venis et ex fpiritu sgroti -, multifque ex aHis futura 
prasfentiunt. Gubernatores cum exfultantes loHgines viderint, aut 
delphinos fe in portum conjicientes, tempeflatem fignificari 



LIBERSECUNDUS. 97 

putant. Haec ratione explicari, et ad naturam facile revocari pof- 
funt : ea vero, quas paulo ante dixi, nullo modo. 

LXXI. At enim obfervatio diuturna, (haec enim pars una 
reflat) notandis rebus fecit artem. An tandem fomnia obfervari 
poffunt ? quonam modo ? funt enim innumerabiles varietates. 
Nihil tam prEEpoftere, tam incondite, tam monftrofe cogitari 
potefl, quod non poflimus fomniare. Quo modo igitur haec in- 
finita et femper nova, aut memoria compledli, aut obfervando 
notare poffumus ? Aflrologi motus errantium flellarum notave- 
runt : inventus efl enim ordo in iis flellis, qui non putabatur. 
Cedo tandem qui fit ordo, aut quae concurfatio fomniorum ? Quo 
modo autem diflingui poffunt vera fomnia a falfis, cum eadem et 
ahis aliter evadant, et iifdem non femper eodem modo ? Ut mihi 
mirum videatur, cum mendaci homini ne verum quidem dicenti 
credere foleamus, quo modo ifti, fi fomnium verum evafit ali- 
quod, non ex multis potius uni fidem derogant, quam ex uno 
innumerabilia confirmant. 

Si igitur neque Deus efl efFecflor fomniorum, neque naturae 
focietas ulla cum fomniis, neque obfervatione inveniri potuit 
fcientia -, efFed:um efl, ut nihil prorfus fomniis tribuendum fit : 
praefertim cum illi ipfi, qui ea vident, nihil divinent ; ii qui in- 
terpretantur, conjedturam adhibeant, non naturam 5 cafus autem 
innumerabiUbus pene fecuHs in omnibus plura mirabilia, quam 
in fomniorum vifis effecerit -, neque conjedlura, quae in varias 
partes duci poteft, nonnunquam etiam in contrarias, quidquam 
fit incertius. 

LXXII. Explodatur haec quoque fomniorum divinatio pariter 
cum caeteris. Nam, ut vere loquamur, fuperflitio fufa per gentes 
oppreflit omnium fere animos, atque hominum imbeciUitatem 
occupavit. Quod et in iis Hbris didtum efl, qui funt de natura 
Deorum -, et hac difputatione id maxime egimus. Multum enim 
et nobifmet ipfis, et noflris profuturi videbamur, fi eam funditus 
fufluliffemus. Nec vero (id enim diligenter intelligi volo) fuper- 
ilitione tollenda, reHgio tolHtur. Nam et majorum inflituta tueri 
facris caeremonufque retinendis, fapientis efl ; et effe praeflantem 
ToM. m. N 



98 D E D I V I N A T I O N E 6?t% 

allquam, aDternamque naturam, et eam fufpiclendam, admlran- 
damque hominum generi, pulchritudo mundi, ordoque rerum 
caeleftium cogit confiteri. Quamobrem, ut religio propaganda 
etiam eft, qude eft junda cum cognitione naturae, fic fuperftitio- 
nis ftirpes omnes ejiciendae. Inftat enim et urget, et quo te cun- 
que verterls, perfequitur ; five tu vatem, five tu omen, audieris ; 
iive immolaris, five avem afpexeris ; li Chaldaeum, li harufpicem 
videris -, fi fulferit, li tonuerit, fi tadlum aliquld erit de caelo, 11 
oftenti limile natum, fadtumve quippiam^ quorum neceffe eft 
plerumque allquid eveniat : ut nunquam liceat quieta mente 
confiftere. 

Perfugium videtur omnium laborum, et folllcitudinum efie 
fomnus : at ex eo ipfo plurimae curae metufque nafcuntur ; qui 
quidem ipfi per fe minus valerent, et magis contemnerentur, nifi 
fomniorum patrocinium philofophi fufcepiftent, nec ii quidem 
contemptifiimi, fed m primis acuti, et confequentia, et repug- 
nantia videntes -, qui prope jam abfoluti et perfedti putantur, 
Quorum licentiae nifi Carneades reftitiffet, haud fcio, an foli jam 
philofophi judicarentur : cum quibus omnis fere nobis difcepta- 
tio contentioque eft 5 non quod eos maxime contemnamus, fed 
quod videntur acutiflime fententias fuas, prudentlfhmeque defen- 
dere. Cum autem proprium fit Academia?, judiclum fuum nul- 
lum interponere, ea probare quae fimilHma veri videantur, confer- 
re caufas, et, quid in quamque fententiam dici poffit, expromere; 
nulla adhibita fua audtoritate, judicium audientium relinquere 
integrum ac liberum ; tenebimus hanc confuetudinem a Socrate 
traditam -, eaque inter nos, fi tibi, Quinte frater, placebit, quam 
faepifiime utemur. Mihi vero, inquit ille, nihil poteft effe jucun- 
dius. Quae cum efTent di(fta, furreximus. 



f 99 ] 



D E F A T O. 



PRINCIPIUM DEEST. 



0' 



I. /^"^UI A pertinet ad mores, quos riB-@^ illi vocant, nos eam 
partem philofophiae, de moribus, appellare folemus : 
fed decet augentem linguam Latinam, nominare mo- 
ralem : explicandaque vis eft ratioque enuntiationum, quae Grae- 
ci a,Pi&}fjutm vocant : quae de re futura cum aliquid dicunt, deque 
€0, quod poflit fieri, aut non poffit, quam vim habeant, obfcura 
quseflio eft, quam Tn^/ ^umTcov philofophi appellant -, totaque ell 
XoyiKTif quam rationem differendi voco. Quod autem in aUis libris 
feci, qui funt de natura Deorum, itemque in his quos de divina- 
tione edidi, ut in utramque partem perpetua explicaretur oratio, 
quo facilius id a quoque probaretur, quod cuique maxime pro- 
babiie videretur ; id in hac difputatione de fato, cafus quidam, 
ne facerem, impedivit. Nam cum effem in Puteolano, Hirtiufque 
nofler, Conful defignatus, iifdem in locis, vir nobis amiciflimus, 
et iis fludiis, in quibus nos a pueritia viximus, deditus, multum 
una eramus ; maxime nos quidem exquirentes ea confilia, qus 
ad pacem, et ad concordiam civium pertinerent. Cum enim om- 
nes pofl interitum Csefaris novarum perturbationum caufas quseri 
viderentur, hifque effe occurrendum putaremus, omnis fere nof- 
tra in iis deUberationibus confumebatur oratio ; idque et faspe 
alias, et quodam liberiore, quam folebat, et magis vacuo ab in- 
terventoribus die, cum ad me ille veniffet, primo ea, qus erant 
quotidiana, et quafi legitima nobis, de pace, et de otio. 

N 2 



100 



D E F A T O. 



II. Qulbus adis, Quid ergo ? inquit ille, quoniam oratorias 
exercitationes non tu quidem, ut fpero, reliquifli, fed certe phi- 
lofophiam illis antepofuifti, polTumne aUquid audire ? Tu vero, 
inquam, vel audire, vel dicere. Nec enim (quod redte exiflimas) 
oratoria illa fludia deferui, quibus etiam te incendi, quanquam 
flagrantiflimum, acceperam ; nec ea, quae nunc tradto, minuunt, 
fed augent potius, illam facultatem. Nam cum hoc genere philo- 
fophiae, quod nos fequimur, magnam habet orator focietatem : 
fubtiiitatem enim ab Academia mutuatur, et ei viciffim reddit 
ubertatem orationis, et ornamenta dicendi. Quamobrem, in- 
quam, quoniam utriufque fludii noflra pofTeffio eft, hodie, utro 
frui maUs, optio fit tua. 

Tum Hirtius, Gratiflimum, inquit, et tuorum omnium fimile : 
nihil enim unquam abnuit meo fludio voluntas tua. Sed, quoniam 
rhetorica mihi veflra fat nota, teque in iis et audivimus faepe, et 
audiemus 5 atque hanc Academicorum, contra prOpofitum dif- 
putandi, confuetudinem indicant te fufcepiffe Tufculanae difpu- 
tationes i ponere aliquid, ad quod audiam, fi tibi non efl molef- 
tum, volo. 

An mihi, inquam, potefl quidquam effe moleftum, quod tibi 
gratum futurum fit ? Sed ita audies, ut Romanum hominem, ut 
timide ingredientem ad hoc genus difputandi, ut longo intervallo 
hsEC fludia repetentem. 

Ita, inquit, audiam te difputantem, ut ea lego quae fcripfifli : 
proinde ordire. 

IIJ, * * * Confideramus hic * * * quorum in ahis, ut in An- 
tipatro poeta, ut in brumali die natis, ut in fimul aegrotantibus 
fratribus, ut in urina, ut in unguibus, ut in rehquis ejufmo- 
di, naturae contagio valet ; quam ego non toUo : vis eft nulla 
fatalis. In aliis autem fortuita quaedam effe poffunt, ut in illo 
naufrago, ut in Icadio, ut in Daphita. Quaedam etiam Pofido- 
nius (pace magiflri dixerim) comminifci videtur. Sunt, inquam, 
quidem abfurda. Quid enim ? Si DaphitiE fatum fuit ex equo 
cadere, atque ita perire ; ex hocne equo, qui, cum equus non 
effet, nomen habebat alienum ? Aut Phihppus hafce in capulo 



D E F A T O. 



lOI 



quadrlgulas vitare monebatur ? quafi vero capulo flt occifus. 
Quid autem magnum, et naufragum illum line nomine in rivo 
efle lapfum ? quanquam huic quidem hic fcribit praedidlum in 
aqua efle pereundum. Ne hercule Icadii quidem praedonis video 
fatum ullum ; nihil enim fcribit ei pracdid:um. Quid mirum 
igitur, ex fpelunca faxum in crura ejus incidiffe ? Puto enim, 
etiam fi Icadius tum in fpelunca non fuiffet, faxum tamen ilhid 
cafurum fuiffe. Nam aut nihil efl omnino fortuitum, aut hoc 
ipfum potuit evenire fortuna. Quaero igitur, (atque hoc late 
patebit) fi fati omnino nullum nomen, nulla natura, nuUa vis 
effet, et forte, temere, cafu, aut pleraque fierent, aut omnia ; 
num aliter, ac nunc eveniunt, evenirent ? Quid ergo attinet in- 
culcare fatum, cum fine fato ratio omnium rerum ad naturani 
fortunamve referatur ? 

IV. Sed Pofidonium, flcut aequum eft, cum bona gratla dl- 
mittamus : ad Chryfippi laqueos revertamur. Cui primum qui- 
dem de ipfa rerum contagione refpondeamus : rehqua poftea 
perfequemur. Inter locorum naturas quantiim interfit, videmus ; 
ahos effe falubres, aHos peflilentes ; in ahis effe pituitofos et quafi 
redundantes, in ahis exficcatos atque aridos -, multaque funt 
aha, quae inter locum et locum plurimiim differunt. Athenis 
tenue caelum, ex quo acutiores etiam putantur Attici ; craffum 
Thebis, itaque pingues Thebani et valentes. Tamen neque illud 
tenue caslum efficiet, ut aut Zenonem quis, aut Arcefilam, aut 
Theophraflum audiat ; neque craffum, ut Nemea potius, quam 
Iflhmo, vidloriam petat. 

Disjunge longius. Quid enim loci natura afferre poteft, ut in 
porticu Pompeii potius, quam in campo, ambulemus ? tecum, 
quam cum aho ? Idibus potius, quam Kalendis ? Ut igitur ad 
quafdam res natura loci pertinet ahquid, ad quafdam autem ni- 
hil ; fic affedtio aftrorum valeat, fi vis, ad quafdam res ; ad om- 
nes certe non valebit. At enim quoniam in naturis hominum 
difhmihtudines funt, ut ahos dulcia, ahos fubamara, deledtent ; 
ahi Hbidinofi, ahi iracundi, aut crudeles, aut fuperbi fmt j ahi 
tahbus vitiis abhorreant 3 quoniam igitur, inquit, tantum natura 



102 



D E F A T O. 



a natiira diftat, quid mirum eft, has diffimilitudines ex diiferen- 
tibus caufis effe fa<ftas ? 

V. Hxc differens, qua de re agatur, et in quo caufa confiflat, 
non videt. Non enim, li alii ad alia propenfiores fmt propter cau- 
fas naturales et antecedentes, idcirco etiam noflrarum volunta- 
tum atque appetitionum funt caufas naturales et antecedentes ; 
nam nihil effet in noftra poteflate, fi res ita fe haberet. Nunc 
vero fatemur, acuti hebetefne, valentes imbecilHne fimus, non 
effe id in nobis. Qui autem ex eo cogi putat, ne ut fedeamus 
quidem, aut ambulemus, voluntatis effe ; is non videt, qu« quam- 
que rem res confequatur. Ut enim et ingeniofi et tardi ita nafcan- 
tur antecedentibus caufis, itemque valentes et imbecilli j non fe- 
quitur tamen, ut etiam federe, et ambulare,et rem agere aliquam, 
principaUbus caufis delinitum et conflitutum fit. 

Stilponem, Megareum philofophum, acutum fane hominem 
et probatum temporibus illis accepimus. Hunc fcribunt ipfius 
famiUares et ebriofum et muUerofum fuiffe ; neque hoc fcribunt 
vituperantes, fed potius ad laudem. Vitiofam enim naturam ab 
eo fic edomitam et compreffam effe do6lrina, ut nemo unquam 
vinolentum iUum, nemo in eo Ubidinis veftigium, viderit. Quid? 
Socratem nonne legimus quemadmodum notarit Zopyrus, phy- 
liognomon, qui fe profitebatur hominum mores naturafque ex 
corpore, ocuUs, vuUu, fronte pernofcere ? Stupidum effe So- 
cratem dixit, et bardum, quod jugula concava non haberet : ob- 
flrudlas eas partes et obturatas eife dicebat. Addidit etiam,, mu- 
Uerofum ; in quo Alcibiades cachinnum dicitur fufluUffe. Sed 
haec ex naturalibus caufis vitia nafci poffunt : exflirpari autem et 
funditus toUi, ut is ipfe, qui ad ea propenfus fuerit, a tantis vi- 
tiis avocetur, non efl id pofitum in naturaUbus caufis, fed in 
voluntate, fludio, difcipUna : quaB toUuntur omnia, li vis et na- 
tura fati ex divinationis ratione iirmabitur. 

VI. Etenim fi efl divinatio, quaUbufnam a perceptis artis pro- 
iicifcitur ? Percepta appeUo, quae dicuntur Graece ^oopnf^ctTu. Non 
enim credo nuUo percepto aut caeteros artifices verfari in fuo 
in-unere, aut eos, qui divinatione utantur, futura prasdicere. Sint 



D E F A T O. 103 

igltur aftrologorum percepta hujufmodi ; Si quls, verbi caufa, 
oriente Canicula natus eft, is in mari non morietur. Vigila, 
Chrylippe, ne tuam caufam, in qua tibi cum Diodoro, valente 
dialedlico, magna ludtatio eft, deferas. Si enim eft verum, quod 
ita connedtitur, Si quis oriente Canicula natus eft, in mart non 
morietur ; illud quoque verum efl, Si Fabius oriente Canicula 
natus eft, Fabius in mari non morietur. Pugnant ergo haec inter 
fe, Fabium orieate canicula natum effe, et Fabium in mari mo- 
riturum : et quoniam certum in Fabio ponitur, ortum effe eum 
Canicula oriente, haec quoque pugnant, et eife Fabium, et iri 
mari effQ moriturum. Ergo haec quoque conjund:io eft ex repug- 
nantibus, Et ejl Fabiusy et in mari Fabius morietur : quod ut 
propofitum eft, ne fieri quidem poteft. Ergo illud, Morietur in 
mari Fabius, ex eo genere eft, quod fieri non poteft. Omne igi- 
tur, quod falfum dicitur in futuro, id fieri non poteft,- 

VII. At hoe, Chryfippe,^ minime vis -, maximeque tibi de 
hoc ipfo cum Diodoro certamen eft. IUe enim id folum fieri 
poffe dicit, quod aut fit verum, aut futurum fit verum : et, quid- 
quid futurum fit, id dicit fieri necefi!e efi^e ; et, quidquid non 
fit futurum, id negat fieri pofi!e. Tu, et quae non fint futura, 
pofiTe fieri dicis, ut frangi hanc gemmam, etiam fi id nunquam 
futurum fit : neqxie necefiTe fuifiTe Cypfelum regnare Corinthi, 
quanquam id millefimo ante anno ApolHnis oraculo editum 
efi!et. At fi ifta comprobabis divina praedidla j et quae falfa in 
futuris dicentur, in his habemus, ut ea fieri non pofiint : ut, fi 
dicatur, Africanum Carthagine potiturum : et, fi vere dicatur de 
futuro, idque ita futurum fit, dicas efi"e necefi^arium. Quae eft 
tota Diodori vobis inimica fententia. Et enim fi illud vere con- 
nedtitur, Si oriente Canicula natus es, in mari non morieris ; 
primumque, quod eft in connexo, Natus es oriente Canicula, 
necefiTarium eft ; (omnia enim vera in praeteritis, necefi!aria funt, 
ut Chryfippo placet, difiientienti a magiftro Cleanthe, quia funt 
immutabiha, nec in falfum e vero prasterita pofiTunt converti) fi 
jgitur quod primum in connexo eft, necefiarium eft 3. fit etiam 



I04 D E F A T O. 

quod confequitur, neceflarium. Quanquam hoc Chryfippo non 
videtur valere in omnibus. Sed tamen, fi naturaUs efl cau- 
fa, cur in mari Fabius non moriatur, in mari Fabius mori non 
poteft. 

VIII. Hoc loco Chryfippus aeftuans falH fperat Chaldaeos, cae- 
terofque divinos, neque eos ufuros effe conjundlionibus, ut ita 
fua percepta pronuntient, Si quis natu§ eft oriente Canicula, is 
in mari non morietur ; fed potius ita dicant, Non et natus efl 
quis oriente Canicula, et is in mari morietur. O licentiam jocu- 
larem ! ne ipfe incidat in Diodorum, docet Chaldaeos, quo pad:o 
eos exponere percepta oporteat. Quasro enim, fi Chaldaei ita lo- 
quantur, ut negationes infinitarum conjundlionum potius, quam 
infinita connexa ponant ; cur idem medici, cur geometrje, cur 
reHqui facere non poffint ? Medicus in primis, quod erit ei 
perfpedlum in arte, non ita proponet, Si cui venae fic moventur, 
is habet febrem ; fed potius illo modo, Non ei venae fic moven- 
tur, et febrem is non habet : itemque geometres non ita dicet, 
Si in fphaera maxlmi funt orbes, medii inter fe dividuntur j fed 
potius illo modo, Non et funt in fphasra maximi orbes, et hi non 
medii inter fe dividuntur. 

Quid eft, quid non pofTit iflo modo ex connexo transferri ad 
conjundtionum negationem ? Et quidem aUis modis eafdem res 
efferre pofifumus. Modo dixi, Si in fphaera maximi funt orbes, 
medii inter fe dividuntur ; pofTum dicere, In fphaera maximi orbes 
erunti pofTum dicere, Quia in fphaera maximi orbes erunt. Mul- 
ta genera funt enuntiandi, nec ullum diflortius, quam hoc, quo 
Chryfippus fperat Chaldaeos contentos Stoicorum caufa fore. II- 
lorum tamen nemo ita loquitur. Majus eflenim has contortiones 
orationis, quam fignorum ortus obitufque perdifcere. 

IX. Sed ad illam Diodori contentionem, quam 'siri^) ^vvoltcov ap- 
pellant, revertamur -, in qua quid valeat id, quod fieri poflit, 
anquiritur. Placet igitur Diodoro, id folum fieri pofl^e, quod 
aut verum fit, aut verum futurum fit. Qui locus attingit hanc 
quaeftionem, Nihil fieri, quod non necefTe fuerit -, et, quidquid 



D E F A T O. 105 

lieri poffit, id aut efle jam, aut futurum efle j nec magis commu- 
tari ex veris in falfa ea pofle, qux futura funt, quam ea, quas 
fada funt : fed in fadis immutabilitatem apparere ; in futuris 
quibufdam, quia non apparent, ne inelfe quidem videri : ut in 
eo, qui mortifero morbo urgeatur, verum fit, Hic morietur hoc 
morbo : at hoc idem li vere dicatur in eo, in quo vis morbi tanta 
non appareat, nihilo minus futurum fit. Ita fit, ut commutatio 
ex vero in falfum ne in futuro quidem ulla fieri poflit. Nam, 
Morietur Scipio, talem vim habet, ut quanquam de futuro dici- 
tur, tamen id non poflit converti in falfum : de homine enim 
dicitur, cui necefle eil mori. 

Sic fi diceretur, Morietur noclu in cubiculo fuo Scipio vi 
oppreflus, vere diceretur ; id enim fore diceretur, quod eflTet 
futurum ; futurum autem fuiflfe, ex eo, quia fadum efl:, intelli- 
gi debet. Nec magis erat verum, Morietur Scipio, quam Mo- 
rietur illo modo : nec minus neceflfe mori Scipionem, quam 
illo modo mori : nec magis immutabile ex vero in falfum, 
Necatus efl: Scipio, quam, Necabitur Scipio : nec, cum haec 
ita fint, efl; caufa, cur Epicurus fatum extimefcat, et ab atomis 
petat praefidium, eafque de via deducat, et uno tempore fuf- 
cipiat res duas inenodabiles ; unam, ut fine caufa fiat aHquid, 
ex quo exifliet, ut de nihilo quippiam fiat ; quod nec ipfi, nec 
cuiquam phyfico placet : alteram, ut, cum duo individua per 
inanitatem ferantur, aherum e regione moveatur, alterum de- 
clinet. Licet enim Epicuro, concedenti omne enuntiatum aut 
verum aut falfum efl^e, non vereri, ne omnia fato fieri fit necefl^e: 
non enim ex seternis caufis naturae neceflitate manantibus verum 
efl: id, quod ita enuntiatur ; Defcendit in Academiam Carnea- 
des : nec tamen fine caufis : fed interefl: inter caufas fortuito 
antegrefl^as, et inter caufas cohibentes in fe efiicientiam natu- 
ralem. Ita et femper verum fuit, Morietur Epicurus, cum 
duo et feptuaginta annos vixerit, Archonte Pitharato ; neque 
tamen erant caufae fatales, cur ita accideret : fed quod ita ce- 
cidifl^et, certe cafurum, ficut cecidit, fuit. Nec ii, qui dicunt 
ToM. III. O 



io6 D E F A T O. 

immutabllla efTe, qua3 futura fmt, nec pofTe vemm futurum con- 
verti in falfum, fati neceifitatem confirmant, fed verborum vim 
interpretantur. At, qui introducunt caufarum feriem fempiter- 
nam, ii mentem hominis voluntate libera fpoliatam, neceffitate 
fati devinciunt. 

X. Sed hasc hadenus. Alia vldeamus. Concludit enim Chry- 
fippus hoc modo, Si eft motus fme caufa, non omnis enuntiatio, 
quod «i^/^jtAc6 dialedici appellant, aut vera, aut falfa erit ; (caufas 
enim efficientes quod non habebit, id nec verum, nec falfum 
erit ;) omnis autem enuntiatio aut vera aut falfa efl ; motus ergo 
£ne caufa nuUus efl. Quod fi ita eft, omnia, quae fiunt, caufis 
fiunt antegrefiis. Id fi ita efl, omnia fato fiunt. Efficitur igitur, 
fato fieri, qusecunque fiant. 

Hic prlmum fi mihi libeat affentlri Epicuro, et negare om- 
nem enuntiatlonem aut veram effe, aut falfam ; eam plagam 
potius accipiam, quam fato omnia fieri comprobem. Illa enim 
fententla aliquid habet difputationis, haec vero non eft tolera- 
bilis. Itaque contendit omnes nervos Chryfippus, ut perfuadeat, 
omne ccPic^f^cc aut verum effe, aut falfum. Ut enim Epicurus 
veretur, ne, fi hoc concefferit, concedendum fit, fato fieri, quae- 
cumque fiant ; (fi enim alterutrum ex aeternitate verum fit, effe 
id etiam certum ; et, fi certum, etiam neceffarlum : ita et ne- 
cefTitatem, et fatum confirmari putat) fic Chryfippus metuit, ne, 
fi non obtlnuerit, omne, quod enuntietur, aut verum effe, aut 
falfum ; non teneat, omnia fato fieri, et ex caufis Geternis rerum 
futurarum. 

Sed Epicurus decllnatione atomi vltari fati neceffitatem pu- 
tat. Itaque tertius quidam motus oritur extra pondus et plagam, 
cum dechnat atomus intervallo minimo. Id appellat k^dxi^i^v. 
Quam decllnationem fine caufa fieri fi minus verbls, re cogi- 
tur confiteri : non enim atomus ab atomo pulfa decUnat : nam 
qui potefl pelli alia ab alla, fi gravitate feruntur ad perpendi- 
culum corpora individua, redtls Hnels, ut Epicuro placet ? Se- 
quitur enim, ut, fi alia ab alia nunquam depellatur, ne contin- 
gat quidem alia aliam : ex quo efficitur, ut jam fi fit atomus. 



D E F A T O. 107 



/ 



eaque decllnet, decllnare fine caufa. Hanc ratlonem Epicurus 
induxit ob eam rem, quod veritus eft, ne, fi femper atomus gra- 
vitate ferretur naturali ac neceifaria, nihil liberum nobis eflet, 
cum ita moveretur animus, ut atomorum motu cogeretur. Hinc 
Democritus aucftor atomorum accipere maluit, neceffitate omnia 
fieri, quam a corporibus individuls naturales motus avellere. 

XI. Acutius Carneades, qui docebat, poffe Epicureos fuam 
caufam fme hac commentitla declinatione defendere. Nam, cum 
doceret effe poife quendam animi motum voluntarium, id fult 
defendi mehus, quam introducere decHnatlonem, cujus prae- 
fertim caufam reperire non poffunt : quo defenfo, facile Chry- 
flppo poffent refiftere. Cum enim conceffiffent, motum nulluni 
effe fine caufa, non concederent, omnia, quae fierent, iieri cau- 
fis antecedentibus : voluntatis enlm noftras non effe caufas ex- 
ternas, et antecedentes. Communi igitur confuetudine fermonis 
abutimur, cum ita diclmus, velle aliquid quempiam aut nolle 
iine caufa. Ita enim diclmus, fine caufdj ut dicamus, fme ex- 
terna et antecedenti caufa, non fine aliqua. Ut cum vas inane 
dicimus, non ita loquimur, ut phyfici, qulbus Inane effe nihil 
placet ; fed ita, ut, verbi caufa, fine aqua, fine vlno, fine oleo 
vas effe dlcamus : fic, cum fine caufa animum moveri dicimus, 
fine antecedente et externa caufa moveri, non omnino fine caufa, 
diclmus. De ipfa atomo dlci poteft, cum per inane moveatur 
gravitate et pondere, fine caufa moveri, quia nulla caufa acce- 
dat extrlnfecus. 

Rurfus autem, ne omnes a phyficls irrideamur, fi dlcamus 
quidquam fierl fine caufa, diftinguendum eft, et ita dicendum, 
ipfius indlvidui hanc effe naturam, ut pondere et gravitate mo- 
veatur, eamque ipfam effe caufam, cur ita feratur. Slmiliter ad 
animorum motus voluntarios, non eft requirenda externa caufa. 
Motus enim voluntarius eam naturam in fe ipfe continet, ut fit 
in noftra poteftate, nobifque pareat : nec id fine caufa : ejus enim 
rei caufa, ipfa natura eft. 

Quod cum ita fit, quid eft, cur non omnis pronuntlatlo aut 
vera aut falfa fit, nifi conceflerimus fato iieri, quaecumque iiant ? 

O 2 



io8 D E F A T O. 

Quia futura vera, inqult, non poflunt efle ea, quae caufas, 
cur futura fint, non habent. Habeant igitur caufas necefle efl 
ea, quas vera funt : ita, cum evenerint, fato evenerint. 

XII. Confedum negotium, fi quidem tibi concedendum eft, 
aut fato omnia fieri, aut quidquam poffe fieri fine caufa. An ali- 
ter haec enuntiatio vera efle non poteft, Capiet Numantiam Scipio, 
nifi ex aeternitate caufa caufam ferens hoc erit eifed:ura ? An hoc 
falfum potuiffet elfe, fi elfet fexcentis fecuHs ante didtum ? Et, 
fi tum non eifet vera haec enuntiatio, Capiet Numantiam Scipio -, 
ne illa quidem everfa vera efl hsec enuntiatio, Cepit Numantiam 
Scipio. Potefl igitur quidquam fadum effe, quod non verum 
fuerit futurum effe ? Nam ut praeterita ea vera dicimus, quorum 
fuperiore tempore vera fuerint inftantia -, fic futura, quorum con- 
fequenti tempore vera erunt inflantia, ea vera dicemus. 

Nec, fi omne enuntiatum aut verum, aut falfum efl, fequitur 
iUico effe caufas immutabiles, eafque aeternas, quae prohibeant 
quidquam fecus cadere, atque cafurum fit. Fortuitae funt caufcC, 
quae efficiant, ut vere dicantur, quae ita dicentur, Veniet Cato 
infenatumy non inclufae in rerum natura atque mundo. Et tamen 
tam efl immutabile venturum, cum eft verum, quam veniffe : 
nec ob eam caufam fatum , aut neceffitas extimefcenda eft. 
Etenim erit confiteri neceffe, fi haec enuntiatio, Veniet in T^uf- 
culanum Hortenjius, verum non efl, fequitur ut falfum fit. Quo- 
rum ifli neutrum volunt ; quod fieri non potefl. Nec nos im- 
pediet illa ignava ratio, quae dicitur. Appellatur enim quidam 
a philofophis ct^yog Koyos, cui fi pareamus, nihil eft omnino quod 
agamus in vita. Sic enim interrogant ? Si fatum tibi eft, ex hoc 
morbo convalefcere ; five tu medicum adhibueris, five non adhi- 
bueris, convalefces. Item, Si fatum tibi eft, ex hoc morbo non 
convalefcere ; five tu medicum adhibueris, five non adhibueris, 
non convalefces : et alterutrum fatum eft : medicum ergo adhi- 
bere nihil attinet. 

XIII. Rede genus hoc interrogationis ignavum atque Iners 
nominatum eft, quod eadem ratione omnis e vita tolletur acftio. 
Licet etiam immutare, ut fati nomen ne adjungas, et eandem 



D E F A T O. 109 

tamen teneas fententlam, hoc modo ; Si ex aeternltate verum 
hoc fuit, Ex iflo morbo convalefces ; five adhibueris medicum, 
live non, convalefces. Itemque, Si ex aeternitate hoc falfum 
fuit, Ex ifto morbo convalefces ; five adhibueris medicum, five 
non adhibueris, non convalefces. Deinde cstera. 

Hasc ratio a Chryfippo reprehenditur. Quasdam enim funt, 
inquit, in rebus {implicia, quaedam copulata. Simplex eft, 
Morietur eo die Socrates : huic, live quid fecerit, five non fece- 
rit, finitus efl moriendi dies. At fi ita fatum fit, Nafcetur CEdi- 
pus Laio ; non poterit dici, Sive fuerit Laius cum muliere, five 
non fuerit ; copulata enim res efl, et confatalts : fic enim appel- 
lat : quia ita fatum fit, et concubiturum cum uxore Laium, et 
ex ea QEdipum procreaturum. Ut fi effet didtum, Lu<5labitur 
Olympiis Milo ; et referret ahquis, Ergo, five habuerit adverfa- 
rium, five non habuerit, ludtabitur ; erraret ; efl enim copula- 
tum, LnBabitur, quia fine adverfario nulla lud:atio eft. Omnes 
igitur iftius generis captiones eodem modo refelluntur. Sive tu 
adhibueris medicum, five non adhibueris, convalefces : captio- 
fum. Tam enim eft fatale, medicum adhibere, quam convalef- 
cere. Haec, ut dixi, confataUa ille appellat. 

XIV. Carneades hoc totum genus non probabat, et nimis In- 
confiderate concludi hanc rationem putabat ; Itaque premebat 
aUo modo, nec ullam adhibebat calumniam. Cujus erat hsc con- 
clufio. " Si omnia antecedentibus caufis fiunt, omnia naturali 
*< colligatione conferte contexteque fiunt. Quod fi ita efl, omnia 
** neceflitas efhcit. Id fi verum efl, nihil efl in noflra poteflate. 
** Efl autem aliquid in noflra poteftate. At, fi omnia fato fiunt, 
** omnia caufis antecedentibus fiunt. Non igitur fato fiunt, quas- 
** cunque fiunt." 

Haec ar(flius adflringl ratio non poteft. Nam fiquis velit idem 
referre, atque ita dicere ; Si omne futurum ex a3ternitate verum 
efl, ut ita certe eveniat quemadmodum fit futurum, omnia ne- 
ceffe efl colllgatione naturali conferte contexteque fierl ; nihil 
dicat. Multum enim differt, utrum caufa naturahs ex a^ternltate 
futura vera efficiat, an etiam fme seternitate naturali, futura quce 



iio D E F A T O. 

fint, ea vera efTe poflint intelHgi. Itaque dicebat Carneades, nc 
Apollinem quidem futura pofle dicere, nifi ea, quorum caufas 
natura ita contineret, ut ea fieri necelfe eifet. Quid enim fpedans 
Deus ipfe diceret, Marcellum eum, qui ter Conful fuit, in mari 
eife periturum ? Erat quidem hoc verum ex aeternitate, fed caufas 
id efficientes non habebat. Ita ne prseterita quidem ea, quorum 
nulla ligna, tanquam veftigia, extarent, ApolUni nota effe cen- 
febat ; quo minus futura. Caufis enim efficientibus quamque 
rem cognitis, poffe denique fciri, quid futurum eifet. Ergo nec 
de Oidipode potuiffe Apollinem prsedicere, nuUis in rerum na- 
tura cauiis prsepofitis, cur ab eo patrem interiici neceife eifet : 
nec quidquam hujufmodi. 

XV. QuGcirca fi Stoicis, qui omnia fato fieri dicunt, confen- 
taneum eii hujufmodi oracula, casteraque, qua^ ad divinationem 
pertinent, comprobare ; iis autem, qui, quse futura funt, ea 
vera eife ex aeternitate dicunt, non idem dicendum eil ; vide, 
ne non eadem fit illorum caufa, et Stoicorum. Hi enim urgen- 
tur anguilius -, illorum ratio foluta ac Hbera eft. Quod ii conce- 
datur, nihil poife evenire, niii caufa antecedente; quid proii- 
ciatur, ii ea caufa non ex seternis cauiis apta dicatur ? Caufa au- 
tem ea eft, quae id efficit, cujus eil caufa ; ut vulnus, mortis ; 
cruditas, morbi; ignis, ardoris. Itaque non fic caufa inteUigi de- 
bet, ut, quod cuique antecedat, id ei caufa fit, fed quod cuique 
efficienter antecedat : nec, quod in campum defcenderim, id 
fuiife caufas, cur pila luderem -, nec Hecubam, caufam interi- 
tus fuiife Trojanis, quod Alexandrum genuerit ; nec Tyndareum 
Agamemnoni, quod Clytaemneilram. Hoc enim modo viator 
quoque bene veftitus caufa graifatori fuiife dicetur, cur ab eo 
fpoliaretur. Ex hoc genere illud eil Ennii, 

Utinam ne in nemore Felio feciirihus 

Ccefa cecidifjet abiegna ad terram trabes ! 
Licuit vel ahius, Utinam ne in Peho nata ulla unquam eifet ar- 
bor ! etiam fupra, Utinam ne eifet mons ullus Pehus ! fnnihter- 
que fuperiora repetentem regredi infinite hcet. 

Neve inde navis inchoandce exordium ccepiffet. 



D E F A T O. III 

Quorfum haec praeterita ? qula fequitur illud, 

Nam nunquam hera errans medt domo efferret pedem, . 
Medea, animo cegro, amore Javo faucia, 

non ut eae res caufam afferrent amoris. 

XVI, Interefle autem aiunt, utrum ejufmodi quid fit, fine qucr 
aliquid effici non poffit, an ejufmodi, quo aliquid effici necefle 
Ht. Nulla igitur earum efl caufa, quoniam nuUa eam rem fua vi 
efficit, cujus dicitur caufa. Nec id, fme quo quippiam non fit, 
caufaeftj fed id, quod cum acceffit, id, cujus caufa efl, effi- 
cit neceffario. Nondum enim ulcerato ferpentis morfu Philoc- 
teta, quae caufa in rerum natura continebatur, fore, ut is in 
infula Lemno linqueretur ? Pofl autem caufa fuit propior, et 
cum exitu jundlior. Ratio igitur eventus aperit caufam. Sed ex 
aeternitate vera fuit haec enuntiatio -, Relinquetur in infula Phi- 
lo(fletes. Nec hoc ex vero in falfum poterat converti. NecefTe 
efl enim in rebus contrariis duabus, (contraria autem hoc loco 
ea dico, quorum alterum ait quid, alterum negat) ex his igitur 
neceffe eft, invito Epicuro, alterum verum effe, alterum falfum ; 
ut, Sauciabitur Philo6letes, omnibus ante feculis verum fuit ; 
Non fauciabitur, falfum. Nifi forte volumus Epicureorum opi- 
nionem fequi, qui tales enuntiationes nec veras, nec falfas effe 
dicunt ', aut, cum id pudet, illud tamen dicunt, quod efh impu- 
dentius, veras effe ex contrariis disjundliones ^ fed quae in his 
enuntiata effent, eorum neutrum effe verum. 

O admirabilem Hcentiam, et miferabilem infcientiam difTe- 
rendi ! Si enim ahquid in eloquendo nec verum, nec falfum eft, 
certe id verum non efl. Quod autem verum non efl, qui po- 
tefl non falfum effe ? Aut quod falfum non efl, qui potefl: non 
verum effe ? Tenebitur id, quod a Chryfippo defenditur -, Om- 
nem enuntiationem aut veram, aut falfam effe : ratio ipfa coget, 
et ex aeternitate quaedam vera effe, et ea non tfft nexa caufis 
jeternis, et a fati neceffitate effe Hbera. 

XVII. Ac mihi quidem videtur, (cum du^ fententias fuiffent 
veterum philofophorum, una eorum, qui cenferent omnia ita 
fato fieri, ut id fatum vim neceffitatis afFerret, in qua fententia 



112 D E F A T O. 

Democritiis, Heraclitus, Empedocles, Arifloteles fuit ; altera 
eorum, quibus viderentur fine ullo fato effe animorum motus 
voluntarii) Chryfippus, tanquam arbiter honorarius, medium fe- 
rire voluiffe; fed applicat fe ad eos potius, qui neceflitate motus 
animos Hberatos volunt. Dum autem verbis utitur fuis, delabitur 
in eas difHcultates, ut neceflitatem fati confirmet invitus.> 

Atque hoc, fi placet, quale fit, videamus in affenfionibus, 
quas prima oratione tra6tavi. Eas enim veteres ilU, quibus omnia 
fato fieri videbantur, vi efHci et necefTitate dicebant. Qui autem 
ab his diffentiebant, fato affenfiones Hberabant ; negabantque, 
fato affenfionibus adhibito, necefHtatem ab his poffe removeri ; 
iique ita dilferebant. " Si omnia fato fiunt, omnia fiunt caufa 
*' antecedente : et, fi appetitus ', illa etiam, qux appetitum fe- 
** quuntur. Ergo etiam affenfiones. At, fi caufa appetitus non efl 
" fita in nobis, ne ipfe quidem appetitus efl in noflra poteflate. 
** Quod fi ita eft, ne illa quidem, quae appetitu efficiuntur, funt 
** fita in nobis. Non funt igitur neque affenfiones, neque adliones 
*« in noflra poteflate. Ex quo efficitur, ut nec laudationes juflae 
" fmt, nec vituperationes, nec honores, nec fupplicia." Quod 
cum vitiofum fit, probabihter concludi putant, non omnia fato 
jieri, quaecunque fiant. 

XVIII. Chryfippus autem, cum et neceffitatem improbaret, et 
nihil vellet fine prsepofitis caufis evenire, caufarum genera diflin- 
guit, ut et neceffitatem effugiat, et retineat fatum. Caufarum 
enim, inquit, aHae funt perfedtae et principales j aHse adjuvantes et 
proximae. Quamobrem, cum dicimus, omnia fato fieri caufis ante- 
cedentibus, non hoc inteHigi volumus, caufis perfed;is et principa- 
Hbus, fed caufis adjuvantibus, antecedentibus, et proximis. Itaque 
iUi rationi, quam paulo ante conclufi, fic occurrit -, Si omnia fato 
iiant, fequi iHud quidem, ut omnia caufis fiant antepofitisj verum 
non principaHbus et perfedlis, fed adjuvantibus et proximis. Quae 
fi ipfae non fint in noflra poteflate, non fequitur, ut ne appetitus 
quidem fit in noflra poteflate : at hoc fequeretur, fi omnia per- 
feftis et principaHbus caufis fieri diceremus, ut, cum hae caufae 
jion effent in noftra poteftate, ne iHequidem effet in noftra poteftate. 



D E F A T O. 113 

Quamobrem, qui ita fatum introducunt, ut necciritatem ad- 
jungant, in eos valebit illa conclufio. Qui autem caufas ante- 
cedentes non dicent perfeftas, neque principales, in eos nihil 
valebit. Quod enim dicantur aflenfiones fieri caufis antepofitis, 
id quale fit, facile a fe explicari putant. Nam, quanquam af- 
fenfio non poffit fieri niii com.mota vifo, tamen cum id vifum 
proximam caufam liabeat, non principalem, hanc habet ratio- 
nem (ut Chryiippus vult) quam dudum diximus, non ut illa qui- 
dem fieri poflit nuila vi extrinfecus excitata, ( neceffe efl enim 
affenfionem vifo commoveri ) fed revertitur ad cylindrun., et 
ad turbinem fuum, quse moveri incipere, nifi pulfa, non pof^unt. 
Id autem cum accidit, fuapte natura, quod fuperefl, et cylindrum 
volvi, et verfari turbinem putat. 

XIX. Ut igitur, inquit, qui protrufit cyHndrum, dedit ei 
principium motionis, volubilitatem autem non dedit j fic vifum 
objedium imprimet illud quidem, et quafi fignabit in animo 
fuam fpeciem ; fed affenfio noftra erit in poteflate ; eaque, quem- 
admodum in cylindro did:um eft, extrinfecus pulfa, quod reli- 
quum efl, fuapte vi et natura movebitur. Quod fi aliqua res efii- 
ceretur fine caufa antecedente, falfum effet omnia fato fieri. Sin 
omnibus, quaecunque 'fiunt, verifimile efl caufam antecedere; 
quid afFerri poterit, cur non omnia fato fieri fatendum fit ; modo 
intelhgatur, qu2E fit caufarum diftin6;io ac difiimilitudo ? 

Haec cum ita fint a Chryfippo explicata, fi illi, qui negant 
affenfiones fato fieri, fateantur tamen eas line vifo antecedente 
fieri ; alia ratio eft. Sed fi concedunt anteire vifa, nec tamen 
fato fieri affenfiones, quod proxima illa et continens caufa non 
moveat affenfionem ; vide, ne idem dicant. Neque enim Chry- 
fippus, concedens affenfionis proximam et continentem caufam 
effe in vifo pofitam, eam caufam ad affentiendum neceflariam 
effe concedet, ut, fi omnia fato fiant, omnia fiant caufis ante- 
cedentibus et neceffariis : itemque illi, qui ab hoc diffentiunt, 
confitentes non fieri affenfiones fine prascurfione viforum, dicent, 
ii omnia fato fierent ejufmodi, ut nihil fieret, nifi prasgreflione 

TOM. III. P 



114 D E F A T O. 

caufa?, confitendum effe fato fieri omnla. Ex quo facile in- 
telle<5lu efi:, quoniam utrique, patefa(5la atque explicata fenten- 
tia fua, ad eundem exitum veniant, verbis eos, non re, diffidere, 
Omninoque cum haec fit diflindtio, ut quibufdam in rebus vere 
dici poffit, cum hx caufae antegreifss fmt, non elfe in noftra po- 
teflate, quin illa eveniant, quorum cauf^e fuerint; quibufdam 
autem in rebus, caufis antegreffis, in noflra tamen effe poteflate, 
ut aliud aliter eveniat ; hanc diflindtionem utrique approbant. 
Sed alteri cenfent, quibus in rebus cum caufic antecefferint, ita, 
ut non fit in noftra poteflate, ut aliter illa eveniant, illas fato 
fieri ', quae autem in noflra poteflate fmt, ab his fatum abeffe * * * 

XX. Hoc modo hanc caufam difceptari oportet, non ab ato- 
mis errantibus, et de via declinantibus praefidium petere. De- 
clinat, inquit, atomus. Primum cur ? Aliam enim quandam 
vim motus habebunt a Democrito impulfionis, quam plagam 
ille appellat ; a te, Epicure, gravitatis et ponderis. QucE ergo 
nova caufa in natura efl, quas declinet atomum ? Aut num for- 
tiuntur inter fe, quac declinet, quee non ? aut cur minimo decli- 
nent intervallo, majore non ? aut cur declinent uno minimo, 
non declinent duobus aut tribus ? Optare hoc quidem eft, non 
difputare. Nam neque extrinfecus impulfam atomum loco mo- 
veri et declinare dicis ; neque in illo inani, per quod feratur 
atomus, quidquam fuille caufas, cur ea non e regione ferretur ; 
nec in ipfa atomo mutationis aliquid fadlum eft, quamobrem 
naturalem fui ponderis motum non teneret. Ita cum attuliffet 
nullam caufam, quae iflam declinationem efficeret ; tamen ali- 
quid fibi dicere videtur, cum id dicat, quod omnium mentes 
afpernentur ac refpuant. 

Nec vero quifquam magis confirmare mihi videtur non modo 
fatum, verum etiam neceffiitatem et vim omnium rerum, fuflu- 
liffeque motus animi voluntarios, quam hic, qui aliter obfiftere 
fato fatetur fe non potuiffie, nifi ad has commentitias declinatio- 
nes confugiffet. Nam, ut effent atomi, quas quidem effe mihi 
probari nullo modo potefl ; tamen declinationes iftae nunquam 



D E F A T O. 115 

explicarentur. Nam fi atomis, ut gravitate ferantur, tributum 
eil neceffitate naturae, quod omne pondus nulla re impediente 
moveatur et feratur necefle efti illud quoque neceffe eft, declina- 
re quibufdam atomis, vel, fi volunt, omnibus naturaliter 

Multa defiderantiir. 




D E 



L E G I B U S, 

LIBER PRIMUS. 

T. PoMPONius Atticus. M. T. Cicero. Q^Frater. 

I. f^ tticus. Lucus quidem ille, et hasc Arpinatium quer- 
cus agnofcitur, fajpe a me ledlus in Mario. Si manet 
illa quercus, hsec eft profed:o 3 etenim eft fane vetus. 
QuiNTus. Manet vero, Attice nofter, et femper manebit ; fata 
eft enim ingenio. Nullius autem agricolas cultu ftirps tam diu- 
turna, quam poetae verfu, feminari poteft. Atticus. Quo tan- 
dem modo, Quinte ? aut quale eft iftuc, quod poetae ferunt ? 
Mihi enim videris, fratrem laudando fuffragari tibi. Quintus. 
Sit ita fane. Verumtamen, dum Latine loquentur Hteras, quercus 
huic loco non deerit, quas Mariana dicatur -, eaque, ut ait Scaevo- 
la de fratris mei Mario, 

Canefcet feclis innumerabilibus. 
Nifi forte Athence tuae fempitcrnam in arce oleam tenere potue- 
runt ; aut, quod Homericus Ulyffes DeH fe proceram et teneram 
palmam vidiife dixit, hodie monftrant eandem : multaque aha 
multis locis diutius commemoratione manent, quam natura ftare 
potuerunt. Quare glandifera illa quercus, ex qua olim cvolavit 

P 2 



ii6 DELEGIBUS 



Nuntiafuha fovisy mirandd vifafigurd, 
nunc fit haec. Sed cum eam tempeftas, vetuftafve confumpferlt,. 
tamen erit his in locis quercus, quam Marianam quercum vo- 
cent. 

Atticus. Non dubito id quidem: fed hoc jam non ex te^. 
Quinte, quasro, verum ex ipfo poeta ; tuine verfus hanc quer- 
cum feverint, an ita facflum de Mario, ut fcribis, acceperis ? 
Marcus. Refpondebo tibi equidem, fed non ante, quam mihi 
tu ipfe refponderis, Attice -, certene, non longe a tuis sedibus 
inambulans, poft exceffum fuum Romulus Proculo Julio dixe- 
rit, fe Deum effe, et Quirinum vocari, templumque fibi dedi- 
cari in eo loco jufterit ? Et verumne fit, Athenis, non longe 
item a tua illa antiqua domo, Orithyiam Aquilo fuftulerit ? Sic 
enim eft traditum. Atticus. Quorfum tandem, aut cur ifta 
quaeris ? Marcus. Nihil fane, niii ne nimis diligenter inquiras 
in ea, quze ifto modo memoriae fint prodita. Atticus. Atqui 
multa quseruntur in Mario, fid:ane, an vera fmt ; et a nonnuUis, 
quod et in recenti memoria, et in Arpinati homine -, fed veritas 
a te poftulatur. Marcus. Et mehercule, ego me cupio non 
mendacem putari : fed tamen nonnulh ifti, Tite, faciunt impe- 
rite, qui in ifto periculo non ut a poeta, fed vit a tefte, verita- 
tem exigant. Nec dubito, quin iidem, et cum Egeria collocu- 
tum Numam, et ab aquila Tarquinio apicem impofitum putent. 
QuiNTUS. Intelhgo, te, frater, alias in hiftoria leges obfervan- 
das putare, aUas in poemate. Marcus. Quippe cum in illa ad 
veritatem, Quinte, rcferantur, in hoc ad dekd:ationem pleraque : 
quanquam et apud Herodotum, patrem hiftorias, et apud Theo- 
pompum funt innumerabiles fabulas. 

II. Atticus. Teneo, quam optabam, occafionem, neque 
omittam. Marcus. Quam tandem, Tite ? Atticus. Poftu- 
latur a te jamdiu, vel flagitatur potius, hiftoria. Sic enim putant, 
te illam tradlante, efhci poffe, ut in hoc etiam genere Grascias 
nihil cedamus. Atque, ut audias, quid ego ipfe fentiam, non 
folum mihi videris eorum ftudiis, qui Hteris dele(5tantur, fed 
€tiam patriae debere hoc munus ^ ut ea, quae falva per te eft. 



L I B E R P R I M U S. 117 

per te eundem fit ornata. Abefl enim hiftoria literis noftris, ut 

et ipfe intelligo, et ex te perfaepe audio. Potes autem tu pro-' 

fedlo fatisfacere in ea, quippe cum fit opus, ut tibi quidem vi- 

deri folet, unum hoc oratorium maxime. Quamobrem aggrede- 

re, qusfumus, et fume ad hanc rem tempus, quae eft a noftris 

hominibus adhuc aut ignorata, aut rehcfta. Nam poft annales' 

Pontificum Maximorum, quibus nihil poteH: eiTe jucundius ; fi 

aut ad Fabium, aut ad eum, qui tibi femper in ore eil, Catonem, 

aut ad Pifonem, aut ad Fannium, aut ad Vennonium venias ; 

quamquam ex his alius alio plus habet virium, tamen quid tam 

exile, quam ifti omnes ? Fannii autem setati conjundlus Antipa-- 

ter paulo inflavit vehementius, habuitque vires agreiles ille qui- 

dem atque horridas-, fme nitore ac palaeflra, fed tamen admonere 

rehquos potuit, ut accuratius fcriberent. Ecce autem fuccelfere 

huic GelHus, Clodius, AfelHo : nihil ad Cashum, fed potius ad 

antiquorum languorem atque infcitiam. Nam quid Macrum nu- 

merem ? cujus loquacitas habet ahquid argutiarum ; nec id ta- 

men ex illa erudita Graecorum copia, fed ex hbrariolis Latinis :■ 

in orationibus autem muitus et ineptus, ad fummam impuden- 

tiam. Sifenna, ejus amicus, omnes adhuc noftros fcriptores, nifi 

qui forte nondum ediderunt, de quibus exiftimare non pofTumus, 

facile fuperavit. Is tamen neque orator in numero veftro unquamr 

eft habitus, et in hifloria puerile quiddam confe6tatur ; ut unum 

Chtarchum, neque prasterea quemquam, de Grascis legifTe videa- 

tur : eum tamen velle duntaxat imitari ; quem fi affequi poffet, 

ahquantum ab optimo tamen abeffet. Quare tuum eft munus : 

hoc a te expedtatur ; nifi quid Quinto videtur fecus. 

III. QuiNTUs. Mihi vero nihil ^ et faepe de ifto collocuti 
fumus : fed eft quaedam inter nos parva diffenfio. Atticus. 
Quas tandem ? Quintus. A quibus temporibus fcribendi ca- 
piatur exordium ? Ego enim ab ultimis cenfeo, quoniam illa fic 
fcripta funt, ut ne legantur quidem : ipfe autem aequalem aetatis 
fuae memoriam depofcit, ut ea compledatur, quibus ipfe inter- 
fuit. Atticus. Ego vero huic potius affentior. Sunt enim maxi- 
mx res in hac memoria atque aetate noftra : tum autem hominls 



ii8 DE LEGIBUS 

amiciflimi Cn. Pompeii laudes illuftrabit : incurret etiam in il- 
lummet memorabilem annum fuum : quae ab ifto malo praedi- 
cari, quam, ut aiunt, de Remo et Romulo. Marcus. Intelligo 
equidem a me iflium laborem jamdiu poftulari, Attice -, quem 
non recularem, fi mihi ullum tribueretur vacuum tempus et li- 
berum. Neque enim occupata opera, neque impedito animo, 
res tanta fufcipi potefl. Utrumque opus eft, et cura vacare, et 
negotio. Atticus. Quid ? ad caetera, quas fcripfifti, plura quam 
quifquam e noflris, quod tibi tandem tempus vacuum fuit con- 
celTum ? Marcus. Subciliva quasdam tempora incurrunt, qu9e 
ego perire non patior : ut fiqui dies ad rufticandum dati fmt, 
ad eorum numerum accommodentur, quae fcribimus. Hifloria 
vero nec inflitui potefl, nifi praeparato otio ^ nec exiguo tem- 
pore abfolvi : et ego animi pendere foleo, cum femel quid 
orfus traducor alio j neque tam facile interrupta contexo, quam 
abfolvo inflituta. Atticus. Legationem aliquam nimirum ora- 
tio ifla poflulat, aut ejufmodi quampiam ceflionem liberam 
atque otiofam. Marcus. Ego vero astatis potius vacationi con- 
iidebam : cum praefertim non recufarem, quo minus raore patrio 
fedens in folio confulentibus refponderem, fenecflutifque non 
inertis grato atque honeflo fungerer munere. Sic enim mihi li- 
ceret et ifti rei, quam defideras, et multis uberioribus atque ma- 
joribus, opers quantum veliem, dare. 

IV. Atticus. Atqui vereor, ne iflam caufam nemo nofcat ; 
tlbique femper dicendum fit, et eo magis, quod te ipfe mutafli, 
et aliud dicendi inftituifli genus : ut, quemadmodum Rofcius, 
familiaris tuus, in fenedlute numeros in cantu ceciderat, ipfaf- 
que tardiores fecerat tibias ; fic tu a contentionibus, quibus fum- 
mis uti folebas, quotidie relaxes aHquid, ut jam oratio tua non 
multum a philofophorum lenitate abfit : quod fuflinere cum vel 
fumma fenectus pofTe videatur, nullam tibi a caufis vacationem 
video dari. Quintus. At mehercule ego arbitrabar poffe id po- 
pulo noflro probari, fi tead jus refpondendum dediffes. Quam- 
obrem, cum placebit, experiendum tibi cenfeo. Marcus. Id, 
fi quidem, Quinte, nullum effet in experiendo periculum : fed 



L I B E R P R I M U S. 119 

•vereor, ne, dum mlnuere velim laborem, augeam, atque ad 
illam caufarum operam, ad quam ego nunquam, nifi paratus et 
meditatus, accedo, adjungatur hasc juris interpretatio, quae non 
tam mihi molefla fit propter laborem, quam quod dicendi cogi- 
tationem auferat, fine qua ad nuUam majorem unquam caufam 
fum aufus accedere. 

Atticus. Quin igitur ifta ipfa explicas nobis his fubcifivls, 
ut ais, temporibus, et confcribis de jure civili fubtlHus, quam 
casteri ? Nam a primo tempore setatis juri ftudere te memini, 
cum ipfe etiam ad Scasvolam ventitarem ; neque unquam mihi 
vifus es ita te ad dicendum dedilTe, ut jus civile contemneres. 
Marcus. In longum fermonem me vocas, Attice; quem tamen, 
nifi Quintus aUud quid nos agere mavult, fufcipiam ; et, quoniam 
vacui fumus, dicam. Quint. Ego vero Ubenter audierim. Quid 
enim agam potius ? aut in quo melius hunc confumam diem ? 

Marcus. Quin igitur ad illa fpatia noftra, fedefque pergimus? 
ubi, cum fatis erit deambulatum, requiefcemus. Nec profedlo 
nobis deled;atio deerit, aliud ex aho qucerentibus. Atticus. 
Nos veroi et hac quidem adire, fi placet, per ripam et umbram. 
Sed jam ordire expUcare -, quaefo, de jure civiU quod fentias. 
Marcus. Egone ? fummos fuiffe in civitate noftra viros, qui id 
interpretari populo, et refponfitare foUti fmt -, fed eos magna 
profeffos, in parvis effe verfatos. Quid enim efl; tantum, quan- 
tum jus civitatis ? quid autem tam exiguum, quam eft munus 
hoc eorum, qui confuluntur ; quanquam efl populo neceifarium ? 
Nec vero eos, qui ei muneri pra^fuerunt, univerfi juris expertes 
fuiffe exiflimo ; fed hoc, civile quod vocant, eatenus exercue- 
runt, quoad populum praeflare voluerunt. Id autem incognitum 
efl, minufque in ufu neceffarium. Quamobrem quo me vocas ? 
aut quid hortaris ? ut UbeUos conficiam de ftinicidiorum ac de 
parietum jure ? aut ut flipulationum, et judiciorum formulas 
componam ? qua3 et confcripta funt a multis diUgenter, et funt 
humiUora, quam iUa, quae a vobis exped:ari puto. 

V. Atticus. Atqui, fi quaerss, ego quid expedlem ; quoniam 
fcriptum efl a te de optimo reipubUcae flatu, confequens efTe 



,120 D E L E G I B U S 

videtur, ut fcribas tu idem de legibus. Sic enim fecilTe video 
Platonem illum tuum, quem tu admiraris, quem omnibus ante- 
ponis, quem maxime diligis. Marcus. Vifne igitur, ut ille Cre- 
te cum Clinia, et cum Lacedaemonio Megillo, aeftivo, quemad- 
modum defcribit, die, in cuprelTetis Cnofiorum, et fpatiis fil- 
veiliribus, crebro infiftens, interdum acquiefcens, de inftitutis 
rerum publicarum, ac de optimis legibus difputat ; fic nos inter 
has procerifTimas populos, in viridi opacaque ripa inambulantes, 
tum autem refidentes, qua^ramus iifdem de rebus aliquid uberius, 
quam forenlis ufus defiderat ? Atticus. Ego vero ifta audire 
cupio. Marcus. Quid ait Quintus ? Quintus. Nulla de re ma- 
gis. Marcus. Et redle quidem. Nam fic habetote, nullo in ge- 
nere difputandi magis honefle patefieri, quid fit homini tributum 
natura j quantam vim rerum optimarum mens humana contineat; 
cujus muneris colendi efHciendique caufa nati et in lucem editi 
fimus ; quas fit conjunftio hominum, quae naturahs focietas inter 
ipfos. His enim expHcatis, fons legum et juris inveniri potefl. 

Atticus. Non ergo a Prastoris edidlo, ut plerique nunc^ ne- 
que a xii tabuHs, ut fuperiores; fed penitus ex intima philofo- 
phia hauriendam juris difcipHnam putas. Marcus. Non enim id 
quasrimus hoc fermone, Pomponi, quemadmodum caveamus in 
jure, aut quid de quaque confultatione refpondeamus. Sit ifta res 
magna, ficut efc 3 quae quondam a mukis claris viris, nunc ab uno 
fumma au6toritate et fcientia fuflinetur. Sed nobis ita complec- 
tenda in hac difputatione tota caufa eft univerfi juris, ac legum -, 
ut hoc, civile quod dicimus, in parvum quendam ad anguftum 
locum concludatur. Natura enim juris expHcanda efl nobis, 
eaque ab hominis repetenda natura : confiderandae leges, quibus 
civitates regi debeant : tum haec trad:anda, quae compofita funt 
et defcripta, jura et juffa populorum, in quibus ne noftri qui- 
dem popuH latebunt quae vocantur jura civiHa. 

VL QuiNTUs. Alte vero, et, ut oportet, a capite, frater, re- 
petis quod quaerimus -, et qui aHter jus civile tradunt, non tam 
juftitise, quam Htigandi, tradunt vias. Marcus. Non eft ita, 
Ciuinte ; ac potius ignoratio juris Htigiofa eft, quam fcientia. Sed 



L I B E R P R I M U S. i2t 

liaec pofterlus : nunc juris prlncipia videamus. Igltur docllffimis 
viris proficifci placuit a lege ; haud fcio an rede, fi modo, ut 
iidem definiunt, Lcx eft ratio fumma, infita in natura, quae jubet 
ea, quj£ facienda funt, prohibetque contraria. Eadem ratio cum 
eft in hominls mente confirmata et confedla, lex .eft. 

Itaque arbitrantur, prudentiam efle legem, cujus ea vis fit, ut 
redle facere jubeat, vetet dehnquere; eamque rem illi Gra^co 
putant nomine, a fuum cuique tribuendo appellatam ; ego noflro, 
a legendo : nam ut ilU asquitatls, fic nos deledus vim in lege 
ponimus ; et proprium tamen utrumque legis eft. Quod fi ita 
redle dicitur, ut mihi quidem plerumque videri folet ; a lege 
ducendum efi: juris exordium. Ea eft enim naturae vis -, ea mens 
ratloque prudentis; eajuris atque injuriae regula. Sefl, quoniam 
in populari ratione omnis nofi:ra verfatur oratio, popularlter Inter- 
dum loqui neceffe erit, et eam legem, quae fcripto fanclt quod 
vult, aut jubendo, aut vetando, ut vulgus, appellare. Confti- 
tuendi vero juris ab illa fumma lege capiamus exordium, quae 
fecuHs omnibus ante nata ell, quam fcripta lex ulla, aut quam 
omnino civitas confi;ituta. 

QuiNTUs. Commodius vero, et ad rationem inftltutl fermonls 
fapientius. Marcus. Vifne ergo ipfius juris ortum a fonte repe- 
tamus ? quo invento, non erit dubium, quo fint hasc referenda, 
quas quaerimus. Quintus. Ego vero ita faciendum efle cenfeo. 
Atticus. Me quoque adfcribito fratris fententiae. Marcus. 
Quoniam igitur ejus reipublicae, quam optimam efi^e docuit in illis 
fex Hbrls Sclpio, tenendus efi: nobis et fervandus fiiatus, omnef- 
que leges accommodandae ad illud civitatis genus, ferendi etiam 
mores, nec fcrlptis omnia fancienda ; repetam ftlrpem jurls a 
natura, qua duce efi: nobis omnis difputatlo expHcanda. Atti- 
cus. Red:ifiime : et quidem ifta duce errari nullo padto potefi:. 

VII. Marcus. Dafne Igltur hoc nobis, Pomponi, (namQuinti 
novi fententiam) Deorum immortalium vi, natura, ratione, po- 
teftate, mente, numine, five quod efi: aUud verbum, quo planius 
fignificem quod volo, naturam omnem regi ? Nam fi hoc non 

ToM. m. Q^ 



122 DELEGIBUS 

probas, ab eo nobis caufa ordienda eft potiffimum. Atticus, 
Do fane, fi poflulas : etenim, propter hunc concentum avium, 
ilrepitumque fluminum, non vereor, condifcipulorum nequis 
exaudiat. Marcus. Atqui cavendum eft. Solent enim, id quod 
virorum bonorum eft, admodum irafci : nec vero ferent, fi au- 
dierint, te primum caput libri optimi prodidiiTej in quo fcripfit, 
Nihil curare Deumj necfiii, nec alieni» 

Atticus. Perge, quasfo nam id, quod tibi conceffi, quor- 
fum pertineat, expe<fto. Marcus. Non faciam longius : huc 
enim pertinet ; Animal hoc providum, fagax, muhiplex, acutum, 
memor, plenum rationis et confihi, quem vocamus Hominem, 
praeclara quadam conditione generatum effe a fummo Deo. So- 
lum efl enim ex tot animantium generibus atque naturis, parti- 
ceps rationis et cogitationis, cum castera fint omnia expertia. 
Quid efl autem, non dicam in homine, fed in omni cselo atque 
terra, ratione divinius ? qua?, cum adolevit atque perfed:a efl, 
nominatur rite Sapientia. 

Efl igitur (quoniam nihil eft ratione mehus, eaque et in ho- 
mine, et in Deo) prima homini cum Deo rationis focietas. Inter 
quos autem ratio, inter eofdem etiam redla ratio communis efl:> 
Qua; cum fit lex, lege quoque confociati homines cum Diis pu- 
tandi fumus. Inter quos porro efl communio legis, inter eos 
communio juris eft. Quibus autem haec funt inter eos communia, 
et civitatis ejufdem habendi funt. Si vero iifdem imperiis et po- 
teftatibus parent, muko etiam magis parent huic cslefli defcrip- 
tioni, mentique divina^ et prsepotenti Deo. Ut jam univerfus hic 
mundus, una civitas communis Deorum atque hominum exifli- 
manda : et quod in civitatibus ratione quadam, de qua dicetur 
idoneo loco, agnationibus famiharum diflinguuntur flatus, id in 
rerum natura tanto eft magnificentius, tantoque pra^clarius, ut 
homines Deorum agnatione et gente teneantur. 

VIII. Nam, cum de natura omni quaeritur, difputari folet (et 
nimirum ita funt, ut difputantur) perpetuis curfibus, converfio- 
nibus caeleftibus extitilTe quandam maturitatem ferendi generis 
humani 5 quod fparfum in terras, atque fatum, divino audum fit 



^ L I B E R P R I M U S, 123 

anlmorum munere : cumque alia, quibus cohaDrent homines, 
e mortali genere fumpferint, quae fragiHa effent et caduca, ani- 
mum effe ingeneratum a Deo : ex quo vere vel agnatio nobis 
cum caeleflibus, vel genus, vel flirps appellari potefl. Itaque ex 
tot generibus nullum eft animal, praeter hominem, quod habeat 
notitiam ahquam Dei ; ipfifque in hominibus nuUa gens efl ne- 
que tam immanfueta, neque tam fera, quse non, etiam fi igno- 
ret qualem habere Deum deceat, tamen habendum fciat. Ex 
quo efiicitur illud, ut is agnofcat Deum, qui, unde ortus fit, 
quafi recordetur, ac nofcat. Jam vero virtus eadem in homine 
ac Deo eft, neque ullo aUo ingenio praeterea. Efl autem virtus 
nihil aliud, quam in fe perfeda, et ad fummum perdudla natura. 
Efl igitur homini cum Deo fimiUtudo. Quod cum ita fit, quae 
tandem potefl: effe propior certiorve cognatio ? Itaque ad ho- 
minum commoditates et ufus tantam rerum ubertatem natura 
largita efl, ut ea, quae gignuntur, donata confulto nobis, non 
fortuito nata videantur : nec folum ea, quas frugibus atque baccis 
terrae foetu profunduntur, fed etiam pecudes ; quod perfpicuum 
fit, partim effe ad ufum hominum, partim ad frudlum, partim 
ad vefcendum procreatas. Artes vero innumerabiles repertae 
funt, docente natura 5 quam imitata ratio, res ad vitam neceffa- 
rias folerter confecuta eft. 

IX. Ipfum autem hominem eadem natura non folum celeritate 
mentis.ornavit, fed etiam fenfus, tanquam fatelHtes, attribuit, 
ac nuntios ; et rerum plurimarum obfcuras et necefTarias intel- 
ligentias enudavit, quafi fundamenta quaedam fcientiae : figu- 
ramque corporis habilem et aptam ingenio humano dedit : nam, 
cum caeteras animantes abjeciffet ad paflum, folum hominem 
erexit, ad c£eUque quafi cognationis domicihique priftini con- 
fpe(ftum excitavit : tum fpeciem ita formavit oris, ut in ea pe- 
nitus reconditos mores efiingeret : .nam et oculi nimis arguti, 
quemadmodum animo affedi fimus, loquuntur -, et is, qui ap- 
pellatur vultus, qui nullo in animante effe praeter hominem 
potefi, indicat moresj cujus vim Graeci norunt, nomen omnino 

CL2 



124 DELEGIBUS % 

non habent. Omitto opportunitates habilitatefque reliqui corpo- 
ris, moderationem vocis, orationis vim, quae conciliatrix eft hu- 
manae maxime focietatis. Neque enim omnia funt hujus difpu- 
tationis ac temporis ; et hunc locum fatis, ut mihi videtur, in iis 
Hbris, quos legiftis, expreffit Scipio. Nunc, quoniam hominem, 
quod principium rehquarum rerum eife voluit, generavit et or- 
navit Deus, perfpicuum fit illud (ne omnia differantur) ipfami 
per fe naturam longius progredi ; quae, etiam nuUo docente, pro- 
fed:a ab iis, quorum, ex prima et inchoata intelligentia, genera 
cognovit, confirmat ipfa per fe rationem et perficit. 

X. Atticus. Dii immortales, quam tu longe juris principia 
repetis ! atque ita, ut ego non modo ad illa non properem, quae 
exped:abam a te de j ure civili, fed facile patiar te hunc diem vel 
totum in ifto fermone confumere. Sunt enim haec majora, quse 
aliorum caufa fortaffe compledleris, quam ipfa illa, quorum 
hasc caufa praeparantur. Marcus. Sunt haec quidem magna, 
qu£e nunc breviter attinguntur : fed omnium, quas in hominum 
dodorum difputatione verfantur, nihil efl profedo prsflabihus, 
quam plane intelligi nos ad juflitiam effe natos, neque opinione, 
fed natura, conflitutum effe jus. Id jam patebit, fi hominum in- 
ter ipfos focietatem conjundlionemque perfpexeris. Nihil eft 
enim unum uni tam fimile, tam par, quam omnes inter nofmet- 
ipfos fumus. Quod fi depravatio confaetudinum, fi opinionum 
varietas non imbecillitatem animorum torqueret, et fledteret quo- 
cunque ccepilTet ; fui nemo ipfe tam fimiHs effet, quam omnes 
funt omnium ; itaque quaecunque eft hominis definitio, una in 
omnes valet. 

Quod argumenti fatis efl, nullam diflimiHtudinem effe in 
genere : qus fi effet, non una omnes definitio contineret. Ete- 
nim ratio, qua una praeflamus beUuis, per quam conjedtura va- 
lemus, argumentamur, refeHimus, differimus, conficimus aH- 
quid, concludimus, certe efl communis ; dodrina differens, 
difcendi quidem facultate par. Nam et fenfibus eadem omnia 
comprehenduntur 3 et ea, quae movent fenfus, itidem movent 



L I B E R P R I M U S. 125 

omnlum : quceque in anlmls Imprlmuntur, de qulbus ante dlxl, 
inchoatiE intelligentias, fimiliter in omnibus imprlmuntur : in- 
terprcfque eft mentis oratio, verbis dlfcrepans, fententlis con- 
gruens. Nec eft quifquam gentis ullius, qul, ducem nadus, ad 
virtutem pervenire non pofTit. 

XI. Nec folum in red:is, fed etiam in pravitatibus, infignls efl 
humani generls iimllitudo. Nam et voluptate capiuntur omnes ; 
qu£e etii efh illecebra turpitudinls, tamen habet quiddam fimile 
mturalls bonl : lenitate efl enim et fuavitate deled:ans ; fic 
ab errore mentis, tanquam falutare aliquid, adfcifcitur. Slmi- 
lique infcitia mors fugitur, quafi difTolutlo naturge ; vlta expe- 
titur, quia nos, in quo nati fumus, continet : dolor In maximis 
maHs ducitur, cum fua afperltate, tum quod naturae interitus 
videtur fequi : propterque honeftatis et glorias fimihtudinem, 
beatl, qui honorati funt, videntur j mlferi autem, qui inglorii, 
Molefliae, Istltlae, cuplditates, timores, fnnillter omnium mentes 
pervagantur ; nec, fi opiniones aliae funt apud ahos, idcirco, qui 
canem et felem, ut Deos, colunt, non eadem fuperflitlone, qua 
ca^terae gentes, conflid:antur. Qu^ autem natio non comitatem, 
non benignitatem, non gratum anlmum et beneficli memorem 
dillgit ? quae fuperbos, quae maleficos, quae crudeles, quse ingra- 
tos non afpernatur, non odlt ? Quibus ex rebus cum omne genus 
hominum fociatum inter fe effe intelHgatur, illud extremum eft, 
quod red:e vivendi ratlo meliores efhcit. Quas fi approbatis, per- 
gam ad reliqua : fin quid requiritls, id expUcemus prius. At- 
Ticus. Nos vero nihil ; ut pro utroque refpondeam. 

XII. Marcus. Sequitur igltur, ad participandum alium ab 
allo, communicandumque inter omnes, juftos natura nos effe fac- 
tos ; (atque hoc in omni hac difputatione fic intelhgi volo, quod 
dicam naturam effe) tantam autem effe corruptelam malae con- 
fuetudinis, ut ab ea tanquam igniculi extinguantur a natura dati, 
exorianturque et confirmentur vitla contraria. Quod fi, quo modo 
efl natura, fic judicio, homines humani (ut ait poeta) nihil a fe 
■alienum putarenty colereturjus aeque ab omnibus. Quibus enim 



126 D E L E G I B U S 

ratio a natura data eft, iifdem etiam reda ratio data eft ; ergo et 
lex, quas eft redla ratio in jubendo et vetando : fi lex, jus quoque. 
At omnibus ratio : Jus igitur datum eft omnibus : redleque So- 
crates exfecrari eum folebat, qui primus utilitatem a natura fe- 
junxiifet. Id enim querebatur caput effe exitiorum omnium. 
Unde eft illa Pythagorea vox ^' * * Ex quo perfpicitur, cum hanc 
benevolentiam tam late longeque diffufam vir fapiens in aliquem 
pari virtute prseditum contulerit, tum illud efiici, quod quibuf- 
dam incredibile videatur, fit autem neceffarium, aut nihilo fefe 
plus, quam alterum, diligat. Quid enim eft, quod difFerat, cum 
fmt cundla paria ? Quod fi intereffe quippiam tantulum modo po- 
tuerit, jam amicitice nomen occiderit j cujus eft ea vis, ut, fimul 
atque fibi aliquid, quam alteri, maluerit, nuUa fit. Quae przemu- 
niuntur omnia reliquo fermoni difputationique noflrs, quo facihus 
jus in natura effe pofitum, intelligi poflit. De quo cum perpauca 
dixero, tum ad jus civile veniam, ex quo hasc omnis nata efb oratio. 

XIII. QuiNTUS. Tu vero jam perpauca fcihcet : ex iis enim, 
quas dixifti, Attico videtur, mihi quidem certe, ex natura ortum 
effe jus. Atticus. An mihi ahter videri poiTit, cum haec jam 
perfed:a fmt -, primum, quafi muneribus Deorum nos effe inflruc- 
tos et ornatos -, fecundo autem, unam effe hominum inter ipfos 
vivendi parem communemque rationem ; deinde, omnes inter 
fe naturali quadam indulgentia et benevolentia, tum enim focie- 
tate juris contineri ? Quas cum vera effe, redte, ut arbitror, con- 
cefferimus ; qui jam licet nobis a natura leges et jura fejungere ? 

Marcus. Redte dicis ; et res fic fe habet. Verum philofopho- 
rum more, non veterum quidem illorum, fed eorum, qui quafi 
officinas inftruxerunt fapienti'<E ; quae fufe ohm difputabantur ac 
libere, ea nunc articulatim diftinfteque dicuntur : nec enim fa- 
tisfieri cenfent huic loco, qui nunc efl in manibus, nifi fepa- 
ratim hoc ipfum, naturae effe jus, difputarint. Atticus. Et 
fcilicet tua Ubertas differendi amiffa efl -, aut tu is es, qui in difpu- 
tando non tuum judicium fequare, fed aud:oritati aliorum pareas ? 
Marcus. Non femper, Tite: fed, iter hujus fermonis quod fit. 



L I B E R P R I M U S. 127 

vldes : ad refpublicas firmandas, et ad ftabiliendas vires, fanan- 
dos populos, omnis noftra pergit oratio. Quocirca vereor com- 
mittere, ut non bene provifa et diligenter explorata principia 
ponantur : nec tamen ut omnibus probentur, (nam id fieri noii 
poteft) fed ut iis, qui omnia redla atque honefta per fe expetenda 
duxerunt, et aut nihil omnino in bonis numerandum, nifi quod 
per feipfum laudabile elTet, aut certe nullum habendum magnum 
bonum, nifi quod vere laudari fua fponte poifet. His omnibus 
( five in Academia vetere cum Speufippo, Xenocrate, Pole-' 
mone manferunt ; five Ariftotelem et Theophraftum, cum ilhs 
re congruentes , genere docendi paulum differentes , fecuti 
funt : iive, ut Zenoni vifum efl, rebus non commutatis, im- 
mutaverunt vocabula ; five etiam Ariftonis difficilem atque ar- 
duam, fed jam tamen frad:am et convid;am fe<5lam fecuti funt, 
ut, virtutibus exceptis atque vitiis, castera in fumma asquahtate 
ponerent) his omnibus hasc, quae dixi, probantur. Sibi autem 
indulgentes, et corpori defervientes, atque omnia, quae fequan- 
tur in vita, qusque fugiant, voluptatibus et doloribus ponde- 
rantes, etiam ii vera dicunt, (nihil enim opus efl hoc loco h- 
tibus) in hortulis fuis jubeamus dicere, atque etiam ob omni 
focietate reipubiicas, cujus partem nec norunt ullam, nec un- 
quam nofle voluerunt, paulifper facelfant, rogemus. Perturba- 
tricem autem harum omnium rerum Academiam, hanc ab Arce- 
£Ia et Carneade recentem, exoremus, ut fileat. Nam, fi invafe- 
rit in hsec, qu^ fatis fcite nobis inftrucfta et compofita videntur, 
nimias edet ruinas. Quam quidem ego placare cupio, fubmovere 
non audeo. * * * 

XIV. Nam et in iis fine illius fuffimentls expiatl fumus. At 
vero fcelerum in homines atque impietatum nulla expiatio efl. 
Itaque pcenas luunt, non tam judiciis, (quae quondam nufquam 
erant, hodie multifariam nulla funt ; ubi funt tamen, perfa?pe falfa 
funt) quam confcientia ; ut eos agitent infed:enturque furice, - 
non ardentibus taedis, ficut in fabulis, fed angore confcientiiF, 
fraudifque cruciatu. Quod fi homines ab injuria poena, non na- 
tura arcere deberet, quanam follicitudo vexaret impios, fublnto 



128 DELEGIBU3 

fuppllclorum metu ? quorum tamen nemo tam audax unquam 
fuit, quin aut abnueret a fe commilTum effc facinus, aut jufci fui 
doloris caufam aliquam fingeret, defenfionemque facinoris a na- 
tura; jure aliquo quaereret. Quae fi appellare audent impii, quo 
tandem fludio colentur a bonis ? Quod fi poena, fi metus fuppli- 
cii, non ipfa turpitudo, deterret ab injuriofa facinorofaque vita; 
nemo efl injuftus : at incauti potius habendi funt improbi. 

Tum autem qui non ipfo honefto movemur, ut boni viri fi- 
mus, fed utilitate aliqua atque fru(^u, callidi fumus, non boni. 
Nam quid faciet is homo in tenebris, qui nihil timet nifi teftem 
et judicem ? quid in deferto loco nadlus, quem multo auro 
fpoliare polTit, imbecillum atque folum ? Nofler quidem hic na- 
tura juflus vir ac bonus, etiam coUoquetur, juvabit, in viam 
deducet : is vero, qui nihil alterius caufa facit, et metitur fuis 
commodis omnia, videtis, credo, quid fit ad:urus. Quod fi ne- 
gabit fe illi vitam erepturum, et aurum ablaturum, nunquam ob 
eam caufam negabit, quod id natura turpe judicet ; fed quod 
metuat, ne emanet, id efl, ne malum habeat. O rem dignam, in 
qua non modo do6li, verum etiam agrefles, erubefcant ! 

XV. Jam vero illud flultiflimum, exiflimare omnia jufla effe, 
quse fcita fmt in populorum inftitutis, aut legibus. Etiamne, fi 
quae leges fmt tyrannorum ? Si triginta illi Athenis leges impo- 
nere voluiffent, aut, fi omncs Athenienfes delecftarentur tyranni- 
cis legibus, num idcirco hae leges juflae haberentur ? Nihilo, 
credo, magis illa, quam interrex nofler tuht, ut di(ftator quem 
vellet civium, indidta caufa, impune pofTet occidere. Efl enim 
unum jus, quo devincfla eft hominum focietas, et quod lex con- 
flituit una ; quae lex eft reda ratio imperandi atque prohibendi ; 
quam qui ignorat, is efl injuftus, five efl illa fcripta ufpiam, five 
nufquam. Quod fi juftitia eft obtemperatio fcriptis legibus infli- 
tutifque populorum, et fi, ut iidem dicunt, utiHtate omnia me- 
tienda funt ; neghget leges, eafque perrumpet, fi poterit, is, qui 
fibi eam rem fruduofam putabit fore. Ita fit, ut nulla fit omnino 
juftitia ; fi neque natura efl, et ea, qua^ propter utiUtatem con- 
itituitur, utiHtate aUa conveHitur. 



L I B E R P R I M U S. 129 

Atqul, fi natura confirmatura jus non erit, vlrtutes omnes 
toUantur. Ubi enlm liberalitas, ubi patrlae caritas, ubi pietas, ubi 
aut bene merendi de altero, aut referendae gratiae voluntas pote- 
rit exiftere ? nam haec nafcentur ex eo, quod natura propenli 
fumus ad diligendos hominesi quod fundamentum juris eft. Ne- 
que folum in homines obfequia, fed etiam in Deos cseremoniae 
religionefque tolluntur -, quas non metu, fed ea conjundtione, 
quae eft homini cum Deo, confervandas puto. 

XVI. Quod fi populorum juffis, fi princlpum decretis, fi fen- 
tentiis judicum, jura conflituerentur ; jus eflet latrocinari; jus, 
adulterare 5 jus, teftamenta falfa fupponere, li hacc fufFragiis, aut 
fcitis multitudinis probarentur. Quaeli tanta poteflas eflftultorum 
fententiis atque juffis, ut eorum fufFragiis rerum natura verta- 
tur ; cur non fanciunt, ut, quae mala perniciofaque funt, habean- 
tur pro bonis ac falutaribus ? aut cur, cum jus ex injuria lex fa- 
cere poflit, bonum eadem facere non pofiit ex malo ? Atqui nos 
legem bonam a mala, nulla alia nifi naturas norma dividere pof- 
fumus. Nec folum jus et injuria a natura dijudicantur, fed om- 
nino omnia honefla ac turpia. Nam et communis intelllgentia 
nobis notas res efHcit, eafque in animis noflris inchoavit, ut 
honefla in virtute ponantur, in vitiis turpia. 

Haec autem in opinione exiflimare, non in natura, pofita, 
dementis efl. Nam nec arborls, nec equi vlrtus quae dlcitur, 
( in quo abutimur nomine ) in oplnione fita efl, fed In natura. 
Quod fi ita eft ; honefta quoque et turpia natura dijudicanda 
funt. Nam fi opinione univerfa virtus, eadem ejus etiam partes 
probarentur. Quis igitur prudentem, et, ut ita dicam, catum, 
non ex ipfius habitu, fed ex aliqua re externa, judlcet ? Efl enim 
virtus perfedla ratio : quod certe in natura efl. Igitur omnis 
honeflas eodem modo. 

XVII. Nam ut vera et falfa, ut confequentia et contraria, fua 

fponte, non aliena, judicantur; fic conflans et perpetua ratio vitae, 

qux eft virtus, itemque inconftantla, quod efl vitium, fua natura 

probatur. Nos ingenia juvenum, non item ad Ingenlai natura 

ToM. III. R 



130 



DE LEGIBUS 



virtutes et vltla, quge exlftunt ab ingenils, judlcabuntur ? An ea 
non aliter ? honefta et turpia non ad naturam referri necelTe erit ? 
Quod laudabile bonum eft, in fe habeat quod laudetur necelTe 
eft : ipfum enim bonum, non eft opinionibus, fed natura. Nam 
ni ita effet, beati quoque opinione elfent ; quo quid dici poteft 
ftultius ? Quare cum et bonum, et malum natura judicetur, et 
ea lint prlncipia naturae -, certe honefta quoque et turpia fimili 
ratione dijudicanda, et ad naturam referenda funt, 

Sed perturbat nos opinionum varietas, hominumque diflenfio : 
et, quia non idem contingit in fenlibus, hos natura certos puta- 
mus ; illa, qu^ allis lic, aUis fecus, nec iifdem femper uno mo- 
do videntur, fidla effe ducimus : quod eft longe aliter. Nam 
fenfus noftros non parens, non nutrlx, non magifter, non poeta, 
non fcena depravat, non multitudlnls confenfus abducit a vero. 
Animls omnes tenduntur infidiae, vel ab ils, quos modo enume- 
ravi, qui teneros et rudes cum acceperunt, inficlunt, et fie(ftunt, 
ut volunt; vel ab ea, quas penitus in omni fenfu impllcata infi- 
det, imitatrix boni, voluptas, malorum autem mater omnlum ; 
cujus blanditiis corrupti, quae natura bona funt, quia dulcedine 
hac et fcabie carent, non cernlmus fatis. 

XVIII. Sequitur (ut conclufa mihi jam haec fit omnls ratio) 
id quod ante oculos ex lis eft, quae dlcfla funt, et jus, et omne ho- 
neftum fua fponte effe expetendum. Etenim omnes viri bonl Ip- 
fam sequitatem et jus ipfum amant j nec eft viri boni, errare, et 
diligere quod per fe non fit dlHgendum. Per fe igitur jus eft ex- 
petendum et colendum. Quod fi jus eft; etiam juftitla. Sic in ea 
rellquae quoque virtutes per fe colends funt. Quld liberalitas ? 
gratultane eft, an mercenaria ? fi fme prasmio benlgna eft, gratul- 
ta^ fi cum mercede, condud:a : nec eft dublum, quin is, qui H- 
beraHs benignufve dlcitur, ofiicium, non frudium, fequatur. Ergo 
item juftltia nihil expetit pra^mll, nihil pretii. Per fe igltur ex- 
petitur. Eademque omnium virtutum caufa, atque fententia eft. 
Atque etiam fi emolumentls, non fua fponte, virtus expenditur, 
una erit virtus, quae maHtia redliffime dicetur. Ut enim quifque 
maxime ad fuum commodum refert quaecunque agit, ita minime 



L I B E R P R I M U S. 131 

eil vlr bonus ; ut, qui virtutem praemio metiuntur, nullam vir- 
tutem, nifi malitiam putcnt. Ubi enim beneficus, fi nemo alterius 
caufa benigne facit ? ubi gratus, fi non eum ipfum, cui referunt 
gratiam, cernunt grati ? ubi illa fancfta amicitia, fi non ipfe amicus 
per fe amatur toto pedlore, ut dicitur ? qui etiam deferendus et 
abjiciendus eft, defperatis emolumentis et frudtibus : quo quid 
potefi: dici immanius ? Quod fi amicitia per fe colenda eil, fo- 
cietas quoque hominum, et aequalitas, et jufiitia, per fe expe- 
tenda. Quod ni ita eft, omnino juftitia nulla efl. Id enim injuf- 
tifiimum ipfum eft, juftitiae mercedem quaerere. 

XIX. Quid vero de modefi:ia, quid de temperantia, quid de 
continentia, quid de verecundia, pudore, pudicitiaque dicemus ? 
infamiaene metu non effe petulantes, an legum et judiclorum ? 
Innocentes ergo et verecundi funt, ut bene audiant ? et, ut ru- 
morem bonum colligant, erubefcunt, et pudet impudica loqui ? 
Ac me nimirum iftorum philofophorum pudet, qui nullum 
vitium vitare, nifi judicio ipfo notatum, putant. 

Quid enim ? pofi!umus eos, qui a fiiupro arcentur infamiae 
metu, pudlcos dicere, cum ipfa infamia propter rei turpitudi- 
nem confequatur ? Nam quid aut laudari rite, aut vituperari po- 
teft, fi ab ejus natura recefiTeris, quod aut laudandum, aut vitu- 
perandum putes ? An corporis pravitates, fi erunt perinfignes, 
habebunt aliquid ofFenfionis j animi deformitas non habebit ? 
cujus turpitudo ex ipfis vitiis facillime percipi potefi:. Quid enim 
foedius avaritia, quid immanius libidine, quid contemptius timi- 
ditate, quid abjedlius tarditate et fiiultitia dici potefi:? Quid ergo ? 
cos, qui fingulis vitiis exceUunt, aut etiam pluribus, propter 
damna, aut detrimenta, aut cruciatus aliquos, miferos effe dici- 
mus, an propter vim turpitudinemque vitiorum ? Quod item ad 
contrariam laudem in virtute dici potefl. 

Poflremo, fi propter alias res virtus expetitur, meUus effe 
ahquld, quam virtutem, neceffe efl. Pecuniamne igitur ? an 
honores ? an formam ? an valetudinem ? qux et, cum adfunt, 
perparva funt ; et, quam diu affutura fint, certum fciri nullo 
modo poteft. An (quod turpiffimum didu eft) voluptatem ? at 

R 2 



132 DELEGIBUS 

in ea quldem fpernenda et repudianda, virtus vel maxime cerni- 
tur. Videtifne, quanta feries rerum fententiarumque fit ; atque ut 
ex alio alia ned:antur ? Quin labebar longius, nifi meretinuilTem. 
XX. QuiNTus. Quo tandem ? libenter enim, frater, ad iflam 
orationem tecum prolaberer. Marcus. Ad finem bonorum,quo 
referuntur, et cujus apifcendi caufa funt facienda omnia : con- 
troverfam rem, et plenam dilfenfionls inter dodliffimos, fed ali- 
quando tamen judicandam. Atticus. Qui iftud lieri poteft, L. 
Gellio mortuo ? Marcus. Quid tandem id ad rem ? Atticus. 
Quia me Athenis audire ex Phaedro meo memini, Gellium, fa- 
miharem tuum, cum pro Confule ex prastura in Graeciam venif- 
fet, Athenis philofophos, qui tum erant, in locum unum con- 
vocaffe, ipfifque magnopere audlorem fuilfe, ut aliquando con- 
troverliarum aliquem facerent modum. Quod fi effent eo animo, 
ut nollent astatem in litibus conterere, pofTe rem convenire : et 
fimul operam fuam ilHs effe polhcitum, fi poflet inter eos aHquid 
convenire. Marcus. Joculare iflud quidem, Pomponi, et a 
multis faepe derifum : fed ego plane vellem me arbitrum inter 
antiquam Academiam et Zenonem datum. Atticus. Quo tan- 
dem ifluc modo ? Marcus. Quia de re una folum diflident, de 
caeteris miriiice congruunt. Atticus. Ain' tandem ? unane efl 
folum diffenfio ? Marcus. Quae quidem ad rem pertineat, una: 
quippe cum antiqui omnes, quod fecundum naturam effet, quo 
juvaremur in vita, bonum effe decreverint ; hic, nifi quod ho- 
neflum effet, nihil putarit bonum. Atticus. Perparvam vero 
controverfiam dicis, ac non eam, quae dirimat omnia. Marcus. 
Probe quidem fentis, fi re, ac non verbis, diffiderent. 

XXL Atticus. Ergo affentiris Antiocho familiari meo, (ma- 
giflro enim non audeo dicere) quocum vixi, et qui me ex noflris 
pene convelUt hortulis, deduxitque in Academiam perpauculis 
paffibus. Marcus. Vir ifte, fuit ille quidem prudens et acutus, 
et in fuo genere perfedus, mihique, ut fcis, famiHaris ; cui ta- 
men ego affentiar in omnibus, necne, mox videro : hoc dico, 
controverfiam totam iflam poffe fedari. 

Atticus. Qut iflud tandem vides ? Marcus. Quia, fi, ut 



L I B E R P R I M U S. 13^ 

Chius Arlfto dixit, folum bonum ^^q diceret, quod honeftum 
efTet, malumque, quod turpe ^ cacteras res omnes plane pares, 
ac ne minimum quidem, utrum adelTent, an abeflent, interefle ; 
valde a Xenocrate et Ariilotele, et ab illa Platonis familia dif- 
creparet, elTetque inter eos de re maxima, et de omni vivendi 
ratione dilTenfio. Nunc vero cum decus, quod antiqui fummum 
bonum effe dixerunt, hic folum bonum dicat ; item dedecus, 
quod illi fummum malum, hic folum ; divitias, valetudinem, 
pulchritudinem, commodas res appellet, non bonas-; pauperta- 
tem, debiHtatem, dolorem, incommodas, non malas -, fentit 
idem, quod Xenocrates, quod Ariftoteles ; loquitur alio modo. 
Ex hac autem non rerum, fed verborum, difcordia, controverfia 
nata eft de finibus; in qua quoniam ufucapionem xii tabulie in- 
ter quinque pedes efi^e voluerunt, depafci veterem pofiTeflionem 
Academiae ab hoc acuto homine non finemus ; nec Mamiha lege 
finguli, fed ex iis tres arbitri fines regemus. 

QuiNTUs. Quamnam igitur fententiam dicimus ? Marcus. 
Requiri placere terminos, quos Socrates pegerit ; iifque parere. 
QuiNTUs. Praeclare, frater, jam nunc a te verba ufurpantur civi- 
lisjuriset legum ; quo de genere expedio difputationem tuam. 
Nam ifta quidem magna dijudicatio eft, ut ex te ipfo faepe cog- 
novi. Sed certe res ita fe habent, ut, ex natura vivere, fummum 
bonum fit, id eft, vita modica et apta, virtute perfrui ; aut natu- 
ram fequi, et ejus quafi lege vivere, id eft, nihil, quantum in ipfo 
fit, praetermittere, quo minus ea, quas natura poftulet, confequa- 
tur, quod inter hsec veht virtute tanquam lege vivere. Quaprop- 
ter hoc dijudicari nefcio an unquam, fed hoc fermone certe non 
potefl, fi quidem id, quod fufcepimus, perfed:uri fimus. 

XXII. Atticus. At ego huc decHnabam, nec invitus. Quin- 
Tus. Licebit aUas : nunc id agamus, quod coepimus, cum prai- 
fertim ad id nihil pertineat ha^c de fummo malo bonoque difien- 
fio. Marcus. Prudentifiime,Quinte, dicis : nam quae a me adhuc 
didla funt, * * * • 

QuiNTUS. Nec Lycurgi leges, nec Solonis, neque CharondiE, 



134 D E L E G I B U S 

neque Zaleuci, nec noflras x 1 1 tabulas, nec plebifclta defidero ; 
fed te exiftimo cum populis, tum etiam fmgulis hodierno fer- 
mone leges vivendi et difciplinam daturum. Marcus. Efl hu- 
jus vero difputationis, Quinte, proprium id, quod expedlas ; 
atque utinam effet etiam facultatis meas ! Sed profedo ita fe res 
habet, ut, quoniam vitlorum emendatrlcem, legem effe opor- 
tet, commendatricemque virtutum, ab ea vivendi dod:rina du- 
catur. Ita fit, ut mater omnlum bonarum artium fapientla fit 3 a 
cujus amore, Graeco verbo, phllofophla nomen Invenlti qua nihll 
a Diis immortalibus uberius, nlhil florentlus, nlhil praeflabiUus 
hominum vltae datum eft. Haec enim una nos cum caeteras res 
omnes, tum, quod eft dlfficilHmum, docult, ut nofmet ipfos 
nofceremus : cujus prjEcepti tanta vls, tanta fententia efl, ut ea 
non homlnl cuiplam, fed Delphlco Deo, tribueretur. 

Nam qui fe Ipfe norit, primiim allquid fentiet fe habere divl- 
num, Ingenlumque In fe fuum, ficut fimulacrum allquod, dedi- 
catum putablt j tantoque munere Deorum femper dignum ali- 
quld et faciet, et fentiet : et, cum fe ipfe perfpexerit, totumque 
tentarlt, intelllget, quemadmodum a natura fubornatus In vitam 
venerlt, quantaque Inflrumenta habeat ad obtlnendam adlplfcen- 
damque faplentiam: quonlam principlo rcrum omnium quafi ad- 
umbratas Intelllgentias anlmo ac mente conceperit -, qulbus Illuf- 
tratus, faplentia duce, bonum virum, et ob eam Ipfam caufam 
cernat fe beatum fore. 

XXIII. Nam cum animus, cognltls perceptifque virtutlbus, a 
corporis obfequio Indulgentiaque difcefferlt, voluptatemque, ficut 
labem allquam decorls, opprefferlt, omnemque mortis dolorifque 
timorem effugerlt, focietatemque carltatis coierlt cum fuls, om- 
nefque natura conjun6tos, fuos duxerlt, cultumque Deorum, et 
puram rellgionem fufceperit, et exacuerlt Illam, ut oculorum, 
fic ingenil aciem, ad bona dellgenda, et rejiclenda contrarla ; 
(qus vlrtus ex provldendo efl appellata Prudentla) quid eo dici, 
aut excogltarl, poterlt beatius ? 

Idemque cum ca:Ium, terras, marla, rerumque omnium 



L I B E R P R I M U S. 135 

naturam perfpexerit, eaque unde generata, quo recurrant, quando, 
quo modo obitura, quid in iis mortale et caducum, quid divinum 
seternumque fit, viderit ; ipfumque ea moderantem et regentem 
pene prehenderit, fefeque non unis circumdatum moenibus, po- 
pularem alicujus definiti loci, fed civem totius mundi, quaii 
unius urbis, agnoverit j in hac ille magnificentia rerum, atque 
in hoc confpedlu et cognitione natur^e, Dii immortales ! quam 
ipfe fe nofcet ! quod Apollo prsecepit Pythius : quam contem- 
net, quam defpiciet, quam pro nihilo putabit ea, qui£ vulgo du- 
cuntur ampUffima ! 

XXIV. Atque hasc omnia, quali fepimento aliquo, vallabit dif- 
ferendi ratione, veri et falfi judicandi fcientia, et arte quadam in- 
telligendi, quid quamque rem fequatur, et quid fit cuique contra- 
rium. Cumque fe ad civilem focietatem natum fenferit, non folum 
illa fubtiU difputatione fibi utendum putabit, fed etiam fufa latius 
perpetua oratione, qua rcgat populos, qua ftabiliat leges, qua ca- 
fliget improbos, qua tueatur bonos, qua laudet claros viros ; qua 
pr.£cepta falutis et laudes apte ad perfuadendum edat fuis civi- 
bus I qua hortari ad decus, revocare a flagitio, confolari poffit 
afflid;os ; fadlaque et confuUa fortium et fapientum, cum impro- 
borum ignominia, fempiternis monumentis prodere. Quse cum 
tot res tantaeque lint, quae ineffe in homine perfpiciantur ab iis,. 
qui fe ipfi velint noffe, earum parens efl, educatrixque fapientia. 

Atticus. Laudata quidem a te graviter et vere. Sed quorfus 
hoc pertinet ? Marcus. Primum ad ea, Pomponi, de quibus 
adluri jam fumus i quae tanta efTe volumus : non enim erunt, nifi 
ea fuerint, unde illa manant, amphffima. Deinde facio et Hbenter, 
et, ut fpero, redle, quod eam, cujus ftudio teneor, quaeque me 
eum, quicunque fum, effecit, non pofTum filentia praeterire. 
Atticus. Vero facis et merito, et ipfe j fuitque id, ut dicis, in 
hoc fermone faciendum. 



[ '36 ] 



D E 




L E G I B U S, 



LIBER SECUNDUS. 

TTicus. Sed vifne, quonlam et fatls jam ambulatum 
eft, et tibl allud dicendl initium fumendum eft, locum 
mutemus, et in Infula, quas eft in Fibreno, (namopinor 
illi alterl flumini nomen efle) fermoni reliquo demus operam, fe- 
dentes ? Marcus. Sane quidem. Nam Illo loco libentiflime foleo 
uti, five quid mecum ipfe cogito, five aut fcribo, aut lego. At- 
Ticus. Equidem, qui nunc prlmum huc venerim, fatiari non 
queo ; magnlficafque villas, et pavlmenta marmorea, et laqueata 
tedla contemno. Dudus vero aquarum, quos ifti NIlos et Euri- 
pos vocant, quis non, cum haec videat, irriferit ? Itaque, ut tu 
paulo ante de lege et de jure difl!erens ad naturam referebas om- 
nia, fic in hls Ipfis rebus, quae ad requletem animl deledtationem- 
que quaeruntur, natura dominatur. Quare antea mirabar (nihil 
enlm his In locis nifi faxa et montes cogitabam ; Idque ut face- 
rem, et orationibus inducebar tuis, et verfibus) fed mlrabar, ut 
dixl, te tam valde hoc loco dele(flari. Nunc contra miror, te, cum 
Roma abfis, ufquam potius efl"e. Marcus. Ego vero, cum Hcet 
plures dies abefl^e, praefertlm hoc tempore anni, et amoenitatem 
hanc et falubritatem fequor; raro autem hcet. Sed nimirum me 
alla quoque caufa deleftat, quae te non attlngit ita. Atticus. 
Quse tandem ifl:a caufa efl: ? Marcus. Quia, fi verum dicimus, 
hasc eft mea, et hujus fratris mel germana patria : hinc enim orti 
fl:irpe antiquifllma : hic facra, hic genus, hic majorum multa 
veftigia. Quid plura ? hanc vides vlllam, ut nunc quidem eft, 
lautius aedificatam patris noftri ftudio 5 qui, cum efl^et infirma 
valetudine, hic fere aetatem egit in literis. Sed hoc ipfo in loco 



LIBER SECUNDUS, 137 

cum avus viveret, et antiquo more parva elTet villa, ut illa Cu- 
riana in Sabinis, me fcito eiTe natum. Quare ineft nefcio quid, 
et latet in animo ac fenfu meo, quo me plus hic locus fortafle 
dele(^et : fiquidem etiam ille fapientiffnnus vir, Ithacam ut vide- 
ret, immortalitatem fcribitur repudiaffe. 

II. Atticus. Ego vero tibi iftam juftam caufam puto, cur 
huc libentius venias, atque hunc locum dihgas. Quin ipfe, vere 
dicam, fum illi villae amicior modo fadlus, atque huic omni folo, 
in quo tu ortus et procreatus es. Movemur enim nefcio quo padto 
locis ipiis, in quibus eorum, quos diligimus, aut admiramur, 
adfunt veftigia. Me quidem ipfae illas noflrse Athenas non tam 
operibus magnificis exquifitifque antiquorum artibus deledant, 
quam recordatione fummorum virorum, ubi quifque habitare, 
ubi federe, ubi difputare fit folitus ; fludiofeque eorum etiam fe- 
pulcra contemplor. Quare iflum, ubi tu es natus, plus amabo 
poflhac locum. 

Marcus. Gaudeo igitur, me incunabula pene mea tibi 
oflendiffe. Atticus. Equidem me cognofTe admodum gaudeo. 
Sed illud tamen quale efl, quod paulo ante dixifli ; hunc locum 
(idem ego te accipio dicere Arpinum) germanam patriam effe 
veflram ? Nunquid duas habetis patrias ? an efl illa una patria 
communis ? nifi forte fapienti illi Catoni fuit patria non Roma, 
fed Tufculum. Marcus. Ego mehercule et illi, et omnibus 
municipibus duas effe cenfeo patrias -, unam naturas, aheram 
civitatis : ut ille Cato, cum effet Tufculi natus, in populi Ro- 
mani civitatem fufceptus efl. Itaque, cum ortu Tufculanus effet, 
civitate Romanus, habuit alteram loci patriam, alteram juris : ut 
veflri Attici, priufquam Thefeus eofdem migrare ex agris, et m 
aflu, quod appellatur, omnes fe conferre jufiit, et Sunii erant 
iidem et Attici ; fic nos et eam patriam ducimus, ubi nati ; et 
illam, qua excepti fumus. Sed neceffe eft, caritate eam prasftare 
in qua reipubhcge nomen et univerfas civitatis efl; pro qua mori, 
et cui nos totos dedere, et in qua noflra omnia ponere, et quafi 
confecrare debemus. Dulcis autem non multo fecus efl ea, quje 

ToM. m. s 



138 DELEGIBUS 

genult, quam llla, quae excepit. Itaque ego hanc meam efTe pa- 
triam prorfus nunquam negabo, dum illa fit major, et hsc in ea 
contineatur. 

III. Atticus. Redle igitur Magnus ille nofter, me audiente, 
pofuit in judicio, cum pro Balbo tecum fimul diceret, rempubli- 
cam noftram jufliflimas huic municipio gratias agere polTe, quod 
ex eo duo fui confervatores extitilTent ; ut jam videar adduci, hanc 
quoque, quae te procreavit, efTe patriam tuam. Sed ventum in 
infulam efl. Hac vero nihil efl amoenius. Etenim hoc quafi roflro 
fundltur Fibrenus, et divifus aequaliter in duas partes latera haec 
alluit, rapideque dilapfus cito in unum confluit, et tantum com- 
pleditur, quod fatis lit modicae palaeflr^e loci. Quo effedto, tan- 
quam id habuerlt operis ac muneris, ut hanc nobis efficeret fe- 
dem ad difputandum, flatlm praeclpitat in Lirem, et, quafi in fa- 
miliam patrlciam venerit, amittit nomen obfcurlus, Liremque 
muho gehdiorem facit. Nec enlm ullum hoc frlgidius flumen 
attlgi, cum ad multa accefTerlm, ut vlx pede tentare id pofiim : 
quod in Phaedro Platonls facit Socrates. Marcus. Efl vero ita : 
fed tamen hulc amoenltati, quemadmodum ex Quinto faepe au- 
dio , Thyamls Eplrotes tuus ille nihil , oplnor , concefTerit. 
QuiNTUS. Eflita, ut dicls : cave enim putes Attici noftri Amal- 
theo platanifque iUis quidquam effe praeclarius. Sed, fi videtur, 
confidamus hic in umbra, atque ad eam partem fermonis, ex qua 
egrefii fun>us, revertamur. Marcus. Praeclare exigis, Quinte. 
At ego efFuglffe arbltrabar : et tibi horum nlhll deberi potelt. 
QuiNTus. Ordire igitur : nam hunc tibi totum dicamus diem, 

M A R c u s . A yove Mufarum primordid, 
iicut in Arati carmine orfi fumus. Quintus. Quorfum ifluc ? 
Marcus. Quia nunc itidem ab eodem, et a caeteris Diis immor- 
taUbus funt nobis agendi caplenda primordia. Quintus. Opti- 
me vero, frater 5 et fieri fic decet. 

IV. Marcus. Videamus igitur rurfus, priufquam aggredla- 
mur ad leges fmgulas, vlm naturamque legls, ne, cum referen- 
da fmt ad eam nobis omnia, labamur interdum errore fermonis, 



LIBER SECUNDUS. 139 

ignoremufque vim fermonls ejus, quo jura nobls definienda fint. 
QuiNTUS. Sane quidem, hercule ; et efl ifta redla docendi via. 

Marcus. Hanc igitur video fapientiffimorum fuilTe fenten" 
tiam, Legem neque hominum ingeniis excogitatam, nec fcitum 
aliquod efTe populorum, fed aeternum quiddam, quod univerfum 
mundum regeret, imperandi, prohibendique fapientia. Ita prin- 
cipem legem illam et ultimam, mentem effQ dicebant, omnia 
ratione aut cogentis, aut vetantis Dei j ex qua illa lex, quam Dii 
humano generi dederunt, redte efl laudata. Efl enim ratio, menf- 
que fapientis, ad jubendum, et ad deterrendum idonea. 

QuiNTUs. Aliquoties jam ifte locus a te tad:us efl : fed antc 
quam ad populares leges venias, vim iftius caeleflis legis expla- 
na, fi placet j ne aeflus nos confuetudinis abforbeat, et ad fer- 
monis morem ufitati trahat. Marcus. A parvis enim, Quinte, 
didicimus, Sr in jus vocat, atque ejufmodi alias, leges no- 
minare. Sed vero intelligi lic oportet, et haec, et alia jufTa ac 
vetita populorum, vim non habere ad redle fadta vocandi, et a 
peccatis avocandi : quae vis non modo fenior eft, quam astas po- 
pulorum et civitatum, fed aequalis illius, caelum atque terras 
tuentis et regentis, Dei. Neque enlm effe mens divina fine ra- 
tione potefl, nec ratio divina non hanc vim in redis pravifque 
fanciendis habere : nec, quia nufquam erat fcriptum, ut contra 
omnes hoftium copias in ponte unus affifleret, a tergoque pontem 
interfcindi juberet, idcirco minus Coclitem illum rem geflilTe 
tantam, fortitudinis lege atque imperio putabimus : nec, fi reg- 
nante Tarquinio nulla erat Romae fcripta lex de flupris, idcir- 
co non contra illam legem fempiternam Sex. Tarquinius vim 
Lucretiae, Tricipitini iihjE, attuHt. Erat enim ratio profe(5ta a 
rerum natura, et ad red:e faciendum impellens, et a delidlo avo- 
cans ', quae non tum denique incipit lex efTe, cum fcripta efl, fed 
tum, cum orta efl j orta autem fimul efl cum mente divina. 
Quamobrem lex vera atque princeps, apta ad jubendum, et ad 
vetandum, ratio eft recSa fummi Jovis. 

V. Quintus. AfTentlor, frater, ut, quod efl redum, verum 
quoque fit, neque cum literis, quibus fcita fcribuntur, aut oriatur, 

S 2 



140 DELEGIBUS 

aiit occldat. Marcus. Ergo, ut illa dlvlna mens, fumma lex 
eft; item,cum in homine eft perfecfto, et in mente fapientis. Quae 
funt autem varle, et ad tempus defcripta populis, favore magis, 
quam re, legum nomen tenent. Omnem enim legem, qu« qui- 
dem red:e lex appellari pofTit, elie iaudabilem, qulbufdam tallbus 
argumentls docent. Conftat profedlo ad falutem civium, civlta- 
tumque incolumitatem, vitamque homlnum quletam et beatam, 
conditas effe leges ; eofque, qui primum ejufmodi fcita fanxerint, 
populis oftendille, ea fe fcrlpturos atque laturos, quibus illi ad- 
fcrlptls fufceptifque, honefte beateque viverent; quseque ita com- 
pofita, fand:aque effent, eas leges videlicet nominarunt. Ex quo 
intelligi par eft, eos, qul pernlclofa et Injufla populls jufTa de- 
fcripferlnt, cum contra fecerlnt, quam polllclti profeffique fint, 
quidvis potlus tulifTe, quam leges ; ut perfpicuum effe pofTit, in 
ipfo nomine legis interpretando InefTe vim et fententiam jufli, et 
jurls legendi. 

Quaero igltur a te, Quinte, licut illi folent ; Quo fi civitas 
careat, ob eam ipfam caufam, quod eo careat, pro nihilo haben- 
da fit, id eftne numerandum in bonis ? Quintus. Ac maximis 
quldem. Marcus. Lege autem carens clvltas, anne ob ipfum 
habenda nuUo loco? Quintus. DIcI aliter nonpotefl. Marcus. 
Neceffe efl igitur, legem haberi in rebus optimls. Quintus, 
Prorfus affentlor. 

Marcus. Quld, quod multa perniciofe, multa peftifere fclf- 
cuntur in popuHs, quse non magis legis nomen attingunt, quam 
ii latrones aliqua confefTu fuo fanxerlnt ? Nam neque medico- 
rum praecepta dici vere poffent, fi quae infcli imperltique pro fa- 
lutaribus mortifera confcripferint : neque in populo lex, culcui- 
modi fuerit illa, etiam fi pernlciofum aliquid populus acceperit. 
Ergo efl lex juflorum injuflorumque dlfllndtio, ad illam anti- 
qulfiimam, et rerum omnium princlpem expreffa naturam, ad 
quam leges hominum diriguntur, quas fupplicio improbos afHci- 
unt, defendunt ac tuentur bonos. 

VL QuiNT. Praeclare intelligo : nec vero jam aham effe ullam 
legem puto non modo habendam, fed ne appellandam quidem» 



LIBER SECUNDUS. 141 

Marcus. Igltur tu Titias, et Apuleias leges nullas putas ? Quin- 
Tus. Ego vero ne Livias quidem. Marcus. Et refte, quae prae- 
fertim uno verficulo fenatus, pun6lo temporis, fublatae fmt : lex 
autemilla, cujus vim explicavi, neque toUi, neque abrogari poteft. 

Qu INTUS. Eas tu igitur leges rogabis videlicet, quse nun- 
quam abrogentur ? Marcus. Certe, li modo acceptce a vobis 
duobus erunt. Sed, ut vir do6liffimus fecit Plato, atque idem 
graviffimus philofophorum omnium, qui princeps de republica 
confcripfit, idemque feparatim de legibus ejus, id mihi credo 
efle faciendum -, ut, priufquam ipfam legem recitem, de ejus legis 
laude dicam. Quod idem et Zaleucum, et Charondam feciffe 
video ; cum quidem illi non ftudii et deledlationis, fed reipubhcae 
caufa leges civitatibus fuis fcripferint. Quos imitatus Plato, vi- 
delicet hoc quoque legis putavit effe, perfuadere ahquid, non 
omnia vi ac minis cogere. Quintus. Quid, quod Zaleucum 
iftum negat ullum fuiife Timasus ? Marcus. At Theophraftus 
au(ftor haud deterior, mea quidem fententia, (meliorem multi) 
nominat; commemorant vero ipfius cives, noflri chentes, Locri. 
Sed five fuit, live non fuit, nihil ad rem. Loquimur, quod tra- 
ditum efl. 

VII. Sit igitur jam hoc a prlnclpio perfuafum clvibus, domi- 
nos effe omnium rerum, ac moderatores Deos -, eaque qus ge- 
rantur, eorum geri ditione, ac numine, eofdemque optime de ge- 
nere hominum mereri ; et, qualis quifque fit, quid agat, quid in 
fe admittat, qua mente, qua pietate colat religiones, intueri ; pio- 
rumque et impiorum habere rationem. His enim rebus imbutje 
mentes, haud fane abhorrebunt ab utili, et a vera fententia. Quid 
efl: enim verius, quam neminem effe oportere tam flulte arrogan- 
tem, ut In fe rationem et mentem putet ineffe, in cselo mundo- 
que non putet ? aut ea, quas vix fumma ingenii ratione compre- 
hendat, nulla ratione moveri putet ? Quem vero aflrorum ordi- 
nes, quem dierum nodtlumque viciffitudines, quem menfium 
temperatio, quemque ea, quas gignuntur nobis ad fruendum, 
non gratum effe cogant ; hunc hominem omnino numerare qui 
decet ? Cumque omnia, quae rationem habent, praeflent iis, quie 



142 DELEGIBUS 

fint ratlonls expertia; nefafque fit dlcere, ullam rem pra^flare na- 
turae omnium rerum; rationem inelTe in ea confitendum eft. 
Utiles elle autem opiniones has, quis neget, cum intelligat, quam 
multa firmentur jurejurando; quantae falutis fint foederum reli- 
giones ; quam multos divini fupplicii metus a fcelere revocarit ; 
quamque fandla fit focletas civium inter ipfos, Diis immortalibus 
interpolitis tum judicibus, tum teftibus ? 

Habes legis procemium : fic enim hoc appellat Plato. Quin- 
Tus. Habeo vero, frater; et in hoc admodum dele(flor, quod in 
ahis rebus ahifque fententiis verfaris, atque ille : nihil enim tam 
diffimile eft, quam vel ea, quae ante dixifti, vel hoc ipfum legis 
exordium. Unum illud mihi videris imitari, orationis genus. 
Marcus. Vellem fortalle : quis enim id poteil, aut unquam 
poterit, imitari ? Nam fententias interpretari perfacile eft. Quod 
quidem ego facerem, nili plane effe. vellem meus. Quid enim ne- 
gotii eft, eadem prope verbis iifdem converfa dicere ? Quintus. 
Prorfus alTentior. Verum, ut modo tute dixifli, te efle malo tuum. 
Sed jam exprome, fi placet, iflas leges de rehgione. 

Marcus. Expromam equidem, ut potero ; et, quoniam et 
locus et fermo famiharis eft, legum leges voce proponam. Quin- 
Tus. Quidnam ideft? Marcus. Sunt certa legum verba, Quinte, 
neque ita prifca, ut in veteribus xii facratifque legibus; et tamen, 
quo plus audloritatis habeant, paulo antiquiora, quam hic fermo 
efl. Eum morem igitur cum brevitate, fi potero, confequar. Le- 
ges autem a me edentur non perfeftas; nam eifet infinitum: fed 
ipfae fummae rerum atque fententiae. Quintus. Ita vero neceffe 
eft. Quare audiamus. 

VIII. Marcus. Ad Divos adeiinto cajle : pktatem adhibento : 
opes amovento. ^i fecus faxity Deus ipfe vindex erit. Separatim 
nemo habefjit Deos : neve novos,fed ne advenas, nifi publice adfcitos, 
privatim colunto. ConfruSfa a patribus delubra habento. Lucos in 
agris habento, et larwn fedes. Ritus familice patrumque fervanto. 
Dtvosy et eosy qui cceleftes femper habiti, cohmfo, et ollos, quos endo 
ccvlo merita vocaverint, Herculem, Liberum, Mfculapiu?n, Caforem, 
Follucem, ^iirinum. Af olla, propter qucs datur homini afcenfus 



LIBER SECUNDUS. 



H3 



in ccelumy Mejitem, Virtutemy Pietatemj Fidem, earu?nque laudum 
delubrafunto. Nec ulla vitiorum Jacra folennia obeunto. 

Feriis jurgia amoventOy eafque infamulisy operibus patratis, ha- 
bento. ItaquCy ut ita cadat in annuis amfraBibus, defcriptum ejlo, 
Certafque frugesy certafque baccas facerdotes publice libanto : hoc 
certis facrificiisy ac diebus. Itemque alios ad dies ubertatem la&is, 
fcetifque fervanto. Id quod ne committi pofjity ad eam rem et rationem, 
curfus annuos facerdotes finiunto. ^aque quoique Divo deccrce gra- 
taque fint hofiicSyprovidento : Divifque aliis alii facerdotesy omnibus 
PontificeSyfinguUsfiaminesfunto. Virgines Vefiales in urbe cufiodiunto 
ignem foci p ublici fempiternum . 

^oque hcec privatim et publice modo rituque fianty difcunto ignari 
a publicis facerdotibus. Foruin autem duo generafunto -, unum^ quod 
pr^fit caremoniis et facris : alterumy quod interpretetur fatidicorum 
et vatum efiata incognitay cum fenatus populufque adfciverit. Inter- 
pretes autem yovis optimi maximi publici augures fignis et aufpiciis 
pofiea vidcjito : difciplinam tenento. 

Sacerdotes vi?icta virgetaque, et falute?n populi augura?ito. ^i- 
qtie age?it rem duclliy quique popularemy aufpiciu?n prce?nonentOy ol- 
lique obtemperanto. Divoru?nque iras providentOy iifque apparento. 
Ccclique fulgura rcgio?iibus ratis temperanto : urbemqucy et agrosy et 
templa liberatay et efiata habe?ito : quceque augur injifiay nefafia^ 
vitiofa, dira defixerit, irrita i??fc5laque funto : quique non pa?^uerit, 
capitale efio. 

IX. Fa^derumy pacisy belUy induciarum oratoresyfecialesy judices 
duo funto. Bella difceptanto. Prodigiay porte?ita ad Etrtfcos et ha- 
i'ufpicesyfi fenatus jufferity deferunto : Etruriaque pri?icipes difcipli- 
nam doceto. ^ibus Divis creverinty procuranto : iidemque fulgura 
atque obfiita pianto. NoBurna mulierum facrificia ne funtOy prceter 
ollay quce pro populo rite fiant, Neve quem initiantOy nifi ut afiolet 
Cereriy Grceco facro. 

Sacrum commifiumy quod neque expiari poterity impie co??imiJJiim 
efi : quod expiari poterit, publici facerdotes expianto. Ludis publicis, 
quodfine curriculo et fine certatione corporumfiaty popularem lati- 
tia?n in cantu et fidibiiSy et tibiis ??wderanto ; eamqiie cu?n Divimi 



144 



DE LEGIBUS 



honore jimgiinto. Ex patriis ritibus optuma colunto. Prater Idcecs 
matris fa??iuloSy eofque juftis diebus, nequis Jlipem cogito. Sacrmn, 
facrove commendatum qui clepfcrit rapferitqiiey parricida efto. Perjurii 
pcena divina, exitium ; humana, dedecus. Inceftum Pontifices fupremo 
fuppUcio fanciunto. Impius ne audeto placare donis ira?n Deorum, 
Caute vota reddtmto. Pcena violati juris efto. Ne quis agrum confe* 
crato. Auri, argenti, eboris facrandi modus efto. Sacra privata, 
perpetua manento. Deorum manium jura, fanBa funto. Hos kto 
datos, divos habento. Sumptum in ollos lu5iumque minuunto. 

X. Atticus. Conclufa quidem eft a te magna lex, fane quam 
breviter ; et, ut mihi quidem videtur, non multum difcrepat ifta 
conftitutio religionum a legibus Numae, noftrifque moribus. 
Marcus. An cenfes, cum in illis de republica libris perfuadere 
videatur Africanus, omnium rerumpublicarum noftram veterem 
illam fuiffe optimam, non necefle efte optimye reipublicae leges 
dare confentaneas ? Atticus. Immo prorfus ita cenfeo. Mar- 
cus. Ergo adeo expeitate leges, qua^ genus illud optimum rei- 
publicae contineant ; et, ft quse forte a me hodie rogabuntur, 
quaj non ftnt in noftra republica, nec fuerint, tamen erant fere 
in more majorum, qui tum, ut lex, valebat. 

Atticus. Suade igitur, fi placet, iftam ipfam legem, ut ego, 
UTi ROGAs, poffim edicere. Marcus. Ain' tandem, Attice, 
non es edi(fturus aliter ? Atticus. Prorfus majorem quidem rem 
nuUam fcifcam aliter : in minoribus, fi voles, remittam hoc tibi. 
Marcus. Atque mea quidem fententia eft. At, ne longum fiat, 
videte. Atticus. Utinam quidem ! quid enim agere malumus? 

Marcus. Cafte juhet lex adire ad Deos, animo videlicet, in 
quo funt omnia : nec tollit caftimoniam corporis; fed hoc oportet 
intelligi, cum muhum animus corpori prasftet; obferveturque, 
ut cafto corpore adeatur, muUo efte in animis id fervandum ma- 
gis. Nam illud vel afperftone aquae, vel dierum numero tolHtur ; 
animi labes nec diuturnitate vanefcere, nec amnibus uUis elui 
poteft. 

Quod autem pietatem adhiberi, opes amoveri jubet, ftgniii- 
cat probitatem gratam efte Deo; fumptum efte removendum. 



L I B E R S E C U N D U S. 145 

Quid eft enim, cum paupertatem divitiis etiam inter homines 
efle aequalem velimus, cur eam, fumptu ad facra adhibito, Deo- 
rum aditu arceamus ? praefertim cum ipfi Deo nihil minus gra- 
tum futurum fit, quam non omnibus patere ad fe placandum et 
colendum viam. Quod autem non judex, fed Deus ipfe widex 
conftituitur, praefentis pcenae metu religio confirmari videtur : 
Suofque Deos, aut novos, aut alienigenas coli, confufionem habet 
religionum, et ignotas caeremonias etiam facerdotibus. Nam a 
patribus acceptos Deos ita placet coli, fi huic legi paruerunt ipfi. 
Patrum delubra effe in urbibus cenfeo : nec fequor magos Perfa- 
rum ; quibus au(ftoribus Xerxes inflammaffe templa Graecis di- 
citur, quod parietibus includerent Deos, quibus omnia deberent 
effe patentia ac libera, quorumque hic mundus omnis templum 
eflet et domus. 

XI. Melius Grsci, atque noflri ; qui, ut augerent pietatem in 

Deos, eafdem illos, quas nos, urbes incolere voluerunt. Affert 

enim haec opinio reUgionem utilem civitatibus : fiquidem et illud 

bene di(ftum efl a Pythagora, dofliflimo viro, Tum maxime et 

pietatem, et religionem verfari in animis, cum rebus divinis ope- 

ram daremus ; et quod Thales, qui fapientiffimus in feptem fuit, 

Homines exiflimare oportere, omnia qus cernerentur, Deorum 

effe plena : fore enim omnes cafliores, veluti qui in fanis effent 

maxime religiofis. Efl enim quadam opinione fpecies Deorum in 

ocuHs, non folum in mentibus. Eandemque rationem luci habent 

in agris. Neque ea, quae a majoribus prodita efl cum dominis, 

tum famuUs, pofita in fundi villasque confpecflu, religio Larum 

repudianda efl. Jam ritus famihae patrumque fervare, id efl (quo- 

niam antiquitas proxime accedit ad Deos) a Diis quafi traditam 

religionem tueri. Quod autem ex hominum genere confecratos, 

ficut Herculem et caeteros, coli lex jubet, indicat omnium qui- 

dem animos immortales effe, fed fortium bonorumque divinos. 

Bene vero, quod Mens, Pietas, Virtus, Fides, confecratur manu : 

quarum omnium Romae dedicata publice templa funt ; ut illa qui 

habeant, (habent autem omnes boni) Deos ipfos in animis fuis 

ToM. III. T 



146 DE LEGIBUS 

collocatos putent. Nam illud vitiofum Athenis, quod, Cylonio 
fcdere expiato, Epimenide Crete fuadente, fecerunt Contume- 
lia; fanum et Impudentia?. Virtutes enim, non vitia confecrare 
decet. Araque vetus ftat in Palatio, Febris : et altera Exquiliisy 
Mals Fortunae : quag omnia ejufmodi deteilanda et repudianda 
funt. Quod fi fingenda nomina Vicae Potas, fingenda potius a 
vincendo, atque potiundo, fiftendoque cognomina Statoris, et 
Invidli Jovis ; rerumque expetendarum nomina, Salutis, Honoris, 
Opis, Vidlorise : quoniamque expedlatione rerum bonarum erigi- 
tur animus, redle etiam a Calatino Spes confecrata eft : Fortuna- 
que iit vel Hujufce dieiy nam valet in omnes dies ; vel Refpiciens^ 
ad opem ferendam ; vel Fors, in quo incerti cafus fignificantur 
magis ; vel Pri?nigeniay a gignendo comes. Tum * * * 

XII. Feriarum feftorumque dierum ratio in liberis requietem 
habet Htium et jurgiorum; in fervis, operum et laborum j quas 
compofitor anni conferre debet et ad perfe^flionem operum rufti- 
corum. Quod tempus, ut facrificiorum Hbamenta ferventur, foe- 
tufque pecorum, quae didta in lege funt, diligenter habenda ratio 
intercalandi efl ; quod inflitutum perite a Numa pofleriorum 
Pontificum negligentia diffolutum efl. Jam illud ex inflitutis 
Pontificum et harufpicum non mutandum efl, quibus hofliis im- 
molandum cuique Deo, cui majoribus, cui ladlentibus, cui ma- 
ribus, cui foeminis. PUires autem Deorum omnium, fmguli fin- 
gulorum facerdotes, et refpondendi juris, et confitendarum reli- 
gionum facultatem afferunt. Cumque Vefla, quafi focus urbis, 
ut Graeco nomine eft appellata (quod nos prope idem Graecum 
interpretatum nomen tenemus) confpe(5la fit ; ei colenda^ virgi- 
nes prasfmt, ut advigiletur faciUus ad cuftodiam ignis, et fentiant 
mulieres in natura fa^minarum omnem caftitatem peti. 

Quod fequitur vero, non folum ad religionem pertinet, fed 
etiam ad civitatis ftatum, ut fine iis, qui facris publice praefunt, 
religioni privatae fatisfacere non poflint. Continet enim, reipub- 
licae confilio, et audoritate optimatium femper populum indi- 
gere, Defcriptioque facerdotum nullum juflaj rehgionis genus 



LIBER SECUNDUS. 147 

prastermittlt. Nam funt ad placandos Deos alii conflltuti, qui 
facris prcefint folennibus ; ad interpretanda alii prasdidla vatum ; 
neque multorum, ne effet infinitum, neque ut ea ipfa, quae fuf- 
cepta publlce effent, quifquam extra collegium noffet. 

Maximum autem et prasflantiflimum in republicajus efl; augu- 
rum, et cum au(floritate conjund:um. Neque vero hoc, quia fum 
ipfe augur, ita fentio, fed quia fic exiftimare nos efl neceffe. 
Quid enim majus efl, fi de jure quasrimus, quam poffe a fummis 
imperiis et fummis poteflatibus comitiatus et concilia, vel infti- 
tuta dimittere, vel habita refclndere ? quid gravius, quam rem 
fufceptam dirimi, fi unus augur, alio die, dixerit ? quid magni- 
ficentius, quam poffe decernere, ut magiflratu fe abdicent Confu- 
les ? quid religiofius, quam cum populo, cum plebe agendi jus, 
aut dare, aut non dare ? quid ? legem, fi non jure rogata efl, tol- 
lere ? ut Titiam, decreto coliegii ; ut Livias, confilio Philippi, 
Confulis et auguris : nihil domi, nihil foris per magiflratus ^Qf" 
tum, fine eorum au(ftoritate poffe cuiquam probari. 

XIII. Atticus. Age, jam ifla video, fateorque effe magna : 
fed efl in collegio veflro inter Marcelium et Appium, optimos 
augures, magna diffenfio ; (nam eorum ego in libros incidi) cum 
alteri placeat, aufpicia ifla ad utilitatem efle reipubllcse compo- 
fita ; alteri difciplina veflra quafi divinare videatur prorfus poffe. 
Hac tu de re, quaero, quid fentias. Marcus. Egone ? divinatio- 
nem, quam Grasci f/^ccmKfiv appellant, effe cenfeo, et hujus hanc 
ipfam partem, quae eft in avibus caeterifque fignis difciplinae nof- 
trce; quod, cum fummos Deos effe concedamus, eorumque mente 
mundum regi, et eorundem benignitatem hominum confulere 
generi, et poffe nobis figna rerum futurarum oflendere, non vi- 
deo cur effe divinationem negem. Sunt autem ea, quae pofui, ex 
quibus id, quod volumus, efhcitur et cogitur. Jam vero permul- 
torum exemplorum et noflra efl plena refpubiica, et omnia regna, 
omnefque populi, cund:aBque gentes, augurum praedid:is multa 
incrediblHter vera cecidiffe. Neque enim Polyidi, neque Melam- 
podis, neque Mopfi, neque Amphiarai, neque Calchantis, neque 

T2 



148 DELEGIBUS 

Helenl tantum nomen fuifTet, neque tot nationes Id ad hoc tem- 
pus retinuiflent , Arabum , Phrygum, Lycaonum , Cilicum , 
maximeque Pilidarum, niii vetuftas ea certa efle docuiflet : nec 
vero Romulus nofler aufpicato urbem condidiffet, neque Attii 
Navii nomen memoria floreret tam diu, nifi hi omnes multa ad 
veritatem admirabilia dixiffent. Sed dubium non efl, quin haec 
difciplina et ars augurum evanuerit jam et vetuflate et neghgen- 
tia. Itaque neque illi affentior, qui hanc fcientiam negat unquam 
in noflro coUegio fuiffe; neque illi, qui efTe etiam nunc putat : 
quae mihi videtur apud majores fuiffe dupliciter, ut ad reipublicas 
tempus nonnunquam, ad agendi confilium faepiflime, pertineret. 
Atticus. Credo, hercle, ita effe, iftique rationi potiflimum 
affentior : fed redde caetera. Marcus. Reddam vero, et, fi pote- 

ro, brevi. 

XIV. Sequitur enim de jure belli ; in quo et fufcipiendo et ge- 
rendo, et deponendo, jus et plurimum valet, et fides -, horumque 
ut publici interpretes effent, lege fancimus. Jam de harufpicum 
religione, de expiationibus et procurationibus fatis fuperque in ipfa 
lege didtum puto. Atticus. Affentior, quoniam omnis haec in 
religione verfatur oratio. Marcus. At vero, quod fequitur, quo- 
modo aut tu affentiare, aut ego reprehendam, fane quaero, Tite. 

Atticus. Quid tandem eft? Marcus. Denodurnis facrificils 
mulierum. Atticus. Ego vero affentlor j excepto praefertim in 
ipfa lege follenni facrificio ac publico. Marcus. Quid ergo aget 
lacchus Eumolpidaeque veftri, et augufla illa myfleria, fiquidem 
facra nodlurna toUimus ? non enim populo Romano, fed omni- 
bus bonis firmifque popuHs,leges damus. Atticus. Excipis, cre- 
do, illa,quibus Ipfi initiatl fumus. Marcus. Ego vero excipiam. 
Nam mihi cum multa eximia divlnaque videntur Athena^ tuae pe- 
periffe, atque in vita homlnum attuliffe, tum nihil melius illis 
myfleriis, quibus ex agrefti immanique vlta exculti ad humani- 
tatem, et mitigati fumus ; Imtmque ut appellantur, ita re vera 
principia vitae cognovimus ; neque folum cum lastltla vlvendi ra- 
tionem accepimus, fed etlam cum fpe mellore morlendi. Quld 



LIBERSECUNDUS. 149 

autem mihi difpllceat in nodurnis, poetae indicant comici. Qua 
licentia Romae data, quidnam egiflet ille, qui in facrificium co- 
gitatam libidinem intulit, quo ne imprudentiam quidem oculo- 
rum adjici fas fuit ? Atticus. Tu vero iflam Romae legem 
rogato ; nobis nollras ne ademeris. 

XV. Marcus. Ad noftra igitur revertor; quibus profedo dili- 
gentiffime fanciendum eft, ut mulierum famam multorum oculis 
lux clara cuftodiat, initienturque eo ritu Cereri, quo Romae initi- 
antur. Quo in genere feveritatem majorum fenatus vetus audlo- 
ritas de Bacchanalibus, et Confulum, exercitu adhibito, quaeftio 
animadverfioque declarat. Atque omnia nodlurna, ne nos durio- 
res forte videamur, in media Graecia Diagondas Thebanus lege 
perpetua fufiiuht. Novos vero Deos, et in his colendis nodurnas 
pervigllationes fic Arifiophanes, facetifiimus poeta veteris comoe- 
diae, vexat, ut apud eum Sabazius, et quidam alii Dii peregrini 
judicati, e civltate ejiciantur. Pubhcus autem facerdos impru- 
dentiam confilio expiatam metu liberetj audaciam in admittendis 
religionibus fcedis damnet, atque impiam judicet. 

Jam ludi publici, quoniam funt cavea circoque divifi, fint 
ccrporum certationes, curfu, et pugilatione, ludlatione, curri- 
culifque equorum ufque ad certam vid:oriam circo confi:itutis ; 
cavea, cantu, voce ac fidibus et tibiis, dummodo ea moderata 
fmt, ut lege praefcribitur. Afi^entior enim Platoni, nlhil tam facile 
in animos teneros atque molles influere, quam varlos canendi 
fonos : quorum dici vix potefi: quanta fit vis in utramque partem, 
Namque et incitat languentes, et languefacit excitatos, et tum 
remittit animos, tum contrahit : civitatumque hoc multarum in 
Graecia interfuit, antiquum vocum fervare modum ; quarum mo- 
res lapli ad mollitiem, pariter funt immutati cum cantibus, aut 
hac dulcedine corruptelaque depravati, ut quidam putant ; aut, 
cum feveritas eorum ob alia vitia cecidifi!et, tum fuit in auribus 
animifque mutatis etiam huic mutationi locus. Quamobrem ille 
quidem fapientifiimus Graecias vir, longeque dodlifilmus, valde 
hanc labem veretur. Negat enim mutari pofiTe muficas leges fine 
mutatione legum publicarum. Ego nec tam valde id timendum. 



150 DELEGIBUS 

nec plane contemnendum puto. Illa quidem, quae folebant quon- 
dam compleri feveritate jucunda Livianis et Naevianis modis ; 
nunc, ut eadem exultent, cervices oculofque pariter cum modo- 
rum flexionibus torqueant. Graviter olim ifta vindicabat vetus 
illa Grsecia, longe providens, quam fenfun pernicies illapfa ci- 
vium animos, malis ftudiis, malifque do(ftrinis repente totas civi- 
tates everteret ; li quidem illa fevera Lacedsmon nervos juffit, 
quod plures quam feptem haberet, in Timothei fidibus demi. 

XVI. Deinceps in lege eft, ut de ritibus patriis colantur optl- 
mi : de quo cum confulerent Athenienfes Apollinem Pythium, 
quas potiffimum rehgiones tenerent ; oraculum editum eft, Eas, 
quce effent in more majorum. Quo cum iterum venillent, majorum- 
que morem dixiHent faepe efle mutatum, quaefiviflentque, quem 
morem potiffimum fequerentur e variis ; refpondit, Optimum. Et 
profed:o ita eft, ut id habendum fit antiquiffimum et Deo proxl- 
mum, quod ftt optimum. Stipem fuftulimus, nifi eam, quam ad 
paucos dies propriam Idseae Matris exceplmus : implet enim fu- 
perftitione animos, et exhaurit domos. Sacrilego poena eft, ne- 
que ei foli, qui facrum abftulerit, fed etiam ei, qui facro com- 
mendatum -, quod et nunc multis fit In fanis. Alexander in Cili- 
cia depofuiiTe apud Solos In delubro pecuniam dicitur ; et Athe- 
nienfis Clifthenes Junoni Samiae, civis egregius, cum rebus 
timeret fuis, filiarum dotes credidit. Sed jam de perjuriis : de 
inceflis nihil fane hoc quidem loco difputandum eft. 

Donis impii ne placare audeant Deos, Platonem audlant ; qui 
vetat dubitare, qua fit mente futurus Deus, cum vlr nemo bo- 
nus ab improbo fe donari velit. Diligentia votorum fatis in lege 
di(5ta eft, ac votl fponfio, qua obHgamuT Deo. Poena vero viola- 
tae rehgionls juftam recufationem non habet. Quid ego hic fce- 
leratorum utar exempHs? quorum funt plenai tragcediae. Quaeante 
oculos funt, ea potius attingantur. Etfi hasc commemoratlo, ve- 
r^or, ne fupra hominis fortunam efie videatur -, tamen, quoniam 
mihi fermo eft apud vos, nihil retlcebo ; vehmque hoc, quod lo- 
<^uar, Diis immortalibus gratum potius videri, quam grave. * * * 

XVIL Omnia tum perditorum civlum fcelere, difceffu meo. 



LIBERSECUNDUS. 151 

rcliglonum jura poUuta funt : vexati noftri Lares familiares : in 
eorum fedibus exffidificatum templum Licentiae : pulfus a delubris 
is, qui illa fervarat. Circumfpicite celeriter animo, (nihil enim at- 
tinet quemquam nominari) qui fint rerum exitus confecuti. Nos, 
qui illam cuflodem urbis, omnibus ereptis noftris rebus ac perdi- 
tis, violari ab impiis paffi non fumus, eamque ex noftra domo ia 
ipfius patris domum detulimus, judicia fenatus, Italiae, gentium 
denique omnium, confervatas patriae confecuti fumus ; quo quid 
accidere potuit homini praeclarius ? Quorum fcelere religiones tum 
proilratEE afflidlaEque funt, partim ex illis diflra^fti ac diflipati ja- 
cent : qui vero ex iis ct horum fcelerum principes fuerunt, et prae- 
ter csteros in omni religione impii, non folum vita cruciati atque 
dedecore, verum etiam fepultura ac juflis exfequiarum caruerunt. 

QuiNTus. Equidem ifta agnofco, frater, et meritas Diis gra- 
tias ago : fed nimis faspe fecus aliquanto videmus evadere. Mar- 
Gus. Non enim, Quinte, redte exiftimamus, quae poena divina 
fit j et opinionibus vulgi rapimur in errorem, nec vera cernimus. 
Morte, aut dolore corporis, aut lu6lu animi, aut offenfione judi- 
eii, hominum miferias ponderamus ; qua^ fateor humana effe, et 
multis bonis viris accidiffe. Sceleris autem efl poena triflis ; et 
praeter eos eventus, qui fequuntur, per fe ipfa maxima efl. Vidi- 
mus eos, qui, nifi odifTent patriam, nunquam inimici nobis fuif- 
fent, ardentes cum cupiditate, tum metu, tum confcientia ; quid 
agerent, modo timentes 3 vicifTim contemnentes religiones j ju- 
dicia perrupta ab iifdem; corrupta hominum, non Deorum. Re- 
primam jam, et non inlequar longius ; eoque minus, quo plus 
poenarum habeo, quam petivi. Tantiim ponam, erui duplicem 
poenam effe divinam, quod conflaret et ex vexandis virorum ani- 
mis ; et ea fama mortuorum, ut eorum exitium et judicio vivo- 
rum et gaudio comprobetur. 

XVIII. ^gn autem ne confecrentur y Platoni prorfus aflentlor ; 
qui, fi modo interpretari potuero, his fere verbis utitur. ** Terra 
" igltur, ut focus domiciliorum, facra Deorum omnium eft. Quo- 
*^ circa nequis iterum idem confecrato. Aurum autem et argen- 
*< tum in urbibus et privatim, et in fanis invidiofa res efl. Tum 



€( 



X52 DELEGIBUS 

" ebur ex Inanl corpore extra(5l:um,haud fatls caftum donum Deo, 
Jam ass atque ferrum, duelli inftrumenta, non fani. Ligneum 
autem quod qui voluerit, uno e ligno dedicato, itemque lapi- 
*' deum, in delubris communibus. Textile ne operolius, quam 
** mulieris opus menftruum. Color autem albus praecipue deco- 
*' rus Deo eft tum in caeteris, tum maxime in textili. Tindta vero 
" ablint, nili a bellicis infignibus. Diviniftima autem dona, aves et 
** forma^ ab uno pidlore uno abfolutas die : itemque ca^tera hujus 
** exempli dona funto." Haec illi placent : fed ego castera non tam 
** reftridle prcefinio, vel hominum vitiis, vel fubfidiis temporum 
vlclus. Terrce cultum fegniorem fufpicor fore, fi ad eam tuendam, 
ferroque fubigendam, fuperftitionis aliquid accefTerlt. 

Atticus. Habeo ifta. Nunc de facris perpetuis, et de Manium 
jure reftat. Marcus. O miram memoriam, Pomponi, tuam ! at 
mihi ifta exciderant. Atticus. Ita credo ; fed tamen hoc magis 
eas res et meminl et expe<flo, quod et ad pontificium jus et ad 
civile pertinent. Marcus. Vero; et apertiflima funt iftis de re- 
bus et refponfa et fcripta multa -, et ego in hoc omni fermone 
noftro, quod ad cunque legis genus me difputatlo noftra deduxe- 
rit, traftabo, quoad potero, ejus ipfius generis jus civile noftrum; 
fed ita, locus ipfe ut notus fit, ex quo ducatur quseque pars juris j 
ut non difKcile lit, qui paulum modo ingenio poflit moveri, quae-. 
cunque nova caufa confultatlove acclderit, ejus tenere jus, cum 
fcias a quo fit caplte repetendum. 

XIX. Sed jurifconfultl, five errorls objiclendi caufa, quo plura 
et difiiciliora fcire videantur ; five, quod fimilius veri eft, ignora- 
tione docendl, (nam non folum fcire ahquld, artls eft, fed quae- 
dam ars etiam docendi) faspe, quod pofitum eft in una cognitio- 
ne, id in infinlta difpartluntur : vehit in hoc ipfo genere, quam 
magnum illud Scasvolas faclunt, Pontifices ambo, et iidem juris 
peritifrimi ? Sffipe, inquit Publil fiHus, ex patre audivl, Pontlfi- 
cem nemlnem bonum effe, nili qui jus clvile cognofTet. Totum- 
iie ? quid ita ? quid enim ad Pontificem, de jure parietum, aut 
aquarum, aut ullo omnino ? Ergo, quod cum religione conjunc- 
tum eft ; { id autem quantulum eft ? ) de facris, credo, de votls. 



LIBERSECUNDUS. 153 

de ferils, de fepulcrls, et li quid ejufmodl eft. Cur Igltur haec 
tanta facimus, cum castera parva fint ? De facris autem, (quilocus 
patet latlus) haec fit una fententia, ut conferventur femper, et de- 
inceps familiis prodantur, et, ut in lege pofui, perpetiia (mifacra, 

Hoc uno pofito, haec jura Pontificum audloritate confecuta 
funt> ut, ne morte patrisfamiHas facrorum memoria occlderet, iis 
efTent ea adjunda, ad quos ejufdem morte pecunia venerit. Hoc 
uno pofito, quod efl ad cognitionem difciplinai fatls, Innume- 
rabilia nafcuntur, quibus Implentur jurlfconfultorum libri. Quae- 
runtur enim, qui adflringantur facris. Heredum caufa juftiflima 
efl : nulla efl enim perfona, quae ad vlcem ejus, qul e vlta emi- 
graverit, propius accedat. Deinde qui morte teftamentove ejus 
tantumdem capiat, quantum omnes heredes. Id quoque ordine : 
efl enim ad id, quod propofitum efl, accommodatum. Tertlo lo- 
co, fi nemo fit heres, is, qui de bonis, quas ejus fuerint cum mo- 
ritur, ufu ceperlt plurimum pof^dendo. Quarto, fi nemo fit qui 
ullam rem ceperit ; de credltoribus ejus, qui plurimum fervet. 
Extrema illa perfona efl, ut is, qui ei, qui mortuus fit, pecuniam 
debuerit, nemlnique eam folverlt, perlnde habeatur, quafi eam 
pecuniam ceperit. 

XX. Haec nos a Scaevola dldiclmus ; non Ita defcrlpta ab anti- 
quis. Nam illi quidem his verbls docebant, tribus modis facris 
adftringi : haereditate; aut, fi majorem partem pecunlae caplatf 
aut, fi major pars pecunlae legata efl, fi inde qulppiam ceperit. 
Sed Pontificem fequamur. 

Videtis igltur omnia pendere ex uno illo, quod Pontlfices pe- 
cuniam facris conjungi volunt; iifdemque ferias et caeremonias 
adfcribendas putant. Atque etiam dant hoc Scaevolae, quod efl 
partitio : ut, fi in teflamento dedud:a, fcripta non fit, ipfique ml- 
nus ceperint, quam omnibus heredibus relinquatur, facris ne al- 
ligentur. In donatlone hoc iidem fecus interpretantur : et quod 
paterfamilias in ejus donatione, qui in ipfius poteflate effet, ap- 
probavit, ratum efl; quod eo infciente fad:um eft, fi id is non 
approbat, ratum non efl. 

HIs propofitis, quasfliunculse muhs nafcuntur; quas qui non 
ToM. III. V 



154 



DE LEGIBUS 



intelligat, fi ad caput referat, per fe ipfe facile perfpiciat. Veluti 
fi minus quis cepifiet, ne facris alligaretur; ac poft de ejus here- 
dibus aliquis exegiifet pro fua parte id, quod ab eo, cujus ipfe 
heres effet, prastermifTum fuiifet ; eaque pecunia non minor ellet 
fadta cum fuperiore exa(5tione, quam heredibus omnibus effet 
relidla ; qui eam pecuniam exegilfet, folum line coheredibus, 
facris alHgari. Quin etiam cavent, ut, cui plus legatum fit, quam 
line reHgione capere liceat, is per aes et Hbram heredem tefta- 
mentifolvat^ propterea quod eo loco res eft, ita foluta heredi- 
tate, quafi ea pecunia legata non effet. 

XXI. Hoc ego loco muhifque aHis quasro a vobis, Scsevolas, 
Pontifices maximi, et homines, meo quidem judicio, acutiflimi, 
quid fit, quod ad jus pontificium civile appetatis. CiviHs enim 
juris fcientia pontificium quodam modo toHitis. Nam facra cum 
pecunia, Pontificum audoritate, nuUa lege, conjundla funt. Ita- 
que fi vos tantummodo Pontifices effetis, pontificaHs maneret 
audtoritas : fed quod iidem juris civiHs eflis peritiflimi, hac fcien- 
tia iHam eluditis. Placuit P. Scaevolse et Coruncanio, Pontifici- 
bus maximis, itemque casteris, qui tantumdem caperet, quantum 
omnes heredes, facris aHigari. Habeo jus pontificium. Quid 
huc acceffit ex jure civiH ? Partitionis caput fcriptum caute, ut 
centum nummi deducerentur. Inventa efl ratio, cur pecunia 
facrorum moleflia Hberaretur. Quod fi hoc, qui teftamentum 
faciebat, cavere noluiffet, admonet jurisconfultus hic quidem 
ipfe Mucius, Pontifex idem, ut minus capiat, quam omnibus 
heredibus relinquatur. Superiores dicebant, qui quid cepiffet, 
adftringi. Rurfus facris Hberantur. Hoc vero nihil adpontificium 
jus, et e medio efl jure civiH, ut per aes et Hbram hercdem tefla- 
menti folvant, et eodem loco res fit, quafi ea pecunia legata non 
effet, fi is, cui legatum efl, flipulatus eft idipfum, quod legatum 
efl, ut ea pecunia ex ftipulatione debeatur, fitque ea non * * * 

* * * do(ftum hominem fane, cujus fuit Accius perfamiHaris : 
fed menfem, credo, extremum anni, ut veteres Februarium, fic 
hic Decembrem fequebatur. Hoftia autem maxima parentare, 
pietate effe adjundtum putabat. 



L I B E R S E C U N D U S. 155 

XXII. Jam tanta religlo efl fepulcrorum, ut extera facra et gen- 
tem inferri fas negent effe; idque apud majores noflros A. Tor- 
quatus in gente Popilia judlcavit. Nec vero tam denicales, quae a 
nece appellata^ funt, quia refidentur mortui, quam cneterorum cx- 
leftium quieti dies, ferice nominarentur, nifi majores eos, qui ex 
hac vita migrafTent, in Deorum niimero effe voluiffent. Eas in eos 
dies conferre jus, quibus neque ipfius, neque publicae feriae fmt : 
totaque hujus juris compofitio pontificalis magnam religionem 
c^remoniamque declarat. Neque neceffe efl; edifferi a nobis, quae 
iinis funefbe familia? -, quod genus facrificii Lare vervecibus iiat j 
quemadmodum os rejedlum terras obtegatur -, quaeque in porca 
cqntradia jura fint j quo tempore incipiat fepulcrum effe, et re- 
ligione teneatur. 

At mihi quidem antlquiffimum fepulturae genus id fuiffe vide- 
tur, quo apud Xenophontem Cyrus utitur. Redditur enim terrae 
corpus, et ita locatum ac fitum, quafi operimento matris obdu- 
citur. Eodemque ritu in eo fepulcro, quod procul ad Fontis 
aras, regem noflrum Numam conditum accepimus ; gcntemque 
CorneUam ufque ad memoriam noflram hac fepuhura fcimus effe 
ufam. C. Marii fitas rehquias apud Anienem diffipari jufTit Sylla 
vidlor, acerbiore odio incitatus, quam fi tam fapiens fuiffet, 
quam fuit vehemens. Quod haud fcio an timens fuo corpori pofTe 
accidere, primus e patriciis CorneHis igni voluit cremari. Decla- 
rat enim Ennius de Africano, Hk ejl illejitus. Vere : nam fiti di- 
cuntur ii, qui conditi funt : nec tamen eorum ante fepulcrum 
efl, quam jufla fadta, etcorpus incenfum eft. Et quod nunc com- 
muniter in omnibus fepuhis penitus, humati dicuntur 3 id erat 
proprium tum in iis, quos humus injedla contegeret : eumque 
morem jus pontificale confirmat. Nam priufquam in eos injedta 
gleba efl, locus ille, ubi crematum efl corpus, nihil habet reh- 
gionis. Injedta gleba, tum et ilhc humatus eft, et gleba vocatur : 
ac tum denique muka rehgiofa jura compledlitur. Itaque in eo, 
qui in navi necatus, deinde in mare projecftus eflet, decrevit P. 
Mucius, famiham puram, quod os fupra terram non extaret : 
porcam heredi effe contradtam, et habendas triduum ferias, et 

V 2 



156 DELEGIBUS 

porco foemina placulum pati : fi in mari mortuus elTet, eadem, 
praeter piaculum et ferias. 

XXIII. Atticus. Video, quae fmt in pontificio jure. Sedquae— 
ro, quidnam lit in legibus. Marcus. Pauca fane, Tite, et, uti 
arbitror, non ignota vobis. Sed ea non tam ad religionem fpeftant, 
quam ad jus fepulcrorum. Hominem mortuumy inquit lex in xii 
tabulis, in urbe nefepelitOt neve urito. Credo, vel propter ignis pe- 
riculum. Quod autem addit, neve urito, indicat, non, qui uratur, 
fepeliri, fed qui humetur. Atticus. Quid, qui poft xii in urbe 
fepulti funt, clari viri ? Marcus. Credo, Tite, fuilTe, aut eos, 
quibus hoc ante hanc legem virtutis caufa tributum eft, ut Pub- 
licolae, ut Tuberto, quod eorum pofteri jure tenuerunt^ aut eos,. 
ii qui hoc, ut C. Fabricius, virtutis caufa, foluti legibus, confe— 
cuti funt. Sed in urbe fepehri lex vetat. Sic decretum a Pontifi- 
cum collegio, non elTe jus in loco publico fieri fepulcrum. Noftis 
extra portam ColHnam, aedem Honoris : et aram in eo loco fuilTe, 
memoriae proditum eft. Ad eam cum lamina eflet inventa, et in 
ea fcriptum, domina honoris; ea caufa fuit aedis hujus dedi- 
candae. Sed, cum muha in eo loco fepulcra fuiffent, exarata funt. 
Statuit enim collegium, locum pubhcum non potuiffe privata re- 
Ilgione obhgari. 

Jam caetera in xii mlnuendl fumptus lamentatlonefque fune- 
ris, tranflata de Solonis fere leglbus. jFZ(?6'/>/«j-, inquit, nefacito. 
Rogutn afcid ne polito. Noflls, quae fequuntur. Difcebamus enim 
pueri xii, ut carmen neceffarium 3 quas jam nemo difcit. Exte- 
tenuato igltur fumptu, tribus rlclnils, et vincuhs purpurae, et de- 
cem tiblclnlbus, tolht etlam lamentatlonem. Mulieres genas ne 
radunto, iteije lejfum funeris ergo habento. Hoc veteres interpretes, 
Sex. iEhus, L. Acihus, non fatis fe intehlgere dixerunt, fed fuf- 
plcari vefllmentl ahquod genus funebris : L. iEhus lefTum, quafi 
lugubrem ejulationem, ut vox ipfa fignificat : quod eb magis ju- 
dico verum efife, quia lex Solonis id ipfum vetat. Haec laudabiha, 
et locupletlbus fere cum plebe communia. Quod quidem maxi- 
me e natura efl, tohi fortunae difcrlmen in morte. 
XXIV. Caetera item funebria, quibus ludus augetur, Duodecim 



LIBER SECUNDUS. 157 

fuftulerunt. Hominij inquit, mortuo ne ojh legito, qiio pojl fiinm 
faciat. Excipit bellicam peregrinamque mortem. Ha?c pra^terea 
funt in legibus de undlura ; quibusytr^vy/V un5lura toUitur, om- 
nifque circumpotatio. Quae et red:e tolluntur, neque tollerentur, 
nifi fuiffent. Ne fumptuofa refperfio, ne lo?igce coronce, nec acerrce 
praetereantur. Illa jam fignificatio eft, laudis ornamenta ad mor- 
tuos pertinere, quod coronam virtute partam, et ei, qui peperifTet, 
et ejus parenti, fme fraude effe lex impofitam jubet. Credoque, 
quod erat fadtitatum, ut uni plura fierent, led:ique plures flerne- 
rentur ; id quoque ne fieret, lege fandlum efl. Qua in lege cum 
effet, Neve aurum addito, quam humane excipit altera lex, ^oi 
auro defites vinBi efcunty af im cum illo fepelire iirerenje, fe fraude 
ejlo. Etfimul illud videtote, aliud habitum effe, fepelire, et urere. 
Duas funt prseterea leges de fepulcris ; quarum ahera privato- 
rum adificiis, akera ipfis fepulcris cavet. Nam quod rogum buf 
tumve novujn vetat propius fexaginta pedes adjici ades alienas, invito 
domino-y incendium videtur arcere. Quod 2i\ittmforum, id efl, 
veflibulum fepulcri, bufumve, ifucapi \tX.2X -, tueturjus fepulcro- 
rum. Hsc habemus in Duodecim; fane fecundum naturam, qus 
norma legis efl. Rehqua funt in more : funus ut indicatur, fi 
quid hidorum -, dominufque funeris utatur accenfo atque Hdlori- 
bus» Honoratorum virorum laudes in concione memorantor, eafque 
etiam cantu ad tibici?iem profequuntor ; cui nomen Jienice : quo vo- 
cabulo etiam Graeci cantus lugubres nominant. 

XXV. QuiNTUs. Gaudeo noftra jura ad naturam accomodari; 
majorumque fapientia admodum deledlor. Marcus. Sed credo, 
Quinte,utcaeteri fumptus,fic etiam fepulcrorum, modum redlere- 
quiri : quos enim ad fumptus progreffa jam ifla res fit, in C. FiguU 
fepulcro vides. Sed credo minimam ohm iflius rei fuifle cupidi- 
tatem ; ahoquin muha exflarent exempla majorum. Noftra^ qui- 
dem legis interpretes, quo capite jubentur fumptus et ludlum 
removere a Deorum Manium jure, hoc intehigunt, in primis 
fepulcrorum magnificentiam effe minuendam. Nec hsec a fapi- 
entiflimis legum fcriptoribus negledla funt. Nam et Athenisjam 
iile mos a Cecrope, ut aiunt, permanfit, hoc jus terra humandi 3. 



158 DELEGIBUS 

quam cum proximi injecerant, obdudlaque terra erat, fruglbus 
obferebatur, ut fmus et gremium quafi matris mortuo tribuere- 
tur ; folum autem frugibus expiatum, ut vivis redderetur. Seque- 
bantur eoulce, quas inibant parentes coronati : apud quas de mor- 
tui laude, cum quid veri erat, priedicatum ; nam mentiri nefas 
habebatur : ac jufta confeda erant. Pofteaquam, ut fcribit Pha- 
lereus, fumptuofa fieri funera et lamentabilia ccepiffent, Solonis 
lege fublata funt: quam legem eifdem prope verbis noflri decem- 
viri in undecimam tabulam conjecerunt. Nam de tribus riciniis, 
et pleraque alia, Solonis funt -, de lamentis vero expreifa verbis 
funt, Midieres genas ne raduntOt neve lejfum funeris ergo habento. 

XXVI. De fepulcris autem nihil efl apud Solonem amplius, 
quam, Ne quis ea deleaty neve alienwn inferat -, poenaque eft, Siquis 
bujlum (nam id puto appellari Tvfi.Cov) aut monumentum, inquit, aut 
columnam violarit, dejecerit, fregerit. Sed poft aliquanto, propter 
has ampHtudines fepulcrorum, quas in Ceramico videmus, lege 
fandium eil, ne quis fepulcrum faceret operojius, quam quod decem 
homines effecerint triduo. Neque id opere tedtorio exornari, nec 
Hermas hos, quos vocant, Hcebat imponi ; nec de mortui laude, 
nifi in pubUcis fepulturis ; nec ab aho, nifi qui pubHce ad eam 
rem conftitutus effet, dici licebat. Sublata etiam erat celebritas 
virorum ac muUerum, quo lamentatio minueretur : habet enim 
lu(5lum concurfus hominum. Quocirca Pittacus omnino acce- 
dere quemquam vetat in funus aUorum. Sed ait rurfus idem De- 
metrius, increbruiffe eam funerum fepulcrorumque magnificen- 
tiam, quse nunc fere Romae efl j quam confuetudinem lege mi- 
nuit ipfe. Fuit enim hic vir, ut fcitis, non folum eruditiffimus, 
fed etiam civis e repubUca maxime, tuendsque civitatis peritifTi- 
mus. Ifle igitur fumptum minuit non folum poena, fed etiam 
tempore : ante kicem enim jufTit eiferri. Sepulcris autem novis 
finivit modum : nam fuper terra^ tumulum noluit quid flatui, 
nifi columeUam tribus cubitis ne altiorem, aut menfam, aut la- 
beUum : et huic procurationi certum magiftratum praefecerat. 

XXVII. Ha^c igitur Athenienfes tui. Sed videamus Platonem, 
qui jufca funerum rejicit ad interpretes reUgionum -, quem nos 



LIBER SECUNDUS. 



159 



morem tenemus. De repiilcris autem dicit hasc. ** Vetat ex agro 
** culto, eove, qui coli poffit, uUam partem fumi fepulcro : fed, 
*' quae natura agri tantummodo efficere poffit, ut mortuorum 
** corpora fine detrimento vivorum recipiat, ea potiffimum ut 
** compleatur : quse autem terra fruges ferre, et, ut mater, cibos 
*' fuppeditare poffit, eam ne quis nobis minuat, neve vivus, neve 
" mortuus. Exftrui autem vetat fepulcrum altius, quam quod 
** quinque diebus homines quinque abfolverint : nec e lapide 
** excitari plus, nec imponi, quam quod capiat laudem mortui, 
** incifam ne plus quatuor heroicis verfibus ; quos longos appellat 
** Ennius." Habemus igitur hujus quoque audioritatem de fe~ 
pulcris fummi viri ^ a quo iterum funerum fumptus prEefinitur 
ex ceniibus a minis quinque ufque ad minam. Deinceps dicit 
eadem illa de immortalitate animorum, et reliqua poft mortem 
tranquillitate bonorum, poenis impiorum. 

Habetis igitur explicatum omnem, ut arbitror, rehgionis lo- 
cum. QuiNTUS. Nos vero, frater, et copiofe quidem : {t^L perge 
ad caetera. Marcus. Pergam equidem : et quoniam hbitum ell 
vobis me ad haec impellere, hodierno fermone conficiam, fpero -, 
hoc prasfertim die. Video enim Platonem idem feciffe, omnem- 
que orationem ejus de legibus peroratam elfe uno asflivo die. Sic 
igitur faciam, et dicam de magiflratibus. Id enim efl profedto, 
quod conflituta rehgione rempubhcam contineat maxime. At- 
Ticus. Tu vero dic, et iflam rationem, quam coepifli, tene. 



[ i6o ] 



D E 



L E G I B U S, 



LIBER TERTIUS. 



I. l^ /Farcus. Sequar igitur, ut inftitui, divinum illum vi- 
^"^1 rum, quem quadam admiratione commotus, faepius 
fortafle laudo, quam necelTeeft. Atticus. Platonem 
videlicet dicis. Marcus. Iftum ipfum, Attice. Atticus. Tu 
vero eum nec nimis valde unquam, nec nimis faepe, laudaveris. 
Nam hoc mihi etiam noftri illi, qui neminem, nili fuum, laudari 
voiunt, concedunt, ut eum arbitratu meo dihgam. Marcus. 
Bene hercle faciunt. Quid enim ejft elegantia tua dignius ? cujus 
et vita, et oratio confecuta mihi videtur difficillimam illam focie- 
tatem gravitatis cum humanitate. Atticus. Sane gaudeo, quod 
te interpellavi, quandoquidem tam praeclarum mihi dediftijudicii 
tui teftimonium. Sed perge, ut coeperas. Marcus. Laudemus 
igitur prius legem ipfam veris et propriis generis fui laudibus. 
Atticus. Sane quidem, ficut de religionum lege fecifti. 

Marcus. Videtis igitur, magiftratus hanc efle vim, ut prasfit, 
praefcribatque redla, et utilia, et conjundta cum legibus. Ut 
enim magiftratibus leges, ita populo prgefunt magiftratus, vere- 
que dici poteft, magiftratum legem efle loquentem, legem au- 
tem mutum magiftratum. Nihil porro tam aptum eft adjuscon- 
ditionemque naturae, (quod cum dico, legem a me dici, intelHgi 
volo) quam imperium -, fme quo nec domus ulla, nec civitas, 
nec gens, nec hominum univerfum genus ftare, nec rerum na- 
tura omnis, nec ipfe mundus poteft. Nam et hic Deo paret, et 
huic obediunt maria terraeque, et hominum vita juflis fupremae 
legis obtemperat. 

JI, Atque, ut ad hasc citeriora veniam, et notiora nobis ; omnes 



L I B E R T E R T I U S. i6i 

antiqujE gentes regibus quondam paruerunt. Quod gcnus imperii 
primum ad homines juftiffimos et fapientiffimos deferebatur, id- 
que in republica noftra maxime valuit, quoad ei regalis potellas 
praefuit. Deinde etiam deinceps pofteris prodebatur -, quod et in 
his etiam, qui nunc regnant, manet. Quibus autem regia poteftas 
non placuit, non ii nemini, fed non femper uni, parere volue- 
runt. Nos autem, quoniam leges damus hberis popuHs ; quaeque 
de optima repubhca fentiremus, in fex hbris ante diximus j ac- 
commodabimus hoc tempore leges ad ihum, quem probamus, 
civitatis ftatum. 

Magiflratibus igitur opus efl ; fme quorum prudentia ac dih- 
gentia efie civitas non potefl ; quorum defcriptione omnis rei- 
pubhcse moderatio continetur. Neque folum iis praefcribendus 
efl imperandi, fed etiam civibus obtemperandi, modus. Nam et 
qui bene imperat, paruerit ahquando neceffe eft ; et qui modefle 
paret, videtur, qui ahquando imperet, dignus effe. Itaque opor- 
tet et eum, qui paret, fperare fe ahquo tempore imperaturum ; 
et ihum, qui imperat, cogitare, brevi tempore fibi effe paren- 
dum. Nec vero folum ut obtemperent obediantque magiftratibus, 
fed etiam ut eos colant dihgantque, praefcribimus, ut Charondas 
in fuis facit legibus. Nofler vero Plato Titanum e genere ftatuit 
eos, qui, ut ihi caeleflibus, fic hi adverfentur magiflratibus. Quae 
cum ita fint, ad ipfas jam leges veniamus, fi placet. Atticus. 
Mihi vero et iflud, et ordo ifle rerum placet. 

III. M.ARCI! s. jfujla mpena/unto; iifque cives modeflet acjine 
recufatione parento. Magiftratus nec obedientem et fioxium civem 
multdy vinculisy verberibufve coerceto ; ni par, majorve poteftasy po- 
pulufve prohibefjit ; ad quos provocatio efto. Cum magiftratus judi- 
cajjit inrogafitve ; per populum multce, pcencey certatio efto. Mihtice 
ab eoy qui imperabit, provocatio ne efto ; quodque is, qui bellum geret, 
imperaftit, jus ratumque efto. Minores magiftratus, parttti juris, 
plures in pkrafunto. Militia, quibus jufti erunt, imperantOy eorum- 
que tribunifunto. Domi pecuniam publicam cuftodiunto : vinculafon- 
tium fervanto : capitalia vindicanto : ces, argentum, aurumve publice 
T o M. III. X 



i62 DELEGIBUS 

fignanto : Utes contradias jiidicanto : q^itodcunque fenatiis creverity 
agunto. 

Suntoque cediles curatores urbisy annona, ludorumque folennium : 
ollifque ad honoris amplioris gradum is primus adfcenfus ejlo. 

Cenfores popidi cevitates, foboksy familias, pecuniafque cenffito : 
urbis templa, vias, aquas, cerarium, ijeBigalia tuento : popidique 
partes in tribus difribuunto : exin pecuniasy avitates; ordines par~ 
tiunto : equitum peditumque prolem defcribunto : ccelibes effe prohi- 
bento : mores popidi regunto : probrum infe?2atu ne relinquunto : bini 
funto : magifratum quinquennium habento : reliqui magifiratus an^ 
nuifunto : eaque potefas femper efo. 

'Juris difceptator, qiii privata judicet, judicarive jubeat, Prcetor 
efo. Is juris civilts cufos efo . Huic potefate pari, quotcunque fena^ 
tus creverit popuhfve juferit, tot funto. 

Regio imperio duo fu7ito : iique prceeundo, judicando, confulendo 
Prcetores, 'Judices, Confules appellantor. Militii^ fummum jus ha~ 
bento, nemini parento. OlUs falus populifiprema lex efo. Eu?idef?i 
?nagifratum, ni interfuerint decem anni, nequis capito. JEvitatera 
an?iali lege fervanto. Af quando duellum gravius, difordiceve civiuni 
efcu?it, cenus, ne amplius fex menfes, f fenatus creverit, ide?n juris, 
quod duo Confules, te?ieto -, ifque ave f?iifrd diSlus, populi ?nagijier 
efo. Equitem cunque qui regat habeto pari jure cum eo, quicunque 
erit juris difceptator. Af quando Confdis ef, ?nagiferve populi -, 
reliqui magifratus nefunto. 

Aufpicia patru?n funto -, ollique exfe produ?ito, qui co?nitiatu creare 

Confules rtte pofjint. Imperia, potefates, legatio?ies, cum fe?iatus cre^ 

verit populufve jufferit, ex urbe exeimto ; duella jufa jufle gerunto : 

fociis parcunto : fe etfervos continento : populi fui gloriam auge?ito : 

domum cum laude redeunto : rei fucs ergo ne quis legatus eflo. Plebes 

quos pro fe contra vitn, auxilii ergo, deccm creafit, tribuni ejus 

Jlinto -y quodque ii prohibejflnt, quodque plebem rogafjiyit, ratiim cjlo -, 

fa?i5tique fimto : neve plebe?n orbam tribimis reli?iquimto. Om?2es 

magijiratus aifpicium judiciu?nque habe?ito -, ex quois fe?iatus eflo. Ejus 

decreta ratafunto. Afl ni potcflas par majorve prohibejflt, fnatus 

confulta perjcriptafervanto. Is ordo vitio vacato : cceteris Jpecimen 



L I B E R T E R T I U S. 163 

efio. Creatlo ??iagijiratuumy jiidida, popiili ju/Jliy vetita, cum fuffragio 
coiijcifcentur, optimatibus nota, plebi liberafunto. 

IV. At fi quid erit, quod extra magifratus ca^ratore oefusfit, qui 
cceret populus creato, eiquejus coerandi dato. Cum popido patribufque 
agendi jus efo ConfuU, Pratori, magifro populi cquitumque, eique, 
quem produnt patres Confulum rogandorum ergo : tribunifque, quos 
Jibi plebes rogajjit, jus efo cum patribus agendi : iidem, ad plebem, 
quod cejus erit,Jerw%to, ^ce cum populo, quaque in patribus age?i~ 
ij^r, modicajunto. 

Senatori, qui nec aderit, aut cauja, aut culpa efo. Loco Jenator , 
€t modo orato ; caifas populi te?ieto. Vis in populo abefo. Par ?na- 
jorve potefas plus vakto. AJi qui turbajjitur in agendo,Jraus aBoris 
ef. hitercejjor rei ??mla,jalutaris civis cjio. ^i agent, aifpicia Jer- 
vanto : auguri publico parento : pro?nulgata propofta, i?i cerario cog- 
nita, agu?ito : nec plus, quam deji?igulis rebusjemel conjulunto : re??i 
populum doce?2to : doceri a magijlratibus privatijque pntiunto. Pri- 
vilegia ne irroga?ito. De capite civis, ?iijiper maxi?num co???itiatu??i, 
ollojque, quos Cenjores in partibus popidi locajjint, ?ie Jerunto : do?iu??i 
ne capiu?ito, ?iec danto, neve petenda, neve gerenda, neve geftapotej- 
tate. ^od quis earu?n reru?n migrajjit, ?ioxice pcena par efo. Ce?i- 
Jorisfide legem cufiodiunto. Privati ad eos aSla rejerunto : nec eo 
magis lege liberijunto. 
V, Lex recitata efl. Difce rem, et tabellam j ubebo dari. Quin- 
T u s . Quam brevi, frater, in confpedtu pofita eft a te omnium 
magiflratuum defcriptio : fed ea pene noftrae civitatis -, etfi a te 
paulum allatum eft novi, Marcus. Re^ftiffime, Quinte, animad- 
vertis. Hsc efl enim, quam Scipio laudat in libris, et quam 
maxime probat temperationem reipublicze ; quae effici non po- 
tuiffet, nifi tali defcriptione magiftratuum. Nam fic habetote, ma- 
giftratibus, iifque, qui priefint, contineri rempublicam, et ex eo- 
rum compofitione, quod cujufque reipublicse genus fit, intelligi. 
Qua^ res cum fapientifiime moderatifTimeque conflituta effet a 
majoribus noflris, nihil habui, fane non multum, quod putarem 
novandum in legibus. 

Atticus. Reddes igitur nobis, ut in religionis lege fecifli 

X 2 



i64 DELEGIBUS 

admonltu et rogatu meo, fic de magiftratibus, ut difputcs, qulbus 
de caufis maxime placeat ifta defcriptio. Marc. Faciam, Attice, 
ut vis; et locum iftum totum, ut a doftiffimis Graciae quaefitum 
ct difputatum eft, explicabo -, et, utinftitul, noftra jura attlngam. 
Atticus. Iflud maxime expedlo difTerendl genus. Marcus. 
Atqui pleraque funt difta in illis libris, cum de optima republica 
quareretur. Sed hujus loci de magiflratibus funt propria quaedam 
a Theophraflo primum, deinde a Dione Stoico quaefita fubtiUus. 

VI. Atticus. Aln tandem? etlam a Stolcis ifla trad:ata funt ? 
Marcus. Non fane, nifi ab eo, quem modo nominavi, et poftea 
a magno homine, et in prlmis erudito, Panaetio. Nam veteres 
verbo tenus, acute illi quidem, fed non ad huncufum popularem 
atque civilem, de repubhca dlfferebant. Ab hac famlHa magls 
ifla manarunt, Platone princlpe. Pofl Arifloteles illuflravit om- 
nem hunc civilem in difputando locum, HeracHdefque Ponti- 
cus, profedlus ab eodem Platone. Theophraflus vero inflitutus 
ab Ariftotele, habltavit, ut fcitis, In eo genere rerum : ab eodem- 
que Ariflotele dodtus Dicaearchus, huic rationi ftudioque non 
defuit. Pofl a Theophraflo Phalereus iUe Demetrius, de quo feci 
fupra mentlonem, mirablHter dod:rinam ex umbracuHs erudito- 
rum otioque, non modo in folem atque in pulverem, fed in 
ipfum difcrimen aciemque produxit. Nam et mediocriter do(ftos 
magnos in repubHca viros, et do6liffimos homines non nimls in 
repubHca verfatos, multos commemorare pofTumus. Qui vero 
utraque re exceUeret, ut et dodcnnx ftudiis et regenda civitate 
princeps effet, quis facile, praster hunc, inveniri poteft ? 

VII. Atticus. Puto pofTe, et quidem aHquem de tribus nobis. 
Sed perge, ut coeperas. Marcus. Qusefitum igitur ab IHis efl, 
placeretne unum in civitate effe magiflratum, cui reHqui pare- 
rent; quod, exa(flis regibus, InteHigo placuifTe noflris majoribus. 
Sed quoniam regale civitatis genus, probatum quondam, poflea 
non tam regni, quam regis vitiis, repudiatum efl ; nomen tan- 
tum videbitur regis repudiatum, res manebit, fi unus omnibus 
reHquis magiflratibus imperabit. Quare nec Ephori Lacedae- 
mone fine caufa a Theopompo oppofiti regibus, nec apud nos 



L I B E R T E R T I U S. 165 

Confulibus tribunl. Nam illud quidem ipfum, quod in jure po- 
fitum eft, habet Conful, ut ei reliqui magiftratus omnes pareant, 
excepto Tribuno, qui pofl extitit, ne id, quod fuerat, eflet : hoc 
enim primum minuit confulare jus, quod extitit ipfe,qui eo non 
teneretur ; deinde quod attulit auxilium reliquis non modo ma- 
giftratibus, fed etiam privatis, Confuli non parentibus. 

QuiNTUs. Magnum dicis malum. Nam, ifta poteftate nata, 
gravitas optimatium cecidit, convaluitque jus muhitudinis. 
Marcus. Non efl ita, Quinte : non enim jus illud folum fuper- 
bius populo, fed volentius videri neceffe erat j quo pofleaquam 
modica et fapiens temperatio acceflit, converfa lex in omnes 
eft * * *. 

VIII. Domum cum laude redeunto. Nihil enim, prster laudem, 
bonis atque innocentibus, neque ex hoflibus, neque a fociis re- 
portandum. Jam illud apertum profedlo efl, nihil effe turpius, 
quam quemquam legari nifi reipubUciE caufa. Omitto quemad- 
modum ifli fe gerant atque gefferint, qui legatione haereditates, 
aut fyngraphas fuas perfequuntur. In hominibus efl hoc fortaffe 
vitium. Sed quaero, quid reapfe fit turpius, quam fine procura- 
tione fenator legatus, fine mandatis, fme ullo reipubhcas munere ? 
Quod quidem genus legationis ego Conful, quanquam ad commo- 
dum fenatus pertinere videatur, tamen approbante fenatu frequen- 
tifiimo, nifi mihi levifHmus tribunus plebis tum intercefTifTet, fuf- 
tuhffem : tamen minui tempus, et, quod erat infinitum, annuum 
feci. Ita turpitudo manet, diuturnitate fublata. Sed jam, fi pla- 
cet, de provinciis decedatur, in urbemque redeatur. Atticus. 
Nobis vero placet j fed iis, qui in provinciis funt, minime placet. 
Marcus. At vero, Tite, fi pareant his legibus, nihil erit hls 
urbe, nihil domo fua, dulcius ; nec laboriofius moleftiufque pro- 
vincia. Sed fequitur lex, quae fancit eam tribunorum plebis po- 
teflatem, quse in repubhca noflra ; de qua differi nihil neceffe 
efl. QuiNTUs. At mehercule ego, frater, quaero, de ifta poteflate 
quid fentias. Nam mihi quidem peftifera videtur, quippe quaj 
in feditione, et ad feditionem nata fit : cujus primum ortum fi 
recordari volumus, inter arma civium, et occupatis, et obfeflis 



166 D E L E G I B U S 

urbis locls, procreatum videmus. Deinde cum elTet clto ablega- 
tus, tanquam ex xii tabulis, infignis ad deformitatem puer, brevi 
tempore recreatus, multoque tetrior et fasdior natus eft. 

IX. Quem enim ille non edidit ? qui primiim, ut impio dig- 
num fuit, patribus omnem honorem eripuit^ omnia infima fum- 
mis paria fecit, turbavit, mifcuit : cum afflixiffet principum 
gravitatem, nunquam tamen conquievit. Atque ut C. Flaminium, 
atque ea, quae jam prifca funt, relinquam ; quid juris bonis viris 
Tib. Gracchi tribunatus rehquit ? etfi quinquennio ante, D. Bru- 
tum et P. Scipionem Confules, (quos et quantos viros !) homo 
omnium infimus et fordidiffimus, tribunus plebis, C. Curiatius in 
vincula conjecit ; quod ante fadlum non erat. C. vero Gracchus 
runis et iis ficis, quas ipfe fe projecifie in forum dixit, quibus di- 
gladiarentur inter fe cives, nonne omnem reipubhca^ flatum per- 
mutavit ? Quid jam de Saturnini fupplicio, reHquifque dicam ? 
quos ne depellere quidem a fe fme ferro potuit refpubhca ? 

Cur autem aut vetera, aut aUena proferamus potius, quam et 
noflra, et recentia ? Quis unquam tam audax, tam inimicus no- 
his fuiffet, ut cogitaret unquam de flatu noflro labefad:ando, nifi 
mucronem aliquem tribunitium exacuiffet in nos ? quem cum 
horaines fcelerati ac perditi, non modo uUa in domo, fed nulla 
in gente reperirent, gentes fibi in tenebris reipubHcas perturban- 
das putaverunt. Quod nobis quidem egregium, et ad immorta- 
Htatem memoria^ gloriofum, neminem in nos mercede uHa tribu- 
num potuiffe reperiri, nifi cui ne efi!e quidem HcuifTet tribuno. 
Sed iHe quas flrages edidit ? eas videHcet, quas fine ratione, ac 
fine uHa fpe bona furor edere potuit impursB beHuas, multorum 
inflammatus furoribus. Quamobrem in ifla quidem re vehemen- 
ter SyHam probo, qui tribunis plebis fua lege injuriae faciendas 
potefiatem ademerit, auxiHi ferendi reHquerit : Pompeiumque 
nofcrum C2:;teris rebus omnibus, femper ampHffimis fummifque 
effero laudibus ; de tribunitia potefi:ate taceo. Nec enim repre- 
jiendere Hbet, nec laudare pofiiim. 

X. Marcus. Vitia quidem tribunatus praeclare, Quinte, per- 
ipicis. Sed eft iniqua in omni re accufanda^ prastermifTis bonis. 



L I B E R T E R T I U S. 167 

malomm enumeratio, vitiorumque feledtio. Nam iflo quidem 
modo vel confulatus vituperio eft, fi Confulum, quos emumerare 
nolo, peccata collegeris. Ego enim fateor in ifla ipfa poteftate 
inelfe quiddam mali : fed bonum, quod eft qusefitum in ea, line 
ifto malo non haberemus. Nimia poteflas eft tribunorum plebis : 
quis negat ? fed vis populi multo faevior multoque vehementior, 
quae, ducem quod habet, interdum lenior eft, quam fi nullum ha- 
beret. Dux enim fuo periculo progredi cogitat j populi impetus 
periculi rationem fui non habet. At aUquando incenditur, Et 
quidem fa^pe fedatur. Quod enim eft tam defperatum collc- 
gium, iri quo nemo e decem fana mente lit ? Quin per ipfum 
Tib. Gracchum non folum nedtus, fed etiam fublatus intercelTor 
fuerat. Quid enim ilkid ahud percuHt, nifi quod poteftatem in- 
tercedendi collegas abrogavit ? Sed tu fapientiam majorum in 
hoc vide. Conceffa plebi a patribus ifta poteftate arma cecide- 
runt ; reftind:a feditio eft : inventum eft temperamentum, quo 
tenuiores cum principibus aequari fe putarint ; in quo uno fuit 
civitatis falus. At duo Gracchi fuerunt. Et praeter eos quamvis 
enumeres muhos Hcet, cum deni creantur : nullos in omni me- 
moria reperies perniciofos tribunos ; leves, etiam non bonos for- 
taife plures. Invidia quidem fummus ordo caret : plebes de fuo 
jure periculofas contentiones nullas facit. Quamobrem aut exi- 
gendi reges non fuerunt; aut plebi re, non verbo, danda Hbertas: 
quae tamen fic data eft, ut multis prseclariflimis addiceretur, ut 
audioritati principum cederet. 

XI. Noftra autem caufa, quae, optime et dulciffime frater, in- 
cidit in tribunitiam poteftatem, nihil habuit contentionis cum 
tribunatu. Non enim plebs incitata noftris rebus invidit ; fed 
vincula foluta funt, et fervitla incitata, adjundo terrore etiam 
miHtari. Neque nobis cum iUa tum pefte certamen fuit, fed cum 
graviiTimo reipubHcze tempore ; cui fi non cefTiffem, non diutur- 
num beneficii mei patria frudtum tuHffet. Atque hoc rei exitus 
indicavit. Quis enim non modo Hber, fed etiam fervus Hbertate 
dignus fuit, cui noflra falus cara non effet .? 

Quod fi is cafus fuiffet rerum., quas pro falute reipubHcac 



i68 DELEGIBUS 

geffimys, ut non omnibuG gratus eiTet ; et fi nos multltudinis vis 
furentis inflammata invidia pepuliflet ; fi tribunus aliquis in me 
populum, iicut Gracchus in Laenatem, Saturninus in Metellum, 
incitafTet ; ferremus, 6 Quinte frater, confolarenturque nos non 
tam philofophi, qui Athenis fuerunt, qui hoc facere debent, 
quam clarifTimi viri, qui illa urbe pulfi, carere ingrata civitate, 
quam manere in improba, maluerunt. Pompeium vero qubd una 
ifla in re non ita valde probas, vix fatis mihi illud videris atten- 
dere, non folum ei, quid effet optimum, videndum fuiffe, fed 
etiam quid neceffarium. Senfit enim deberi non poffe huic civi- 
tati illam poteflatem. Quippe quam tantopere populus nofler 
ignotam expetiflet, qui poffet carere cognita ? Sapientis autem 
civis fuit, caufam nec perniciofam, et ita popularem ut non pof- 
fet obfifti, perniciofe populari civi non relinquere. Scis folere, 
frater, inhujufmodi fermone, ut tranfiri alio pofiit, ad modum, 
dici. 

XIL Atticus. Prorfus ita efl. Quintus. Haud equidem 
aflentior : tu tamen ad reHqua pergas vehm. Marcus. Perfeve- 
ras tu quidem, et in tua vetere fententia permanes, Quintus. 
Nunc mehercule. Atticus. Ego fane a Quinto noflro diffentio. 
Sed ea, qux reflant, audiamus. Marcus. Deinceps igitur om- 
nibus magiftratibus aufpicia et judicia dantur : judicia, ut effet 
populi poteflas, ad quam provocaretur 3 aufpicia, ut multos in- 
utiles comitiatus, probabiles impedirent morjE : fspe enim populi 
impetum injuflum aufpiciis Dii immortales reprefferunt. Ex his 
autem, qui magiftratum ceperunt, quod fenatus efiicitur, popu- 
larem fane neminem in fummum locum, nifi per populum, ve- 
nire, fublata cooptatione cenforia. Sed prasfto efl hujus vitii tem- 
peratio, quod fenatus lege noftra confirmatur audioritas. 

Sequitur enim : EJus decreta ratafunto. Nam ita fe res habet, 
ut, fi fenatus dominus fit pubHci concihi, quodque is creverit, 
defendant omnes ; et, fi omnes rehqui principis ordinis confilio 
rempubHcam gubernari vehnt, poffit, ex temperatione juris, cum 
poteflas in populo, audoritas in fenatu fit, teneri ille moderatus 
et concors civitatis flatus, praefertim fi proximas legi parebitur. 



L I B E R T E R T I U S. 169 

Nam proximum eft, Is ordo 'vitio careto : cceteris fpecimen ejio. 
QuiNTUS. Praeclara vero, frater, ifla lex eft, et late patet, ut vi- 
tio careat ordo, et Cenforem qucerat interpretem. Atticus. IUe 
vero, etli tuus totus eft ordo, gratiflimamque memoriam retinet 
confulatus tui, pace tua dixerim, non modo Cenfores, fed etiam 
judices omnes, poteft defatigare. 

XIII. Marcus. Omitte ifta, Attice. Non enim de hoc fenatu, 
nec his de hominibus, qui nunc funt, fed de futuris, fi qui forte 
his legibus parere voluerint, haec habetur oratio. Nam, cum omni 
vitio carere lex jubeat, ne veniet quidem in eum ordinem quif- 
quam vitii particeps. Id autem difficile fadiu eft, nifi educatione 
quadam et difciplina ; de qua dicemus aliquid fortafte, fi quid 
fuerit loci, aut temporis. Atticus. Locus certe non deerit, 
quoniam tenes ordinem legum ; tempus vero largitur longitudo 
diei. Ego autem, etiamli praeterieris, repetam a te iftum'de edu- 
catione et de difcipHna locum. Marcus. Tu vero et iftum, iVt- 
tice, et fi quem alium prseterii. 

Cceteris fpecimen efio. Quod 11 eft, tenemus omnia. Ut enim 
cupiditatibus principum et vitiis inlici folet tota civitas ; fic 
emendari et corrigi continentia. Vir magnus et nobis omnibus 
amicus, L. LucuUus, ferebatur quam commodiftime refpon- 
difte, cum eflet objedta magnificentia villse Tufculanae, duo fe 
habere vicinos ; fuperiorem, equitem Romanum ; inferiorem, 
libertinum : quorum cum efl"ent magnificae villae, concedi fibi 
oportere, quod iis, qui inferioris ordinis effent, liceret. Non 
vides, Luculle, a te id ipfum natum, ut illi cuperent ? quibus id, 
fi tu non faceres, non liceret. Quis enim ferret iftos, cum videret 
eorum villas fignis et tabulis refertas, partim publicis, partim 
etiam facris et religiofis ? quis non frangeret eorum libidines, 
nifi illi ipfi, qui eas frangere deberent, eifdem tenerentur ? 

XIV. Nec enim tantum mali eft peccare principes, (quanquam 
eft magnum hoc per fe ipfum malum) quantum illud, quod per- 
multi imitatores principum exiftunt. Nam Hcet videre, fi velis 
replicare memoriam temporum, qualefcunque fummi civitatis viri 

ToM. IIL Y 



170 D E L E G I B U S 

fuerint, talem civitatem fuilTe ; qucecunque mutatio morum in 
principibusextiterit,eandem in populo fecutam. Idque haud pau- 
lo eft verius, quam quod Platoni noilro placet, qui mulicorum 
cantibus ait mutatis, mutari civitatum ftatus. Ego autem, nobi- 
lium vita vicfluque mutato, mores mutari civitatum puto. Quo 
perniciofius de republica merentur vitiofi principes, quod non 
folum vitia concipiunt ipfi, fed ea infundunt in civitatem; neque 
folum obfunt, quod ipfi corrumpuntur, fed etiam quod corrum- 
punt, plufque exemplo, quam peccato, nocent. Atque haec lex 
dilatata in ordinem cundlum, coanguflari etiam potefl. Pauci 
enim, atque admodum pauci, honore et gloria amplificati, vel 
corrumpere mores civitatis, vel corrigere pofTunt. Sed haec et 
nunc fatis, et in illis Hbris trad:ata funt diligentius. Quare ad re- 
liqua veniamus. 

Proximum autem efl de fufFragils j quae jubeo nota effe opti- 
matibusj populo libera, Atticus. Ita mehercule attendi, nec fa- 
tis intellexi, quid fibi lex, aut quid verba ifla velint. 

XV. Marcus. Dicam, Tite, et verfabor in re difficili, ac mul- 
tum et faepe quaefita; fuffragia in magiflratu mandando, aut reo 
judicando, aut lege aut rogatione fcifcenda, clam, an palam ferre, 
melius effet. Atticus. An etiam id dubium efl ? Quintus. 
Vereor, ne a te rurfus diffentiam. Marcus. Non facies, Quinte : 
nam ego in ifta fum fententia, qua te fuiffe femper fcio, nihil ut 
fuerit in fuffragiis voce mehus j fed, obtineri an pofHt, videndum 
efl. Quintus. Frater, bona tua venia dixerim, ifla fententia 
maxime et falHt imperitos, et obefl fa^piflime reipubhcae, cum 
ahquid verum et redlum effe dicitur, fed obtineri, id efl, obfifli 
poffe populo, negatur. Primum enim obfiflitur, cum agitur fe- 
vere ; deinde vi opprimi in bona caufa, eft mehus, quam malae 
cedere. Quis autem non fentit, auftoritatem omnem optimatium 
tabellariam legem abfluhffe ? quam popuhis hber nunquam defi- 
deravit; idem, oppreffus dominatu ac potentia principum, fiagi- 
tavit. Itaque graviora judicia de potentifhmis hominibus extant 
voces, q«am tabeH^. Quamobrem fuffragandi nimia hbido in 
non bonis caufis eripienda fuit potentibus, non latebra danda 



LIBER TERTIUS. 171 

populo, In qua, bonis ignorantibus quid quifque fentiret, tabella 
vitiofum occultaret fufFragium. 

XVI. Itaque ifti rationi neque lator quifquam efl inventus, nec 
audlor umquam bonus. Sunt enim quatuor leges tabellariae : qua- 
rum prima de magiflratibus mandandis ; ea eft Gabinia, lata ab 
homine ignoto et fordido. Secuta biennio poil Caflia eft, de po- 
pulijudicio. Ea a nobili homine lata efl, L. Caflio, fed, pacc 
familias dixerim, diflidente a bonis, atque omni rumufculos po- 
pulares ratione aucupante. Carbonis efl tertia de jubendis legibus 
ac vetandis, feditiofi atque improbi civis ; cui ne reditus quidem 
ad bonos fahitem a bonis potuit afFerre. 

Uno in genere rehnqui videbatur vocis fufFragium, quod ipfe 
CafTius exceperat, perduelHonis. Dedit huic quoque judicio 
Caehus tabellam, docuitque, quoad vixit, fe, ut opprimeret C. 
PopiHum, nocuifle et reipubUcae. Et avus quidem nofler fingu- 
lari virtute in hoc municipio, quoad vixit, reflitit Marco Gra- 
tidio, cujus in matrimonio fororem, aviam noflram, habebat, 
ferenti legem tabellariam, Excitabat enim fiud:us in fimpulo, ut 
dicitur, Gratidius, quos poft filius ejus Marius in JEgxo excita- 
vit mari. Ac noflro quidem avo, cum res effet ad fe delata, 
Scaurus Conful, Utmam, inquit, Marce CicerOy ijlo animo atque 
virtute in fumma republica nobifcum verfariy quam in municipali 
maluijfes ! Quamobrem, quoniam non recognofcimus nunc leges 
populi Romani, fed aut repetimus ereptas, aut novas fcribimus ; 
non quid ab hoc populo obtineri pofTit, fed quid optimum fit, 
tibi dicendum puto. Nam Cafliae legis culpam Scipio tuus fufti- 
net, quo audtore lata effe dicitur. Tu, fi tabellariam tuleris, ipfe 
praeflabis. Nec enim mihi placet, nec Attico noflro, quantum e 
vuhu ejus intelUgo. 

XVII. Atticus. Mihi vero nihil unquam populare placuit; 
eamque optimam rempubhcam effe duco, quam hic Conful 
conftituerat, quae fit in poteftatem optimorum. Marcus. Vos 
demum, ut video, legem antiquaflis fine tabella. Sed ego, etfi 
fatis dixit pro fe in illis Hbris Scipio, tamen libertatem iflam 
largior populo, ut et aucftoritate valeant, et utantur bonis. Sic 

Y 2 



172 DELEGIBUS 

enim a me recltata lex eft de fufFraglis. Optimatibus nota, plebi 
liberafunto. Qu« lex hanc fententiam continet, ut omnes leges 
tolleret, qu« poftea lata? funt, quae tegunt omni ratione fuffragi- 
um, ne quis infpiciat tabellam, ne roget, ne appeliet. 

Pontes etiam lex Maria fecit anguftos. Quae fi oppolita funt 
ambitiofis, ut funt fere, non reprehendo : fin valuerint tantum 
leges, ut ne lint ambitus ; habeat fane populus tabellam, quafi 
vindicem libertatis, dummodo hffic optimo cuique et gravifBmo 
civi oflendatur, ultroque offeratur, uti in eo fit ipfo libertas, in 
quo populo poteftas honefle bonis gratificandi datur. Eoque 
nunc fit illud, quod a te modo, Quinte, didtum efl, ut minus 
multos tabella condemnet, quam folebat vox, quia populo licere 
fatis efl. Hoc retento, reliqua voluntas audloritati, aut grati^e 
traditur. Itaque, ut omittam largitione corrupta fufFragia, non 
vides, fi quando ambitus fileat, quaeri in fuffragiis, quid optimi 
viri fentiant ? Quamobrem lege noflra libertatis fpecies datur,, 
bonorum au6toritas retinetur, contentionis caufa tollitur. 

XVIII. Deinde fequitur, quibus jus fit cum populo agendi, 
aut cum fenatu : gravis, et, ut arbitror, praeclara lex^ ^ce cum 
populo, quceque in patribus agentur, modica funto -, id efl, modefla 
atque fedata. Adlor enim moderatur, et fingit non modo mentem 
ac voluntates, fed pene vultus eorum, apud quos agit ; quod eft 
in fenatu non difiicile : efl enim fenator is, cujus non ad audito- 
rem referatur animus, fed qui per fe ipfe fpedari velit. Huic jufTa 
tria funt : ut adfit; nam gravitatem res habet, cum frequens ordo 
efl : ut loco dicat, id efl:, rogatus : ut modo, ne fit infinitus ; nam 
brevitas non modo fenatoris, fed etiam oratoris, magna laus efl in 
fententia. Nec efl unquam longa oratione utendum ; nifi, aut 
peccante fenatu, quod fit ambitione fctpifTime, nullo magiflratu 
adjuvante, tolli diem utile efl ; aut cum tanta caufa efl:, ut opus 
fit oratoris copia vel ad hortandum, vel ad docendum : quorum 
generum in utroque magnus nofler Cato efl. 

Quodque addit, Caufas populi teneto, efl fenatori neceffarium 
noffe rempublicam 3 idque late patet : quid habeat militum, quid 
valeat aerario, quos focios refpublica habeat, quos amicos, quos 



L I B E R T E R T I U S. 17J 

flipendiarlos, qua quifque fit lege, conditione, foedere : tenere 
confuetudinem decernendi, nolTe exempla majorum. Videtis jam, 
genus hoc omne fcientis, diligentiae, memoriae elfe, fine quo pa- 
ratus effe fenator nullo padto poteft. 

Deinceps funt cum populo adliones ; in quibus primum et 
maximum, Fis abejlo. Nihil efl enim exitiofms civitatibus, nihil 
tam contrarium juri et legibus, nihil minus civile et humanum, 
quam, compofita et conftituta republica, quidquam agi per vim. 
Parere jubet intercelTori ; quo nihil prasllantius. Impediri enim 
bonam rem melius, quam concedi malse. 

XIX. Quod vero adloris jubeo effe fraudem, id totum dixi ex 
CrafTi, fapientiflimi hominis, fententia ; quem efl fenatus fecutus, 
cum decreviffet, C. Claudio Confule de Cn. Carbonis feditione 
referente, invito eo, qui cum populo ageret, feditionem non pof- 
fe fierl, quippe cui liceat concilium, fimul atque interceffum, 
turbarique cceptum fit, dimittere. Quod qui permovet, cum agi 
nihil poteft, vim quaerlt; cujus impunitatem amittit hac lege. 

Sequitur illud ; Intercejfor rei malcCi falutaris civis ejlo, Quis 
non fludiofe reipubHcae fubvenerit, hac tam praclara legis voce 
laudatus ? 

Sunt deinde pofita delnceps, quae habemus etlam In pubHcis 
inftitutis atque legibus ; Aufpicia fervanto, auguri parento. Eft © 

autem boni auguris, meminiffe, maxlmis reipublicae temporlbus 
praeflo effe debere, Jovique optlmo maxlmo fe confillarium at- 
que adminlflrum datum; ut fibl eos, quos in aufpicio effe jufTe- 
rlt, caellque partes fibi definitas effe traditas, e qulbus faepe opem 
reipublicse ferre poflit. Deinde de piomulgatlone, de fmguhs re- 
bus agendis, de prlvatis, magiflratibufve audiendis. 

Tum leges praEclarifiimae de xii tabuHs tranflatse duae,* quarum. 
altera privilegia tolUt, altera de capite civls rogari, nifi maximo 
comitlatu, vetat. Nondum cognltls feditlofis, trlbunis plebls ne 
cogltatis quldem, admirandum, tantum majores in poflerum pro- 
vldiffe. In prlvatos homlnes leges ferri noluerunt : id efl enim prl- 
vilegium -, quo quid eft injuflius ? Cum legis haec vis fit, fcitum. 
efl et jufTum in omnesi ferri de fingulis, nifi centuriatis comitiisj^ 



174 DE LEGIBUS 

noluerunt. Defcrlptus enlm populus cenfu, ordlnlbus, aetatibus, 
plus adhibet ad fuffragium confiiii, quam fufe in tribus convo- 
catus. 

Quo verius in caufa noftra vir magni ingenii, fummaque pru- 
dentia, L. Cotta, dicebat, nihil omnino adlum effe de nobis. 
Pra3ter enim quam quod comitia illa eiTent armis gefta fervilibus, 
prsterea neque tributa capitis comitia rata effe poffent, neque 
ulla privilegii : quocirca nihil nobis opus efle lege, de quibus 
nihil omnino adum effet legibus. Sed vifum eil et nobis, et cla- 
riflimis viris melius, de quo fervi et latrones fcivifTe fe aliquid 
dicerent, de hoc eodem cunftam Italiam, quid fentiret, oflendere. 

XX. Sequuntur de captis pecunlis, et de ambitu leges. Quae 
cum magis judiciis, qtiam verbis, fancienda fmt, adjungitur, 
Noxia pcena par ejloy ut in fuo vitio quifque pledlatur : vis, ca- 
pite ; avaritla, multa ; honorls cupiditas, ignominia fanciatur. 
Extremse leges funt nobis non ufitatas ; reipubUcae necefrarlae. 
Legum cuflodiam nullam habemus : itaque hae leges funt, quas 
apparitores noftri volunt ; a Hbrariis petimus ; pubKcis literis 
confignatam memoriam publicam nullam habemus. Grasci hoc 
dihgentius, apud quos voy.o^^vKciKig creantur : nec hi folum llteras, 
(nam id quidem etiam apud majores noflros erat) fed etiam fada 
hominum obfervabant, ad legefque revocabant. 

Haec detur cura Cenforibus ; quandoquidem eos in rcpublica 
femper volumus effe. Apud eofdem, qui magiflratu abierint, 
edant et exponant, quid in magiftratu gefTerlnt ; deque lis Cen- 
fores prffijudicent. Hoc In Graecia fit, publice conflitutis accufa- 
toribus. Qui quidem graves effe non pofTunt, nifi fmt vohmtarii. 
Quoclrca meHus eft, rationes referri, caufamque exponi Cenfori- 
bus ; integram tamen legem accufatori judicioque fervari. 

Sed fatis jam difputatum efl de magiftratibus, nifi forte quid 
defideratis. Atticus. Si nos tacemus, locus ipfe nos admonet, 
quid tibi fit deinde dicendum. Marcus. Mihine ? de judiciis 
arbitror, Pomponi; id efl enim jun6lum magiflratibus. 

Atticus. Quid ? de jure popuU Romani, quemadmodum in- 
ilituifli, dicendum nihil putas ? Marcus. Quid tandem hoc loco 



L I B E R T E R T I U S. 175 

efl, quod requiras ? Atticus. Egone ? quod ignorarl ab ils, qui 
in republica verfantur, turpiffimum puto. Nam, ut modo a te 
didlum eft, leges a librariis lego ; lic animadverto, plerofque ma- 
giftratus ignoratione juris fui tantum fapere, quantum apparitores 
velint. Quamobrem, fl de facrorum alienatione dicendum putafli, 
quoniam de religione leges propofueras ; faciendum tibi efl, ut, 
magiflratibus lege conflitutis, de poteflate, tum de jure difputes. 
Marcus. Faciam breviter, fi confequi potuero : nam pluribus 
verbis fcripfit ad patrem tuum M. Junius fodalis, perite, meo 
quidem judicio, et diligenter. At dejure naturae cogitare per 
nos, atque dicere debemus ; de jure populi Romani, quae relidla 
funt et tradita. Atticus. Sic profedo cenfeo; et id ipfum, quod 
dicis, expe<Sto. 



E "176 J 



D E 



O F F I C I I S, 



A D M. F I L I U M, 



LIBER PRIMUS, 




^UANQUAM te, Marce fill, annum jam audientem 
Cratippum, idque Athenis, abundare oportet prasceptis 
inftitutifque philofophiae, propter fummam et dodloris 
audloritatem, et urbis ; quorum aher te fcientia augere poteft, 
akera exemphs ; tamen, ut ipfe ad meam utihtatem femper cum 
Graecis Latina conjunxl, neque id in philofophia folum, fed 
etiam in dicendi exercitatione, feci ; idem tibi cenfeo faciendum, 
ut par fis in utriufque orationis facuUate. Quam quidem ad rem, 
nos, ut videmur, magnum attuhmus adjumentum hominibus 
noftris ; ut non modo Graecarum hterarum rudes, fed etiam doc- 
ti, ahquantum fe arbitrentur adeptos et ad dicendum, et ad ju- 
dicandum. Quamobrem difces tu quidem a principe hujus aetatis 
philofophorum, et difces, quamdiu voles ; (tamdiu autem velle 
debebis, quoad te, quantum proficias, non poenitebit :) fed tamen 
■noftra legens, non mukum a Peripateticis diflidentla, ( quoniam 
utrique, et Socratici, et Platonici effQ volumus ) de rebus ipfis 
utere tuo judicio -, nihil enim impedio : orationem autem Lati- 
nam profecflo legendis noftris efficies pleniorem. Nec vero arro- 
ganter hoc didtum exiflimari vehm. Nam philofophandi fcien- 
tiam concedens muhis ; quod efl oratoris proprium, apte, dif- 
tindle, ornate dicere, quoniam in eo fludio aetatem confumpfi, fi 
id mihi affumo, videor id meo jure quodam modo vindicare. 



L I B E R P R I M U S. 177 

Quamobrem magnopere te hortor, mi Cicero, ut non foluni 
orationes meas, fed hos etiam de philofophia libros, qui jam 
illos fere squarunt, fludiofe legas. Vis enim dicendi major eft 
in ilUs i fed hoc quoque colendum eft a^quabile et temperatum 
orationis genus. Et id quidem nemini video Gra^corum adhuc 
contigiiTe, ut idem utroque in genere laboraret, fequereturque 
et illud forenfe dicendi, et hoc quietum difputandi genus ; nifi 
forte Demetrius Phalereus in hoc numero haberi poteft, difputa- 
tor fubtihs, orator parum vehemens, dulcis tamen; ut Theo- 
phrafli difcipulum poflis agnofcere. Nos autem quantum in utro- 
que profecerimus, ahorum fit judicium ; utrumque certe fecuti 
fumus. Equidem et Platonem exiflimo, fi genus forenfe dicendi 
trad:are voluiffet, graviflime et copiofifTime potuiffe dicere ; et 
Demofthenem, fi illa, quae a Platone didicerat, tenuilTet, et pro- 
nuntiare voluifTet, ornate fplendideque facere potuifTe. Eodemque 
modo de Ariflotele et Ifocrate judico; quorum uterque, fuo ftu- 
dio deledlatus, contempfit alterum. 

II. Sed cum ftatuifTem ahquid hoc tempore ad te fcribere, et 
multa poflhac, ab eo ordiri volui maxime, quod et aetati tuae 
efTet aptifhmum, et aud;oritati meae. Nam, cum multa fint in 
philofophia et gravia, et utiha, accurate copiofeque a philofophis 
difputata, latiffime patere videntur ea, quae de ofEciis tradita ab 
ilUs et praecepta funt. Nulla enim vitae pars neque publicis, ne- 
que privatis -, neque forenfibus, neque domeflicis in rebus ; neque 
fi tecum agas quid, neque fi cum altero contrahas, vacare ofhcio 
potefl : in eoque colendo fita vitae efl honeftas omnis, et in ne- 
gligendo turpitudo. 

. Atque haec quidem quceflio communls efl omnlum philofopho- 
rum. Quis efl enim, qui, nullis ofhcii praeceptis tradendis, phi- 
lofophum fe audeat dicere ? Sed funt nonnullEe difciplinas, qu^, 
propofitis bonorum et malorum finibus, ofHcium omne perver- 
tunt. Nam, qui fummum bonum fic inflituit, ut nihil habeat 
cum virtute conjunc^um ; idque fuis commodis, non honeftate 
metitur; hic, fi fibi ipfe confentiat, et non interdum naturas 
ToM. III. Z 



178 D E O F F I C I I S 

honltate vlncatur, neque amicltlam colere pofTit, nec juftitiam, 
nec liberalitatem. Fortis vero, dolorem fummum malum judi- 
cans ', aut temperans, voluptatem fummum bonum flatuens, eife 
certe nullo modo poteft. Quae, quanquam ita funt in promptu, 
ut res difputatione non egeat, tamen funt a nobis alio loco difpu- 
tata. Hae difciplinae igltur, li fibi confentaneae efte velint, de offi- 
cio nlhil queant dicere : neque uUa officli praecepta iirma, ftabi- 
lia, conjunfta naturae, tradi poffunt, nift aut ab ils, qui folam, 
aut ab lis, qul maxime honeftatem propter fe dlcant expetendam. 
Itaque proprla eft ea praeceptlo Stoicorum, Academlcorum, Pe- 
ripateticorum ; quoniam Ariftonls, Pyrrhonis, Herilll, jam prl- 
dem explofa fententla eft : qul tamen haberent jus fuum difputandi 
de officio, fi rerum aliquem deled;um rellquiflent, ut ad officii 
inventlonem aditus eftet. Sequemur igltur hoc quldem tempore, 
et hac in quaeftlone potiffimum Stoicos, non ut interpretes ; fed, 
ut folemus, e fontibus eorum, judiclo arbitrioque noftro, quan- 
tum, quoque modo videbitur, hauriemus. Placet igltur, quoniam 
omnis difputatlo de officio futura eft, ante definlre, quid fit offi- 
cium } quod a Panaetio praetermlflTum eflTe miror. Omnis enim, 
quas a ratione fufcipitur de aliqua re, inftitutio, debet a defini- 
tione proficifcl 5 ut Intelligatur, quid fit id, de quo difputetur. 

III. Omnis de officio duplex eft quaeftio. Unum genus eft, 
quod pertinet ad finem bonorum ; aUerum, quod pofitum eft in 
praeceptis, quibus in omnes partes ufus vitas confirmari poffit. 
Superiorls generls hujufmodi exempla funt^ Omniane officia per- 
fed:a fint 5 num quod officium aHud aUo majus fit; et quae funt 
generis ejufdem. Quorum autem officiorum praecepta traduntur, 
ea, quanquam pertlnent ad finem bonorum, tamen id minus 
apparet, quia magis ad Inftitutionem vitae communis fpedare vi- 
detur : de quibus eft nobls his Hbrls exphcandum. 

Atque etlam aUa divifio eft officil : nam et medlum quoddam 
officlum dicltur, et perfedtum. Perfedum officlum, red:um 
opinor, vocemus, quod Graeci Kctrop^Mf^ci -, hoc autem commu- 
ne xc«,$?;cey vocant. Atque ea fic definiunt, ut, redum quod fit^ 



L I B E R P R I M U S. 179 

id perfedum officlum efle definlant ^ medium autem officlum id 
efle dicant, quod, cur fadum fit, ratio probabilis reddi poffit. 

Triplex igitur eft, ut Panastio videtur, confilii capiendi deli- 
beratio. Nam, honeftumne facftu fit, an turpe, dubitant, id, quod 
in deliberationem cadit j in quo confiderando faepe animi in con- 
trarias fententias diftrahuntur. Tum autem aut anquirunt, aut 
confultant, ad vita^ commoditatem jucunditatemque, ad facul- 
tates rerum atque copias, ad opes, ad potentiam, quibus et fe 
poffint juvare et fuos, conducat id necne, de quo deliberant ; 
quae deliberatio omnis in rationem utilitatis cadit/Tertium dubi- 
tandi genus eft, cum pugnare videtur cum honello id, quod vi- 
detur effie utile: cum enlm utiUtas ad fe rapere, honeflas contra 
revocare ad fe videtur, fit, ut diftrahatur deliberando animus, af- 
feratque ancipitem curam cogitandi. 

Hac divifione, (cum praeterire allquid maximum vitium in 
dividendo fit) duo praetermlfi^a funt. Nec enim folum utriim 
honefi:um, an turpe fit, deliberari folet, fed etlam, duobus pro- 
pofitis honefi:is, utrum honefi:ius ; itemque, duobus propofitis 
utiUbus, utrum utlHus. Ita, quam ille triplicem putavit efi^e ra- 
tlonem, in quinque partes difi:ribui debere reperitur. Primum 
igitur efi: de honefi:o, fed dupliciter 3 tum pari ratlone de utili ; 
pofi: de comparatione eorum difi^erendum. 

IV. Principio generi animantium omnl efi: a natura tributum, 
ut fe, vitam, corpufque tueatur, declinetque ea, quae nocitura 
videantur, omniaque, quae fint ad vivendum necefiTarla, anqui- 
rat, et paret, ut pafi:um, ut latibula, ut alia ejufdem generis. 
Commune item animantium omnlum efi: conjundionis appeti- 
tus, procreandi caufa, et cura quaedam eorum, quae procreata 
funt. Sed inter hominem et belluam hoc maxime interefi:, qubd 
haec tantum, quantum fenfu movetur, ad id folum, quod adefi:, 
quodque praefens efi:, fe accommodat, paululum admodum fen- 
tiens praeteritum, aut futurum. Homo autem (quod rationis 
efi: particeps, per quam confequentla cernit, caufas rerum vi- 
det, earumque progrefiTus, et quafi anteceffiones non ignorat, 

Z 2 



i8o D E O F F I C I I S 

fimilitudines comparat, et rebus praefentibus adjungit, atque 
annedit futuras) facile totius vitae curfum videt, ad eamque de- 
gendam praeparat res necelfarias.' Eademque natura vi rationis 
hominem conciliat homini, et ad orationis, et ad vitas focietatem ; 
ingeneratque in primis praecipuum quendam amorem in eos, qui 
procreati funt -, impellitque, ut hominum coetus celebrari inter 
fe, et a fe obiri velit ; ob eafque caufas ftudeat parare ea, quse 
fuppeditent et ad cuhum, et ad vidlum, nec fibi foH, fed conjugi, 
liberis, caeterifque, quos caros habeat, tuerique debeat : quae cura 
exfufcitat etiam animos, et majores ad rem gerendam facit. 

In primifque hominis efl propria veri inquifitio atque invefti- 
gatio. Itaque cum fumus neceffariis negotiis curifque vacui, tum 
avemus aUquid videre, audire, addifcere ; cognitionemque rerum 
aut occukarum, aut admirabilium ad beate vivendum neceffariam 
ducimus. Ex quo intelligitur, quod verum, limplex, Hncerum- 
que lit, id effe natur^e hominis aptifflmum. 

Huic veri videndi cupiditati adjundla efl appetitio quasdam 
principatus, ut nemini parere animus bene a natura informatus 
veHt, nili praecipienti, aut docenti, aut utiHtatis caufa, jufte et 
legitime imperanti : ex quo animi magnitudo exiftit, humana- 
rumque rerum contemptio. 

Nec vero iUa parva vis naturae efl rationifque, quod unum 
hoc animal fentit quid fit ordo ; quid fit, quod deceat -, in fadlis 
didifque qui modus. Itaque eorum ipforum, quae adfpe(ftu {cn- 
tiuntur, nullum aUud animal pulchritudinem, venuflatem, con- 
venientiam partium fentit : quam fimiHtudinem natura ratioque 
ab ocuHs ad animum transferens, muko etiam magis pulchritu- 
dinem, conflantiam, ordinem in confiHis fadlifque confervandum 
putat ; cavetque, ne quid indecore effoeminateve faciat j tum in 
omnibus et opinionibus, et fadlis, ne quid Hbidinofe aut faciat 
aut cogitet. Quibus ex rebus conflatur et efhcitur id, quod quae- 
rimus, honeflum ; quod, etiam fi nobiHtatum non fit, tamen 
honeftum fit ; quodque vere dicimus, etiam fi a nuUo laudetur, 
natura effe laudabile. 



L I B E R P R I M U S. i8f 

V. Formam quidem ipfam, Marce fili, et tanquam faciem ho- 
nefti vides ; qux fi oculis cerneretur, mirabiles amores, ut ait 
Plato, excitaret fapientiae. Sed omne, quod honeftum efl, id 
quatuor partium oritur ex aHqua. Aut enim in perfpicientia veri, 
folertiaque verfatur; aut in hominum focietate tuend^, tribuen- 
doque fuum cuique, et rerum contra(flarum fide -, aut in animi 
excelfi atque invidli magnitudine ac robore ; aut in omnium, 
quae fiunt, quaeque dicuntur, ordine et modo, in quo inefl mo- 
deflia et temperantia. 

Quae quatuor quanquam inter fe colligata atque implicata funt, 
tameij ex fingulis certa officiorum genera nafcuntur : v.elut ex 
ea parte, quae prima defcripta efl, in qua fapientiam et pruden- 
tiam ponimus, inefl indagatio atque inventio veri ; ejufque vir- 
tutis hoc munus eft proprium. Ut enim quifque maxime perfpi- 
cit, quid in re quaque veriffimum fit, quique acutiffime et ce- 
lerrime poteft et videre, et exphcare rationem, is prudentiflimus 
et fapientifTimus rite haberi folet. Quocirca huic, quafi materia, 
quam tra(ftet, et in qua verfetur, fubjedla efl veritas. 

Rehquis autem tribus virtutibus necefiitates propofitas funt 
ad eas res parandas tuendafque, quibus adlio vitse continetur : 
ut et focietas hominum, conjundlioque fervetur ; et animi ex- 
cellentia magnitudoque tum in augendis opibus, utilitatibufque 
et fibi, et fuis comparandis, tum multo magis in his ipfis defpi- 
ciendis eluceat. Ordo autem, et conftantia, et moderatio, et ea, 
quae funt his fimilia, verfantur in eo genere, ad quod adhibenda 
efi: adlio quasdam, non folum mentis agitatio. His enim rebus, 
quae tradlantur in vita, modum quendam et ordinem adhibentes, 
honeflatem et decus confervabimus. 

.VI. Ex quatuor autem locis, in quos honefii naturam vimque 
divifimus, primus ille, qui in veri cognitione confiftit, maxime 
naturam attingit humanam. Omnes enim trahimur et ducimur 
ad cognitionis et fcientiae cupiditatem : in qua excellere pul- 
chrum putamus j labi autem, errare, nefcire, decipi, et malum, 
et turpe ducimus. In hoc genere et naturali, et honeflo, duo 
vitia vitanda funt : unum, ne incognita pro cognitis habeamus. 



i82 D E O F F I C I I S 

hifque temere afTentiamur ; quod vitium effugere qui volet, (om- 
nes autem velle debent) adhibebit ad confiderandas res et tem- 
pus, et diligentiam. Aherum eft vitium, quod quidam nimis 
magnum ftudium, muUamque operam in res obfcuras atque 
difficiles conferunt, eafdemque non necelfarias. Qulbus vitiis 
decUnatis, quod in rebus honeflis et cognitione dignis operiE 
curaeque ponetur, id jure laudabitur : ut in aftrologia C. Sulpi- 
cium audivimus ; in geometria Sex. Pompeium ipli cognovi- 
mus ', muhos in dialedticis, plures in jure civiU. Quse omnes 
artes in veri invefligatione verfantur; cujus ftudio a rebus geren- 
dis abduci, contra officium efl. Virtutis enim laus omnis in 
adlione confiftit : a qua tamen faepe fit intermiffio j muhique 
dantur ad fludia reditus : tum agitatio mentis, quse nunquam 
acquiefcit, poteft nos in fludiis cognitionis etiam fme opera 
noflra continere. Omnis autem cogitatio, motufque animi aut 
in confiUis capiendis de rebus honeflis, et pertinentibus ad bene 
beateque vivendum, aut in fludiis fcienti^, cognitionifque verfa- 
tur. Ac de primo quidem officii fonte diximus. 

VII. De tribus autem reUquis latiffime patet ea ratio, qua fo- 
cietas hominum inter ipfos, et vitae quafi communitas contine- 
tur: cujus partes dua3 funt : juflitia, in qua virtutis fplendor efl 
maximus ; ex qua boni viri nominantur^ et huic conjundta be- 
neficentia, quam eandem vel benignitatem, vel UberaUtatem ap- 
peUari Ucet. Sed juflitice primum munus efl, ut ne cui quis 
noceat, nifi laceffitus injuria ; deinde, ut communibus utatur pro 
communibus, privatis ut fuis. Sunt autem privata nuUa natura -, 
fed aut veteri occupatione, ut qui quondam in vacua venerunt ; 
aut vi(5toria, ut qui bello potiti funt ; aut lege, padione, condi- 
tione, forte. Ex quo fit, ut ager Arpinas, Arpinatum dicatur -, 
Tufculanus, Tufculanorum. SimiUfque eft privatarum poffeffio- 
num defcriptio. Ex quo, quia fuum cujufque fit, eorum, quae 
natura fuerant communia, quod cuique obtigit, id quifque te- 
neat; e quo fi quis fibi appetet, violabit jus humanae focietatis. 

Sed quoniam (ut pra^clare fcriptum efl a Platone) non nobis 
jplum nati fumus, ortufque noflri partem patria vindicat, partem 



> 



L I B E R P R I M U S. 183 

amici ; atque ita placet Stoicis, quse in terris gignuntur, ad ufum 
hominum omnia creari, homines autem hominum caufa eile ge- 
neratos, ut ipli inter fe, ahis ahi prodefTe polTent ; in hoc natu- 
ram debemus ducem fequi, communes utihtates in medium af- 
ferre, mutatione officiorum, dando, accipiendo : tum artibus, 
tum opera, tum facultatibus devincire hominum inter homines 
focietatem. 

Fundamentum efl autem juftitiae fides ; id ell:, didlorum, con- 
ventorumque conflantia et veritas. Ex quo (quanquam hoc vi- 
debitur fortaffe cuipiam durius, tamen audeamus imitari Stoi- 
cos, qui ftudiofe exquirunt, unde verba fint duda) credamus, 
quia fiat, quod di6tum eft, appellatam fidem. Sed injuflitise ge- 
nera duo funt : unum eorum, qui inferunt ; alterum eorum, qui 
ab iis, quibus infertur, fi pofhnt, non propulfant injuriam. Nam, 
qui injufte impetum in quempiam facit, aut ira, aut ahqua per- 
turbatione incitatus, is quafi manus afferre videtur focio. Qui 
autem non defendit, nec obfiflit, fi potefl, injuriae, tam eft in 
vitio, quam fi parentes, aut amicos, aut patriam deferat. Atque 
illas quidem injurice, qux nocendi caufa de induftria inferuntur, 
faepe a metu proficifcuntur ; cum is, qui nocere aUeri cogitat,. 
timet ne, nifi id fecerit, ipfe ahquo afhciatur incommodo. Maxi- 
mam autem partem ad injuriam faciendam aggrediuntur, ut 
adipifcantur ea, quae concupiverunt ; in quo vitio latifhme patet 
avaritia. 

VIII. Expetuntur autem divitiae tum ad ufus vitse neceffarios, 
tum ad perfruendas voluptates. In quibus autem major efl ani- 
mus, in iis pecunias cupiditas fpedlat ad opes, et ad gratificandi 
facultatem -, ut nuper M. CrafTus negabat, uham fatis magnam 
pecuniam effe ei, qui in repubhca princeps vehet effe, cujus fruc- 
tibus exercitum alere non pofTet. Deled:ant etiam magnifici ap- 
paratus, vitaeque cultus cum elegantia et copia ; quibus rebus 
effedum efl, ut infinita pecuniae cupiditas effet. Nec vero rei 
famiharis amphficatio, nemini nocens, vituperanda ; fed fugien- 
da femper injuria efl. 

Maxime autem adducuntur plerique, ut eos juflitis capiat 



i84 D E O F F I C I I S 

oblivio, cum in imperiorum, honorum, gloriae cupiditatenv in- 
ciderint. Quod enim eft apud Ennium, .i^-"^ 

NnllafcinBafocietasy nec fides regni ejiy 
id ktius patet. Nam quidquid ejufmodi eH:, in quo non poflint 
plures excellere, in eo fit plerumque tanta contentio, ut d^ijBcil- 
limum fit fandlam fervare focietatem. Declaravit id modo teme- 
ritas C. Cffiiaris, qui omnia jura divina atque humana pervertit, 
propter eum, quem fibi ipfe opinionis errore finxerat, principa- 
tum. Efl autem in hoc genere moleftum, quod in maximis ani- 
mis, fpkndidifiimifque ingeniis plerumque exiftunt honoris, im- 
perii, potentise, glorias cupiditates : quo magis cavendum eft, ne 
quid in eo genere peccetur. 

Sed in omni injuftitia permultum intereft, utrum perturba- 
tione ahqua animi, quas plerumque brevis eft, et ad tempus j an 
confulto, et cogitata fiat injuria. Leviora enim funt, quas repen- 
tino aUquo motu accidunt, quam ea, quas meditata et praeparata 
inferuntur. Ac de inferenda quidem injuria fatis didtum eft. 

IX. Praetermittenda^ autem defenfionis, deferendique officii 
plures folent efi^e caufae. Nam, aut inimicitias, aut laborem, aut 
fumptus fufcipere nolunt j aut etiam negligentia, pigritia, iner- 
tia 'y aut fuis fludiis quibufdam occupationibufve fic impediun- 
tur, ut eos, quos tutari debeant, defertos efi^e patiantur. Itaque 
videndum eft, ne non fatis fit id, quod apud Platonem efl in 
philofophos didlum ; quod in veri inveftigatione verfentur, quod- 
que ea, quas plerique vehementer expetunt, de quibus inter fe 
digladiari folent, contemnant, et pro nihilo ducant, propterea 
juftos efiTe. Nam cum alterum juflitias genus afi!equuntur, infe- 
renda ne cui noceant injuria ; in alterum incidunt : difcendi enim 
fludio impediti, quos tueri debent, deferunt. Itaque eos ad 
rempubUcam ne acceffuros quidem putant, nifi coad:os ; aequius 
autem erat id voluntate fieri. Nam hoc ipfum ita juftum efl, 
quod rede fit, fi eft voluntarium. Tj^^a,. 

Sunt etiam, qui aut fludio rei famiUaris tuendas, aut odio quo- 
dam hominum, fuum fe negotium agere dicant, ne facere cui- 
quam videantur injuriam : qui aUero injuflitiae genere vacant j in 



L 1 B E R P R I M U S. 185 

alterum incurrunt. Deferunt enlm vlts focletatem, quia nihil 
conferunt in eam ftudii, nihil operae, nihil facuhatum. 

Quoniam igitur, duobus generibus injuflitias propofitls, ad- 
junximus caufas utriufque generis, eafque res ante conftituimus, 
quibus juftitia continetur; facile, quod cujufque temporis offi- 
cium lit, poterimus, nifi nofmetipfos valde amabimus, judicare. 
Efl: enim difficihs cura rerum ahenarum : quanquam Terentia- 
nus ille Chremes humani nihil a fe alienum putat . Sed tamen, quia 
magis ea perciplmus atque fentimus, qua^ nobis ipfis aut pro- 
fpera, aut adverfa eveniunt, quam illa, quae casteris ; quas quafi 
longo intervallo interjed:o videmus ; ahter de iUis, ac de nobis 
judicamus. Quocirca bene prascipiunt, qui vetant quidquam 
agere, quod dubites, aequum fit, an iniquum. i^quitas enim lu- 
cet ipfa per fe j dubitatio cogitatlonem fignificat injuriae. 

X. Sed incidunt faspe tempora, cum ea, qu£e maxime videntur 
digna effe jufto homine^ eoque, quem virum bonum dicimus, 
commutantur, iiuntque contraria j ut reddere depofitum, pro- 
mlfTum facere, quaeque pertinent ad veritatem, et ad fidem, ea 
mlgrare interdum, et non fervare, fit juflum. Referri enim 
decet ad ea, quaB propofui in principio, fundamenta juflitias : 
primum, ut ne cui noceatur ; deinde, ut communi utilitati 
ferviatur. 

Cum tempora commutantur, commutatur officium ; et non 
femper eft idem. Poteft enlm accidere promifTum ahquod, et 
conventum, ut id effici fit inutile, vel ei, cui promiffum fit, vel 
ei, qui promiferit. Nam fi, ut in fabuhs eft, Neptunus, quod 
Thefeo promiferat, non feciffet, Thefeus fiho Hippolyto non 
effet orbatus. Ex tribus enim optatis, ut fcrlbitur, hoc erat ter- 
tium, quod de Hippolytl interitu iratus optavit j quo impetrato, 
in maximos lu(f];us incidit. Nec promifla igitur fervanda funt ea, 
quae fint iis, quibus promiferis, inutiha : nec, li plus tibi no- 
ceant, quam ilh profint, cui promiferls. Contra officium efl, 
majus non anteponi minori : ut, ii conftitueris te cuipiam advo- 
catum in rem prasfentem effe venturum, atque interim graviter 
ToM. IIX. A a 



i86 D E O F F I C I I S 

aigrotare fillus coeperit, non fit contra officium, non facere quod 
dixeris ; magifque ille, cui promifTum fit, ab officio difcedat, fi 
fe defcitutum queratur. Jam, illis promiffis ftandum non eife, 
quis non videt, quae coaftus quis metu, qua^ deceptus dolo, pro- 
miferit ? Quae quidem pleraque jure prstorio liberantur, non- 
nulla legibus. 

Exillunt etiam fa^pe injuriae calumnia quadam, et nimis calli- 
da, fed malitiofa, juris interpretatione. Ex quo illud, Summum 
jusyfumma injuria, fadlum eft jam tritum fermone proverbium. 
Quo in genere etiam In republica multa peccantur : ut ille, qui, 
cum triginta dierum effent cum hofte pad:ae induciae, no6lu po- 
pulabatur agros, quod dierum effent paclae, non nod:ium, indu- 
ciae. Nec nofter quidem probandus, fi verwm ^ft, Q^Fabium La- 
beonem, feu quem alium (nihil enim praeter auditum habeo) 
arbitrum Nolanis et Neapolitanis de finibus a fenatu datum, cum 
ad locum veniflet, cum utrifque feparatim locutum, ut ne cu- 
pide quid agerent, ne appetenter ; atque ut regredi, quam pro- 
gredi, mallent. Id cum utrique fecilTent, aliquantum agri in me- 
dio relidum ell:. Itaque illorum fines, ficut ipfi dixerant, termi- 
navit; in medio relidtum quod erat, populo Romano adjudica- 
vit. Decipere hoc quidem efi:, non judicare. Quocirca in omni 
re fugienda efi: taUs folertia. 

XI. Sunt autem quiEdam officia etiam adverfus eos fervanda, 
a quibus injuriam acceperis. Efi: enim ulcifcendi et puniendi 
modus : atque haud fcio, an fatis fit eum, qui laceffierit, injuriag 
fuae pcenitere ; ut et ipfe ne quid tale pofi:hac, et casteri fint ad 
injuriam tardiores. 

Atque in republica maxime confervanda funt jura belli. Nam, 
cum fint duo genera decertandi -, unum per difceptationem, 
alterum per vim 3 crmque illud proprium fit hominis, hoc bel- 
luarum ; confugiendum efi: ad pofi:erius, fi uti non licet fuperiore. 
Quare fufcipienda quidem bella funt ob eam caufam, ut fine 
injuria in pace vivatur. Parta autem viaoria, confervandi funt 
ii, qui non crudeles in bello, non immanes fuerunt ; ut majo- 
res nofiri Tufculanos, iEquos, Volfcos, Sabinos, Hernicos iii 



L I B E R P R I M U S. 187 

clvitatem etiam acceperunt : at Carthaginem et Numantiam fun- 
ditus fuflulerunt. Nollem Corinthum ; fed credo aliquid fecutos, 
opportunitatem loci maxime, ne polTet aliquando ad bellum fa- 
ciendum locus ipfe adhortari. Mea quidem fententia, paci, quie 
Jiihil habitura fit infidiarum, femper eft confulendum. In quo i\ 
mihi eflet obtemperatum -, fi non optimam, at aliquam rempub- 
licam, qua3 nunc nulla eft, haberemus. Et cum iis, quos vi 
deviceris, confulendum efh j tum ii, qui, armis pofitis, ad im- 
peratorum iidem confugient, quamvis murum aries percufferit, 
recipiendi funt. In quo tantopere apud noflros juftitia culta efl, 
ut ii, qui civitates, aut nationes devi(flas bello in fidem recepif- 
fent, earum patroni effent more majorum. 

Ac belU quidem asquitas fancftlfTime feciall populi Romani ju- 
re perfcripta efl. Ex quo inteUigi potefl, nuUum beUum effe 
juftum, nifi quod aut rebus repetitis geratur, aut denuntiatum 
ante fit et indidtum. PompiUus imperator tenebat provinciam ; 
in cujus exercitu Catonis fiUus tiro militabat. Cum autem Pom- 
pilio videretur unam dimittere legionem, Catonis quoque filium, 
qui in eadem legione militabat, dimifit. Sed cum amore pug- 
nandi in exercitu remanfiffet, Cato ad PompiUum fcripfit, ut, 
li eum pateretur in exercitu remanere, fecundo eum obHgaret 
militis facramento; quia, priore amiffo, jure cum hoftibus pug- 
nare non poterat, Adeo fumma erat obfervatio in bello moven- 
do. M. quidem Catonis fenis epiflola eft ad M. filium, in qua 
fcripfit, " fe audiffe, eum miffum fad:um effe a Confule, cum in 
** Macedonia Perfico bello miles effet. Monet igitur ut caveat, 
** ne proelium Ineat. Negat enim jus effe, qui miles non fit, 
*' pugnare cum hofle." 

XII. Equidem illud etiam animadverto, qubd qui proprio no- 
mine perduelHs effet, is hoftis vocaretur, lenitate verbi triftitiam 
rei mitigante. Hoftis enim apud majores noftros is dicebatur, 
quem nunc peregrinum dicimus. Indicant duodecim tabulasj 

AUT STATUS DIES CUM HOSTE. ItCmque, ADVERSUS HOSTEM 

^TERNA AUCTORiTAS. Quld ad hauc manfuetudinem addi 
potefl ? eum, quicum bella geras, tam molU nomine appellari ? 

A a 2 



i88 D E O F F I C I I S 

Quanquam id nomen durius jam efFecit vetuflas : a peregrino 
enim receffit, et proprie in eo, qui arma contra ferret, remanfit. 
Cum vero de imperio decertatur, belloque quaeritur gloria, 
caufas omnino fubelfe tamen oportet eafdem, quas dixi paulo 
ante juftas caufas effe bellorum. Sed ea bella, quibus imperii 
gloria propofita eft, minus acerbe gerenda funt. Ut enim cum 
civi aliter contendimus, fi efl inimicus -, aliter, fi competitor : 
cum altero certamen honoris et dignitatis efl -, cum altero capi- 
tis et famae ; fic cum Celtiberis, cum Cimbris bellum, ut cum 
inimicis, gerebatur, uter effet, non uter imperaret ; cum Latinis, 
Sabinis, Samnitibus, Poenis, Pyrrho de imperio dimicabatur. 
Pceni foedifragi, crudehs Annibal, reliqui jufliores. Pyrrhi qui~ 
dem de captivis reddendis, illa praeclara ; 

Nec mi aurum pofcOy nec mipretium dederitis ^ 

Nec cauponantes bellum, fed belligerantes ; 

Ferro, non auro., 'vitam cernamus utrique. 

Vofne 'velity an me regnare hera, quidve ferat fors, 

Virtute experiamur. Et hocfmul accipe diSlum : 

^orum virtuti belli fortuna pepercit, 

Rorundem me libertati parcere certum ef : 

Dono, ducite, doque, vo/entibu cum magnis Diis. 
XIII. Regalis fane et digna i^acidarum gente fententia. At- 
que etiam fi quid fmguli, temporibus addudl:i, hofti promiferint, 
efl in eo ipfo fides confervanda : ut primo Punico bello Regu- 
lus captus a Poenis, cum de captivis commutandis Romam mif- 
fus effet, juraffetque fe rediturum -, primiim, ut venit, captivos 
reddendos in fenatu non cenfuit : deinde, cum retineretur a pro- 
pinquis, et ab amicis, ad fupplicium redire maluit, quam fidem 
hofli datam fallere. 

Ac de bellicis quidem ofHciis fatis didum efl. Meminerimus 
autem, etiam adverfus infimos juftitiam effe fervandam. Efl au- 
tem infima conditio et fortuna fervorum ; quibus, non male pra;- 
cipiunt, qui ita jubent uti, ut mercenariis : operam exigendam -, 
jufta praebenda. 

Cum autem duobus modis, id efl, aut vi, aut fraude fiat injuria^ 



L I B E R P R I M U S. 189 

fraus, quafi vulpeculas -, vis, leonis videtur : utrumque hominc 
alieniffimum : fed fraus odio digna majore. Totius autem injuf- 
titis nulla capitalior eft, quam eorum, qui cum maxime fallunt, 
id agunt, ut viri boni elfe videantur. De juftitia fatis dicftum eft. 

XIV. Deinceps (ut erat propofitum) de beneiicentia ac libera- 
litate dicatur ; qua quidem nihil efl natur^e hominis accommo- 
datius : fed habet mukas cautiones. Videndum eft enim, pri- 
mum, ne obfit benignitas, et iis ipfis, quibus beoigne videbitur 
fieri, et caeteris : deinde, ne major benignitas fit, quam faculta- 
tes : tum, ut pro dignitate cuique tribuatur. Id enim efl juflitiae 
fundamentum, ad quam ha3c referenda funt omnia. Nam et qui 
gratificantur cuipiam, quodobfit ilLi, cui prodeffe velle videantur, 
non benefici, neque Hberales, fed perniciofi affentatores judicandi 
funt ; et qui aUis nocent, ut in ahos Uberales fmt, in eadem funt 
injuftitia, ut fi in fuam rem aUena convertant, 

Sunt autem multi, et quidem cupidi fplendoris et gloriffi, qui 
eripiunt ahis, quod ahis largiantur ; hique arbitrantur fe benefi- 
cos in fuos amicos vifum iri, fi locupletent eos quacunque ratione. 
Id autem tantum abefl ab ofhcio, ut nihil magis ofHcio pofiit 
eife contrarium. Videndum efl igitur, ut ea liberalitate utamur, 
qux profit amicis, noceat nemini. Quare L. Syllas, et C. Caefaris 
pecuniarum tranflatio a juflis dominis ad ahenos non debet libe- 
ralis videri. Nihil efl: enim Uberale, quod non idem juflum. 

Alter erat locus cautionis, ne benignitas major effet, quam 
facultates -, quod, qui benigniores volunt effe quam res patitur, 
primum in eo peccant, quod injuriofi funt in proximos. Quas 
enim copias his et fuppeditari asquius eft, et reHnqui, eas tranf- 
ferunt ad ahenos. Inefl autem in tali liberalitate cupiditas ple- 
rumque rapiendi et auferendi per injuriam, ut ad largiendum 
fuppetant copi^. Videre etiam licet plerofque non tam natura • 
liberales, quam quadam gloria dud:os, ut benefici videantur, 
facere multa, quas proficifci ab oflentatione magis, quam a vo- 
luntate videantur. Talis autem fimulatio vanitati efl conjundtior^ 
quam aut liberaHtati, aut honeflati. 

Tertium efl propofitum, ut m beneficentia deletftus eflet 



-igo DE OFFICIIS 

di^nitatls; in quo et mores ejus erunt fpedtandl, In quem benc- 
ficium conferetur, et animus erga nos, et communitas ac fo- 
cietas vitae, et ad noftras utilitates officia ante collata : quae ut 
concurrant omnla, optabile eft ; fm minus, plures caufae majo- 
refque ponderis plus habebunt. 

XV. Quoniam autem vivitur non cum perfedlis hominlbus, 
pleneque faplentibus, fed cum iis, in quibus pra^clare agitur, fi 
funt iimulacra virtutls ^ etiam hoc intelligendum puto, nemi- 
iiem omnlno elfe negllgendum, in quo aliqua fignificatio vir- 
tutls appareat ; colendum autem effe ita quemque maxime, ut 
quifque maxime virtutlbus his lenioribus erit ornatus, modeflia, 
temperantia, hac ipfa, de qua jam multa dldta funt, juftitia. Nam 
fortls animus et magnus in homine non perfed:o, nec fapiente, 
ferventior plerumque ; ills virtutes virum bonum videntur po- 
tius.attingere. 

Atque hffic in moribus. De benevolentla autem, quam qulf- 
ique habeat erga nos, prlmum illud eft: in ofTicIo, ut ei pluri- 
mum tribuamus, a quo plurimum dihgimur : fed benevolentiam 
non adolefcentulorum more, ardore quodam amoris, fed ftabi- 
litate potius et conflantia judlcemus. Sin erunt merita, ut non 
ineunda, fed referenda fit gratia^ major quaedam cura adhibenda 
efl. NuUum enim officium referenda gratia magis neceirarium 
cfl. 

Quod fi ea, quas utenda acceperis, majore menfura, fi modo 
poffis, jubet reddere Hefiodus ; quidnam beneficlo provocati 
facere debemus ? annon imitari agros fertiles, qui multo plus 
afferunt, quam acceperunt ? Etenim, fi in eos, quos fperamus 
nobis profuturos, non dubitamus officia conferre ; quales in cos 
^ffe debemus, qui jam profuerunt ? Nam, cum duo genera hbe- 
TaHtatls fint, unum dandi beneficii, alterum reddendi; demus, 
necne, in noflra poteflate eft : non reddere, viro bono non Hcet, 
modo id facere poffit fine injuria, 

Acceptorum autem beneficlorum funt deledtus habendl. Nec 
dubium, quin maxlmo cuique plurimum debeatur. In quo ta- 
inen in primis, quo quifque animo, fludio, benevolentia fecerit. 



L I B E R P R I M U S. 191 

ponderandum eft. Multienim faciunt multa temeritate quadam, 
iine judicio vel modo, in omnes repentino quodam, quafi vento, 
impetu animi incitati : quae beneficia acque magna non funt ha- 
benda, atque ea, quaejudicio, confiderate, conflanterque delata 
funt. Sed in collocando beneficio, et in referenda gratia, fi castera 
paria fint, hoc maxime ofiicii eft, ut quifque maxime opis indi- 
geat, ita ei potifiimum opitulari : quod contra fit a plerifque. 
A quo enim plurimum fperant,. etiamfi ille his non eget, tamen 
ei potifiimum inferviunt. 

XVI. Optime autem focietas hominum conjundtioque ferva- 
bitur, fi, ut quifque erit conjundlifiimus, ita in eum benignitatis 
plurimum conferetur. Sed, quae natura principia fint communi- 
tatis et focietatis humanas, repetendum altius videtur. Efi: enim 
primum, quod cernitur in univerfi generis humani focietate : ejus 
autem vinculum efi: ratio et oratio ; qucE docendo, difcendo, 
communicando, difceptando, judicando, conciHat inter fe ho- 
mines, conjungitque naturali quadam focietate. Neque ulla re 
longius abfumus a natura ferarum ; in quibus inefi^e fortitudinem 
{xpe dicimus, ut in equis, in leonibus ; juftitiam, squitatem, 
bonitatem non dicimus. Sunt enim rationis et orationis expertes. 

Ac latifiime quidem patens hominibus inter ipfos, omnibus 
inter omnes, focietas haec efi: ; in qua omnium rerum, quas ad 
communem hominum ufum natura genuit, efi: fervanda com- 
munitas : ut quae defcripta funt legibus et jure civih, hasc ita 
teneantur, ut fit conftitutum ; e quibus ipfis caetera fic obfervcn- 
tur, ut in Grascorum proverbio eft ; Amicorwn effe omnia commu^ 
tiia. Omnia autem communia hominum videntur ea, qua3 funt 
generis ejus, quod, ab Ennio pofitum in una re, transferri in 
multas poteft. 

Homo qui erranti comiter mo?7jirat viam, 
^qfi lumen de fuo lumine accendat,facit : 
Nihilominus ipji lucet, cum illi accendent. 

Una ex re fatis praecipitur, ut, quidquid fine detrimento pof- 
fit commodari, id tribuatur vel ignoto. Ex quo funt illa com- 
munia, Non prohibere aqua profluente; Pati ab igne ignem 



592 D E O F F I C I I S 

capere, fi quls vellt ; Confillum fidele deliberantl dare : quae funt 
iis utilia, qui accipiunt ; dantl non molefta. Quare et his uten- 
dum eft, et femper aliquid ad communem utilitatem afferendum. 
Sed, quoniam coplse parvae fingulorum funt, eorum autem, qui 
his egeant, infinita eft muhitudo ; vulgaris Hberahtas referenda 
eft ad iUum Ennii finem, Nihilommus ipji liicet ; ut facukas fit, 
qua in noftros fimus hberales. 

XVI. Gradus autem phires funt focietatls homlnum. Ut 
enim ab infinita illa difcedatur, propior efl ejufdem gentis, natio- 
nis, hnguas, qua maxime homines conjunguntur. Interlus etiam 
eft, ejufdem effe civitatis. Muka enim funt civibus inter fe com- 
munia ; forura, fana, porticus, viae, leges, jura, judicia, fuffra- 
gia, confuetudines praeterea et famiharitates , mukifque cum 
mukis res ratioaefque contra<fl'£. Ard:ior vero cohigatio eft fo- 
cietatis prcpinquorum ; ab iha enim immenfa focietate humani 
generis in exiguum anguftumque concluditur. 

Nam, cum fit hoc natura commune animantium, ut habeant 
iibidinem procreandi, prima focietas in ipfo conjugio eft; proxi- 
ma in hberis ; deinde una domus, communia omnia. Id autem 
eft principium urbis, et quafi feminarium reipubhcae. Sequuntur 
fratrum conjun6tiones ; poft confobrinorum, fobrinorumque, qui 
ciim una domo jam capi non pofiint, in ahas domos, tanquam in 
colonias, exeunt. Sequuntur connubia et afiinitates ; ex quibus 
etiam plures propinqui : quse propagatio et foboles origo eft re- 
rum pubhcarum. Sanguinis autem conjunftio benevokntia de- 
vincit homines et caritate. Magnum eft enim, eadem habere 
monumenta majorum, iifdem uti facris, fepulcra habere com- 
munia. 

Sed omnium focletatum nuUa praeftantlor eft, nuHa firmior, 
quam cum viri boni, moribus fimiles, funt famiharitate con- 
jundli. Illud enim honeftum (quod faspe dicimus) etiam fi in 
aho cernimus, tamen nos movet, atque ihi, in quo id ineffe 
videtur, amicos facit. Et, quanquam omnis virtus nos ad fe 
ahicit, facitque ut eos dihgamus, in quibus ipfa ineffe videatur ; 
tamen juftitia et Hberahtas id maxime eflicit. Nihil autem eft 



L I B E R P R I M U S. 193 

amabillus, nec copulatius, quam morum fimiiitudo bonorum. In 
quibus enim eadem fludia funt, eaedemque voluntates, in his fit, 
ut aeque quifque altero delecftetur, ac feipfo ; efficiturque id, quod 
Pythagoras vult in amicitia, ut unus fiat ex pUiribus. Magna 
etiam illa communitas eft, quas conficitur ex beneficiis ultro 
citro datis acceptis ; quae mutua, et grata dum funt, inter quos 
ea funt, firma illi devinciuntur focietate. 

Sed cum omnla ratlone animoque luftraris, omnium focie- 
tatum nulla eft gravior, nuUa carior, quam ea, quae cum re- 
publica efl unicuique noftrum. Cari funt parentes, cari hberi, 
propinqui, famiHares : fed omnes omnium caritates patria una 
complexa efl -, pro qua quis bonus dubitet mortem oppetere, 
(i ei fit profuturus ? Quo efl deteflabilior iflorum immanitas, qui 
lacerarunt omni fcelere patriarri, et in ea funditus delenda occu- 
pati et funt, et fuerunt. 

Sed fi contentio quaedam et comparatio fiat, quibus pluri- 
mum tribuendum fit officii, principes fint patria et parentes, 
quorum beneficiis maxime obligati fumus ; proximi, Hberi, to- 
taque domus, quae fpedlat in nos folos, neque aHud uHum po- 
tefl habere perfugium ; deinceps bene convenientes propinqul, 
quibufcum etiam communis plerumque fortuna efl. Quam- 
obrem neceflaria praefidia vitae debentur iis maxlme, quos ante 
dixi : vita autem, vidlufque communls , confiHa, fermones, 
cohortationes, confolatione,s, interdum etiam objurgatlones in 
amicitils vigent maxime; eflque ea jucundiffima amlcitia, quam 
fimlHtudo morum conjugavit. 

XVIII. Sed in his omnibus officils tribuendis videndum erit, 
quid cuique maxime neceffe fit, et quid quifque vel fine nobls 
aut poffit confequi, aut non poffit. Ita non iidem erunt neceffi- 
tudinum gradus, qui temporum. Sunt quaedam officia, quae aHis 
magis, quam aHis, debeanturi ut viclnum citius adjuveris in 
frucftibus percipiendis, quam aut fratrem, aut famlHarem. At 
fi Hs in judlcio fit, proplnquum potius et amicum, quam vici- 
num defenderls. Ha^c igitur, et taHa, circumfplcienda funt in 
ToM. m. Bb 



194 I> E O F F I C I I S 

omnl officio ', et confuetudo exercitatioque caplenda, ut boni ra- 
tiocinatores officiorum effie poffimus, et addendo deducendoque 
videre, quae reliqui fumma fiat : ex quo, quantum cuique debea- 
tur, intelligas. 

Sed, ut nec medici, nec imperatores, nec oratores, quamvis 
artis praecepta perceperint, quldquam magna laude dignum line 
ufu et exercitatione confequi poffiant -, fic officii confervandi prae- 
cepta traduntur illa quidem, ut facimus ipfi ; fed rei magnitudo 
ufum quoque exercitationemque deliderat. Atque ab iis rebus, 
quae funt in jure focietatis humanae, quemadmodum ducatur 
honeflum, ex quo aptum eft officium, fatis fere diximus. 

Intelligendum eft autem, cum propofita fmt genera quatuor, 
e quibus honeftas officiumque manaret, fplendidiffimum videri, 
quod animo magno, elatoque, humanafque res defpiciente fac- 
tum fit. Itaque in probris maxime in promptu eft, fi quid tale 
dici potefl ; 

Vos etenmjuvenes, animum geritis muHebrem', 

Illa virago viri, 
ct fl quid ejufmodi ; 

Salmaci, da fpoUa, Jine fiidore et fajiguine, 
Contraque in laudibus, quas magno animo, et fortiter excel- 
lenterque gefla funt, ea nefcio quomodo quafi pleniore ore lau- 
damus. Hinc rhetorum campus de Marathone, Salamine, Plataels, 
ThermopyHs, Leudrls. Hinc nofler Cocles, hinc Decii, hlnc 
Cn. et P. Scipiones, hinc M. Marcellus, innumerabllefque alili 
maximeque ipfe populus Romanus animi magnitudlne excelHt. 
Declaratur autem fludium belHcaB glorlae, quod flatuas quoque 
videmus ornatu fere mlHtari. 

XIX. Sed ea anlmi elatio, quae cernitur in pericuHs et labori- 
bus, fi juflitia vacat, pugnatque non pro falute communi, fed pro 
fuis commodls, in vltio efl. Non enlm modo id virtutls non 
efl, fed potius immanltatis, omnem humanitatem repeUentis. 
Itaque probe definitur a Stoicis fortitudo, cum eam, virtutem 
efTe dicunt propugnantem pro asqultate. Quocirca nemo, qui 



LIBER PRIMUS. 195 

fortitudinis gloriam confecutus eft infidiis et malitia, laudem ell 
adeptus : nihil enim honeftum effe poteft, quod juftitia vacat. 
Praeclarum igitur Platonis illud ; Non folum, inquit, fcientia, 
qu2e eft remota a juftitia, calUditas potius, quam fapientia, eft 
appellanda ; verum etiam animus paratus ad periculum, fi fua 
cupiditate, non utihtate communi, impellitur, audaciai potius 
nomen habeat, quam fortitudinis. Itaque viros fortes et magna- 
nimos, eofdem bonos et limplices ; veritatis amicos minimeque 
fallaces ejffe volumus : quas funt ex media laude juflitiae. 

Sed illud odiofum eft, quod in hac elatione et magnitudine 
animi, facillime pertinacia et nimia cupiditas principatus innaf- 
citur. Ut enim apud Platonem efl, omnem morem Lacedae- 
moniorum inflammatum effe cupiditate vincendi -, fic, ut quifque 
animi magnitudine maxime excellit, ita maxime vult princeps 
omnium, vel potius folus, effe. Difficile autem eft, cum praeftare 
omnibus concupieris, fervare jEquitatem, quae eft juftitiae maxime 
propria. Ex quo fit, ut neque difceptatione vinci fe, nec ullo 
publico ac legitimo jure patiantur ; exiftuntque in republica ple- 
rumque largitores, et fadtiofi, ut opes quam maximas confequan- 
tur, et fmt vi potius fuperiores, quam juftitia pares. Sed quo 
difficilius, hoc praeclarius. NuUum enim tempus eft, quod juf- 
titia vacare debeat. 

Fortes igitur et magnanimi funt habendi, non qui faciunt, 
fed qui propulfant, injuriam. Vera autem et fapiens animi mag- 
nitudo honeftum illud, quod maxime natura fequitur, in fadtis 
pofitum, non in gloria, judicat ; principemque fe efte mavult, 
quam videri. Etenim, qui ex errore imperitae multitudinis pen- 
det, hic in magnis viris non eft habendus. Facillime autem ad 
res injuftas impellitur, ut quifque eft altiffimo animo, et glorise 
cupido. Qui locus eft fane lubricus, quod vix invenitur, qui, 
iaboribus fufceptis, periculifque aditis, non quafi mercedem re- 
rum geftarum defideret gloriam. 

XX. Omnino fortis animus, et magnus duabus rebus maxime 
cernitur ; quarum una in rerum externarum defpicientia ponitur, 

Bb2 



196 D E O F F I C I I S 

cum perruafum Iit, nihil hominem, nili quod honeflum deco- 
rumque fit, admirari, aut optare, aut expetere oportere -, nullique 
neque homini, neque perturbationi animi, nec fortunae fuccum- 
bere. Altera eft res, ut, cum ita fis afFedlus animo, ut fupra dixi, 
res geras magnas illas quidem, et maxime utiles, fed et vehe- 
menter arduas plenafque laborum et periculorum, tum vitae, tum 
multarum rerum, quce ad vitam pertinent. 

Harum rerum duarum fplendor omnis et amplitudo, addo 
etiam utiHtatem, in pofleriore efl -, caufa autem et ratio efHciens 
magnos viros, eft in priore. In eo enim efl illud, quod excel- 
lentes animos, et humana contemnentes facit. Id autem ipfum 
cernitur in duobus, fi et folum id, quod honcflum fit, bonum 
judices, et ab omni animi perturbatione liber fis. Nam et ea, 
quae eximia plerifque et praeclara videntur, parva ducere, eaque 
ratione flabili firmaque contemnere, fortis animi magnique du- 
cendum efl -, et ea, quae videntur acerba, quas multa et varia in 
hominum vita fortunaque verfantur, ita ferre, ut nihil a flatu 
naturas difcedas, nihil a dignitate fapientis, robufli animi efl, 
magnaeque conflantiae. 

Non efl autem confentaneum, qui metu non frangatur, eum 
frangi cupiditate -, nec, qui invicftum fe a labore prasfliterit, 
vinci a voluptate. Quamobrem et haec videnda ; et pecuniae fu- 
gienda cupiditas : nihil enim eft tam angufti animi tamque parvi, 
quam amare divitias ; nihil honeflius magnificentiufque, quam 
pecuniam contemnere, fi non habeas ; fi habeas, ad beneficen- 
tiam Hberalitatemque conferre. Cavenda eft etiam glonx cupidi- 
tas, ut fupra dixi. Eripit enim libertatem, pro qua magnanimis 
viris omnis debet effe contentio. Nec vero imperia expetenda, 
ac potius, aut non accipienda interdum, aut deponenda nonnun- 
quam, 

Vacandum autem efl omni animi perturbatione, tum cupi- 
ditate et metu, tum etiam aegritudine, et voluptate animi, et 
iracundia; ut tranquiUitas et fecuritas adfit, quae affert cum 
conflantiam, tum etiam dignitatem. Muhi autem et funt, et fue- 
runt, qui eam, quam dico, tranquillitatem expetentes, a negotiis 



L I B E R P R I M U S. 197 

publlcis fe removerlnt, ad otiumque perfugerint. In hls et no- 
biliffimi philofophi, longeque principes, et quidam homines fe- 
veri et graves, nec popuh, nec principum mores ferre potuerunt ; 
vixeruntque nonnulH in agris, deledtati re fua famlHarl. His 
idem propofitum fuit, quod regibus, ut ne qua re egerent, ne 
cui parerent, hbertate uterentur; cujus proprium eft, fic vivere, 
ut veHs. 

XXI. Quare, cum hoc commune fit potentias cupidorum cum 
ils, quos dixi, otiofis -, alteri fe adlpifci id poffe arbitrantur, li 
opes magnas habeant ; alteri, fi contenti fint et fuo, et parvo. In 
quo neutrorum omnino contcmnenda eft fententia : fed et faciU- 
or, et tutior, et minus ahis gravis aut molefta vita efl otioforum ; 
frudluofior autem hominum generl, et ad claritatem ampHtudl- 
nemque aptior eorum, qui fe ad rempubHcam et ad res magnas 
gerendas accommodaverunt. Quapropter et iis forfitan conce- 
dendum fit, rempubhcam non capeiTentibus, qui, excehenti 
ingenio, dodlrinas {efc dediderunt -, et iis, qui, aut valetudinis 
imbeciUitate, aut aHqua graviore caufa impediti, a repubHca re- 
ceiTerunt, cum ejus adminiftrands poteflatem ahis, laudemque 
concederent. Quibus autem taHs nuHa fit caufa, fi defpicere fe 
dicant ea, quae plerique admirantur, imperia et magiflratus, iis 
non modo non laudi, verum etiam vltio, dandum puto : quorum 
judicium in eo, quod gloriam contemnant et pro nihilo putent, 
difhcile fadlu efl non probare ; fed videntur labores et moleftias 
tum ofFenfionum, tum repulfarum, quafi quandam ignominiam 
timere, et infamiam. Sunt enim, qui in rebus contrariis parum 
fibi conftent ; voluptatem feverifhme contemnant, in dolore fmt 
molHores i gloriam negHgant, frangantur infamia ; atque ea qui- 
dem non fatis conflanter. 

Sed iis, qui habent a natura adjumenta rerum gerendarum, 
abjedia omni cundlatione, adipifcendi magiflratus, et gerenda 
refpubHca efl. Nec enim ahter aut regi civitas, aut declarari 
animi magnitudo potefl. CapefTentibus autem rempubhcam ni- 
hilo minus, quam philofophis, haud fclo an magis etiam, et 
magnificentia, et defpicienta adhibenda fit rerum humanarum;^ 



198 D E O F F I C I I S 

et, quam faepe dico, tranqulllitas animi, atque fecuritas : fi qul- 
dem nec anxii futuri funt, et cum gravitate conftantiaque vic- 
turi. QuiE eo faciliora funt philofophis, quo minus multa patent 
in eorum vita, quse fortuna feriat, et quo minus multis rebus 
egent ; et quia, fi quid adverfi eveniat, tam graviter cadere non 
polTunt. Quocirca non fme caufa majores motus animorum con- 
citantur, majoraque efficienda rempublicam gerentibus, quam 
quietis ; quo magis his et magnitudo animi eft adhibenda, et va- 
cuitas ab angoribus. 

Ad rem gerendam autem . qui accedit, caveat, ne id modo 
confideret, quam illa res honefla fit ; fed etiam, ut habeat effi- 
ciendi facultatem. In quo ipfo confiderandum eft, ne aut temere 
defperet, propter ignaviam ; aut nimis confidat, propter cupi- 
ditatem. In omnibus autem negotiis, prius, quam aggrediare, 
adhibenda eft prseparatio diligens. 

XXIL Sed, cum plerique arbitrentur res belllcas majores efTe, 
quam urbanas, minuenda efl haec opinio. Multi enim bella f^epe 
qusefierunt propter glorise cupiditatem ; atque id in magnis ani- 
mis ingeniifque plerumque contlngit; eoque magis, fi funt ad 
rem miUtarem apti, et cupidi bellorum gerendorum. Vere autem 
fi volumus judicare, multas res extiterunt urbanas majores cla- 
riorefque, quam bellicae. Quamvis enim Themifi:ocIes jure lau- 
detur, et fit ejus nomen, quam Solonis, illufi:rius, citeturque 
Salamis, clarifiims teftis vi6loriae, quae anteponatur confilio So- 
lonis, ei, quo primum conftituitAreopagitas; non minus praecla- 
rum hoc, quam illud, judicandum eft. Illud enim femel profuit, 
hoc femper proderit civitati : hoc confilio leges Athenienfium, 
hoc majorum inftituta, fervantur. Et Themiftocles quidem nihil 
dixerit, in quo ipfe Areopagum adjuverit ; at ille vere, a fe ad- 
jutum Themiftoclem. Eft enim bellum geftum confilio fenatus 
ejus, qui a Solone erat conftitutus. 

Licet eadem de Paufania, Lyfandroque dlcere ; quorum re- 
bus geftis quanquam imperium Lacedaemoniis dilatatum putatur; 
tamen ne minima quidem ex parte Lycurgi legibus et difcipllnae 
conferendi funt. Quin etiam ob has ipfas caufas et parentiores 



L I B E R P R I M U S. 199 

habuerunt exercitus, et fortiores. Mihi quidem neque pueris 
nobis, M. Scaurus C. Mario, neque, cum verfaremur in repub- 
Hca, Q^Catulus Cn. Pompeio cedere videbatur. Parvi enim funt 
foris arma, niH eft confiHum domi. Nec plus Africanus, fingu- 
laris et vir, et imperator, in exfcindenda Numantia reipubUcae 
profuit, quam eodem tempore P. Nafica privatus, cum Tib. 
Gracchum interemit : quanquam haec quidem res non folum ex 
domeflica eft ratione ; attingit etiam belUcam, quoniam vi, ma- 
nuque confedta eft : fed tamen id ipfum geftum eft confiHo ur- 
bano, fine exercitu. 

Illud autem optimum eft, in quod invadi folere ab invidis et 
improbis audio ; 

Cedant arma togce, concedat laurea linguce. 
Ut enim ahos omittam, nobis rempubUcam gubernantibus, 
nonne togse arma celTere ? neque enim in repubUca periculum 
fuit gravius unquam, nec majus otium. Ita confiUis diUgentia- 
que noflra celeriter de manibus audacifUmorum civium delapfa 
arma ipfa ceciderunt. Quae res igitur gefta unquam in beUo 
tanta ? qui triumphus conferendus ? Licet enim mihi, Marce 
fiU, apud te gloriari, ad quem et haereditas hujus gloriae, et 
fadtorum imitatio pertinet. Mihi quidem certe vir abundans bel- 
Ucis laudibus Cn. Pompeius, muhis audientibus, hoc tribuit, 
ut diceret, fruflra fe triumphum tertium deportaturum fuiffe, 
nifi meo in rempubUcam beneficio, ubi triumpharet, effet ha- 
biturus. Sunt ergo domefticae fortitudines non inferiores miU- 
taribus ; in quibus plus etiam, quam in his, operae ftudiique po- 
nendum eft. 

XXIII. Omnino iUud honeflum, quod ex animo excelfo mag- 
nificoque quaerimus, animi efHcitur, non corporis, viribus. Exer- 
cendum tamen corpus, et ita afUciendum efl, ut obedire confiUo 
rationique poflit in exequendis negotiis, et in labore tolerando. 
Honeflum autem id, quod exquirimus, totum efl pofitum in 
animi cura et cogitatione ; in quo non minorem utiUtatem affe- 
runt, qui togati reipubUcas praefunt, quam qui beUum gerunt. 
Itaque eorum confiUo fajpe aut non fufcepta, aut confeda beUa 



^oo D E O F F I C I I S 

funt, nonnunquam etiam illata ; ut M. Catonis bellum tertium 
Punicum, in quo etiam mortui valuit audtoritas. 

Quare expetenda quidem magis eft decernendi ratio, quam 
decertandi fortitudo : fed cavendum, ne id bellandi magis fuga, 
quam utilitatis ratione, faciamus. Bellum autem ita fufcipiatur, 
ut nihil aliud, niii pax quaslita, videatur. Fortis vero animi et 
conflantis eft, non perturbari in rebus afperis, nec tumultuantem 
de gradu dejici, ut dicitur; fed praefenti animo uti et conlilio, 
nec a ratione difcedere : quanquam hoc animi, illud etiam in- 
genii magni efl, prascipere cogitatione futura, et ahquanto ante 
conflituere, quid accidere poffit in utramque partem ; et, quid 
agendum fit, cum quid evenerit -, nec committere, ut aliquando 
dicendum fit, Nori putararn. Hasc funt opera magni animi, et 
excelfi, et prudentia confilioque fidentis. Temere autem in acie 
verfari, et manu cum hofte confligere, immane quiddam et 
belluarum fimile eft, Sed cum tempus neceffitafque poftulat, 
decertandum manu eil, et mors fervituti turpitudinique antepo- 
nenda. 

XXIV. De evertendis autem diripiendifque urbibus valde con- 
iiderandum eft, ne quid temere, ne quid crudeliter. Idque eft viri 
magni, rebus agitatis, punire fontes -, multitudinem confervare -, 
in omni fortuna, redla atque honefta retinere. Ut enim funt, 
quemadmodum fupra dixi, qui urbanis rebus belHcas antepo- 
nant ; fic reperies muhos, quibus periculofa et caUda confiha, 
quietis et cogitatis et fplendidiora, et majora videantur. 

Nunquam omnino pericuU fuga committendum efl, ut im- 
belles timidique videamur. Sed fugiendum etiam ilhid, ne oife- 
ramus nos pericuhs fme caufa ; quo nihil poteft elfe flultius. 
Quapropter in adeundis pericuhs confuetudo imitanda medi- 
corum eft, qui leviter -cTgrotantes leniter curant; gravioribus 
autem morbis periculofas curationes et ancipites adhibere co- 
guntur. Quare in tranquillo tempeflatem adverfam optare, de- 
mentis eft ; fubvenire autem tempeflati quavis ratione, fapien- 
tis : eoque magis, fi plus adipifcare re exphcata boni, quam 
^ddubitata mah. Periculofse autem rerum adiones partim iis 



L I B E R P R I M U S. 201 

funt, qui eas fufciplunt, partim reipublicae. Itemque alli de vita, 
alii de gloria, et benevolentia civium in difcrimen vocantur. 
Promptiores igitur debemus efle ad noftra pericula, quam ad 
communia, dimicareque paratius de honore et gloria, quam de 
casteris commodis. 

Inventi autem multi funt, qui non modo pecunlam, fed vitam 
etiam profundere pro patria parati elfent ; iidem gloriae jadluram 
ne minimam quidem facere vellent, ne republica quidem poftu- 
lante ; ut Callicratidas, qui, cum Lacedaemonlorum dux fuiffet 
Peloponnefiaco bello, multaque fecilfet egregie, vertlt ad extre- 
mum omnla, cum conlillo non parult eorum, qul claffem ab 
Arglnuffis removendam, nec cum Athenienfibus dimicandum 
putabant. Qulbus ille refpondlt, Lacedsmonios, clalfe illa amif- 
fa, aham parare polfe -, fe fugere llne fuo dedecore non polfc. 
Atque hasc quldem Lacedaemonlis plaga mediocris fuit j illa pef- 
tifera, qua, cum Cleombrotus, invidiam timens, temere cum 
Epaminonda confllxiffet , Lacedaemoniorum opes corruerunto 
Quanto Q^Maximus meUus ? de quo Ennius ; 
Ums homo nobis cunSiando rejiituit rem, 
Non ponebat enim rumores ante falutem. 
Ergo pojique, magifque viri nunc gloria claret. 
Quod genus peccandi vitandum efl etiam in rebus urbanis. Sunt 
enim, qui, quod fentiunt, etfi optimum fit, tamen invidias metu 
non audent dlcere. 

XXV. Omnino, qui reipublicae praefuturi funt, duo Platonis 
praecepta teneant. Unum, ut utilltatem civium fic tueantur, ut 
quaecunque agunt, ad eam referant, obliti commodorum fuorum; 
alterum, ut totum corpus relpubllcai curent ; ne, dum partem 
aliquam tuentur, reliquas deferant. Ut enim tutela, fic procu- 
ratlo relpubhcae ad utlhtatem eorum, qui commiffi funt, non 
ad eorum, quibus commiffa eft, gerenda eft. Qui autem parti 
civium confulunt, partem negllgunt, rem perniciofiffimam in 
civitatem inducunt, fedltlonem atque difcordiam ; ex quo evenit, 
ut ahi populares, alii ftudioii optimi cujufque videantur, pauci 
univerforum. 

ToM. III. C c 



202 



D E O F F I C I I S 



Hinc apud Athenienfes magnas difcordiae ; in noftra republica 
non folum feditiones, fed peflifera etiam bella civilia : quas gra- 
vis et fortis civis, et in republica dignus principatu fugict atque 
oderit ; tradetque fe totum reipublicae, neque opes, aut poten- 
tiam confed:abitur ; totamque eam lic tuebitur, ut omnibus con- 
fulat. Nec vero criminibus falfis in odium aut invidiam quem- 
quam vocabit : omninoque ita juflitiae honeftatique adhasrefcet, 
ut, dum ea confervet, quamvis graviter ofFendat, mortemque 
oppetat potius, quam deferat illa, quae dixi. 

Miferrima efl omnino ambitio, honorumque contentio : de 
qua praeclare apud eundem efl Platonem ; ** SimiHter facere eos, 
** qui inter fe contenderent, uter potius rempubhcam admini- 
** flraret, ut fi nautae certarent, quis eorum potiflimum guberna- 
** ret." Idemque prascepit, ut eos adverfarios exiflimemus, qui 
arma contra ferant -, non eos, qui fuo judicio tueri rempublicam 
velint : quah's fuit inter P. Africanum, et Q^ Metellum fine 
acerbitate diffenfio. 

Nec vero audiendi, qui graviter irafcendum inimicis puta- 
bunt, idque magnanimi et fortis viri efTe cenfebunt. Nihil enim 
iaudabihus, nihil magno et praeclaro viro dignius placabihtate 
atque clementia. In hberis vero popuhs, et in juris aequabihtate 
exercenda etiam efl facihtas, et ahitudo animi, quae dicitur ; ne, 
fi irafcamur aut intempeflive accedentibus, aut impudenter ro- 
gantibus, in morofitatem inutilem et odiofam incidamus. Et 
tamen ita probanda efl manfuetudo atque clementia, ut adhibea- 
tur, reipubhcae caufa, feveritas, fme qua adminiflrari civitas non 
potefl. 

Omnis autem et animadverfio, et cafligatio, contumeha vacare 
debet ^ neque ad ejus, qui punitur aliquem, aut verbis cafligat, 
fed ad reipubhcae utihtatem referri. 

Cavendum efl etiam, ne major posna, quam culpa, fit -, et ne 
iifdem de caufis ahi pledantur, ahi ne appellentur quidem. 

Prohibenda autem maxime efl ira in puniendo. Nunquam 
enim, iratus qui accedet ad pcenam, mediocritatem iUam tene- 
bit, quae efl inter nimium et parum 3 qua^ placet Peripateticis, 



L I B E R P R r M U S. 203 

et rede placet, modo ne laudarent iracundiam, et dicerent uti- 
liter a natura datam. IUa vero omnibus in rebus repudianda eft; 
optandumque, ut ii, qui prsefunt reipublicse, legum iimiles fmt, 
quaj ad puniendum non iracundia, fed aequitate, ducuntur. 

XXVI. Atque etiam in rebus profperis, et ad voluntatem nof- 
tram fluentibus, fuperbiam, faftidium, arrogantiamque magnope- 
re fugiamus. Nam ut adverfas res, lic fecundas immoderate ferre, 
levitatis eft ; prasclaraque eft aequabilitas in omni vita, et idem 
femper vultus, eademque frons, ut de Socrate, item de C. Lae- 
lio, accepimus. Philippum quidem, Macedonum regem, rebus 
geftis et gloria fuperatum a filio ; facilitate et humanitate video 
fuperiorem fuiffe. Itaque aher femper magnus, aher faepe turpif- 
fimus fuit ; ut recfle prascipere videantur, qui monent, ut quanto 
fuperiores fumus, tanto nos geramus fummiffius. Panaetius qui- 
dem Africanum auditorem, et famiharem fuum, foUtum ait di- 
cere, ut equos, propter crebras contentiones proehorum feroci- 
tate exfuhantes, domitoribus tradere foleant, ut his facihoribus 
poffint uti ; fic homines fecundis rebus efirenatos, fibique pr«- 
fidentes, tanquam in gyrum rationis et do<5trinae duci oportere, 
ut perfpicerent rerum humanarum imbecilhtatem, varietatemque 
fortunae. 

Atque etiam in fecundiffimis rebus maxime eil utendum con- 
fiho amicorum, hifque major etiam, quam ante, tribuenda auc- 
toritas : iifdemque temporibus cavendum eft, ne affentatoribus 
patefaciamus aures, nec adulari nos finamus ; in quo faUi facilc 
efl. Tales enim nos tunc efife putamus, ut jure laudemur : ex 
quo nafcuntur innumerabiha peccata, cum homines, inflati opi- 
nionibus, turpiter irridentur, et in maximis verfantur erroribus. 
Sed haec quidem had:enus. 

lUud autem fic eft judicandum, maximas geri res, et maximi 
animi ab iis, qui refpubhcas regant, quod earum adminiftratio 
latiffime pateat, ad plurimofque pertineat. Effe autem magni 
animi, et fuifl^e muhos etiam in vita otiofa, qui aut inveftiga- 
rent, aut conarentur magna quaedam, fefeque fuarum rerum 

C c 2 



204 D E O F F I C I I S 

iinibus continerent -, aut interjedli inter philofophos, et eos, qui 
rempubhcam adminiflrarent, deledlarentur re fua famiHari, non 
eam quidem omni ratione exaggerantes, neque excludentes ab 
ejus ufu fuos ', potiufque et amicis impertientes, et reipublicae, 
li quando ufus effet. Qu£ primiim bene parta fit, nullo neque 
turpi quaeflu, neque odiofo ; tum quam plurimis, modo dignis, 
fe utilem praebeat ; deinde augeatur ratione, diligentia, parlimo- 
nia : nec libidini potius luxuriaeque, quam liberalitati et benefi- 
centiaj, pateat. Haec praefcripta fervantem licet magnifice, gra- 
viter, animofeque vivere, atque etiam fimpliciter, iideliter, vitae- 
que hominum amice. 

XXVII. Sequitur, ut de una reliqua parte honeflatis dicendum 
lit : in qua verecundia, et quafi quidam ornatus vitae, temperan- 
tia et modeflia, omnifque fedatio perturbationum animi, et re- 
rum modus cernitur. Hoc loco continetur id, quod dici Latine 
decorum potefl^ Graece enim '^^iTrov dicitur. Hujus vis ea efl, ut 
ab honeflo non queat feparari. Nam et quod decet, honeflum 
efl; ; et quod honeflum efl, decet. 

Qualis autem differentia fit honefli et decori, facilius intelli- 
gi, quam explanari, potefl. Quidquid eft enim, quod deceat, id 
tum apparet, cum antegreffa eft honeflas. Itaque non folum in 
hac parte honeftatis, de qua hoc loco differendum efl, fed etiam 
in tribus fuperioribus, quid deceat, apparet. Nam et ratione uti, 
atque oratione prudenter -, et agere quod agas, confiderate ; om- 
nique in re quid fit veri, videre et tueri decet : contraque falh', 
errare, labi, decipi tam dedecet, quam dehrare et mente effe 
captum. Et jufla omnia, decora funt ^ injufla contra, ut turpia, 
lic indecora. SimiHs et ratio fortitudinis : quod enim viriHter 
animoque magno fit, id dignum viro et decorum videtur ; quod 
contra, id ut turpe, fic indecorum. 

Quare pertinet quidem ad omnium honeftatem hoc, quod 
dico, decorum ; et ita pertinet, ut non recondita quadam ratio- 
ne cernatur, fed fit in promptu. Efl enim quiddam, idque intel- 
ligitur in omni virtute, quod deceat -, quod cogitatione magis 



LIBER PRIMUS. 



205 



a virtute poteft, quam re, feparari. Ut venuftas et pulchrltudo 
corporis fecerni non potefl a valetudine j fic hoc, de quo loqui- 
mur, decorum, totum illud quidem efl cum virtute confufum ; 
fed mente et cogitatione diftinguitur. 

Eft autem ejus defcriptio duplex. Nam et generale quoddam 
decorum intelligimus, quod in omni honeftate verfatur ; et aliud 
huic fubjedlum, quod pertinet ad fingulas partes honeftatis. At- 
que illud fuperius fic fere deflniri folet ; Decorum id effe, quod 
confentaneum fit hominis excellentiae, in eo, in quo natura ejus 
a rehquis animantibus difFerat. Quae autem pars fubjed:a generi 
eft, eam fic definiunt, ut id decorum effe veUnt, quod ita naturae 
confentaneum fit, ut in eo moderatio et temperantia appareat 
cum fpecie quadam Hberali. 

XXVIII. Haec ita intelhgi, exiflimare pofTumus ex eo decoro, 
quod poetae fequuntur ; de quo aHo loco plura dici folent. Sed 
tum fervare illud poetas dicimus, quod deceat, cum id, quod 
quaque perfona dignum efl, et fit, et dicitur. Ut, fi JEacus, aut 
Minos diceret, 

Oderint dum metuanf j aut, Natis fepulcro ipfe eji parens ; 
indecorum videretur, quod eos fuiffe juflos accepimus. At 
Atreo dicente, plaufus excitantur : efl enim digna perfona ora- 
tio. Sed poetas, quid quemque deceat, ex perfona judicabunt : 
nobis autem perfonam impofuit ipfa natura, magna cum ex- 
cellentla praeflantiaque animantium reliquarum. Quocirca poe- 
tae in magna varietate perfonarum, etiam vitiofis quid conve- 
niat, et quid deceat, videbunt ; nobis autem cum a natura 
conflantiae, moderationis, temperantiae, verecundiae partes datse 
fint ; cumque eadem natura doceat non negligere, quemadmo- 
dum nos adverfus homines geramus ; efhcitur, ut et illud, 
quod ad omnem honeftatem pertinet, decorum, quam late 
fufum fit, appareat ; et hoc, quod fpedatur in unoquoque ge- 
nere virtutis. Ut enim pulchritudo corporis apta compofitione 
membrorum movet oculos, et deledlat hoc ipfo, quod inter fe 
omnes partes cum quodam lepore confentiunt ; fic hoc decorum. 



2o6 D E O F F I C I I S 

quod elucet in vita, movet approbationem eorum, quibufcum 
vivitur, ordine, et conftantia, et moderatione didorum omnium 
atque fadorum. 

Adhibenda efl igitur qu^dam reverentia adverfus homines, 
et optimi cujufque, et reliquorum. Nam negligere quid de fe 
quifque fentiat, non folum arrogantis eft, fed etiam omnino dif- 
foluti. Eft autem quod difFerat, in hominum ratione habenda, 
inter juftitiam et verecundiam. Juftitiae partes funt, non violare 
homines ; verecundiae, non offendere ; in quo maxime perfpici- 
tur vis decori. His igitur expofitis, quale fit id, quod decere di- 
cimus, intelle<ftum puto. 

Officium autem, quod ab eo ducitur, hanc primum habet 
viam, qux deducit ad convenientiam confervationemque naturag ; 
quam fi fequemur ducem, nunquam aberrabimus ; fequemurquc 
et id, quod acutum et perfpicax natura eft ; et id, quod ad ho- 
minum confociationem accommodatum ; et id, quod vehemens 
atque forte. Sed maxima vis decori in hac ineft parte, de qua 
difputamus. Neque enim folum corporis, qui ad naturam apti 
funt, fed multo etiam magis animi motus probandi, qui item ad 
naturam accommodati funt. Duplex eft enim vis animorum, at- 
que naturae : una pars in appetitu pofita eft, quae eft o^i^*i Grasce, 
quae hominem huc et illuc rapit -, altera in ratione, quas docet, 
et explanat quid faciendum fugiendumque fit. Ita iit, ut ratio 
prasfit, appetitus obtemperet. 

XXIX. Omnis autem aftio vacare debet temeritate, et negli- 
gentia ', nec vero agere quidquam, cujus non poffit caufam pro- 
babilem reddere. Ha^c eft enim fere defcriptio officii. Efficien- 
dum autem eft, ut appetitus rationi obediant, eamque neque 
prscurrant, nec propter pigritiam, aut ignaviam deferant -, fmt- 
que tranquilli, atque omni perturbatione animi careant. Ex quo 
elucebit omnis conftantia, omnifque moderatio. Nam qui appe- 
titus longius evagantur, et tanquam exfultantes five cupiendo, 
five fugiendo, non fatis a ratione retinentur, hi fme dubio iinem 
et modum tranfeunt. Relinquunt enim et abjiciunt obedientiam. 



L I B E R P R I M U S. 207 

nec ratloni parent, cui funt fubjedi lege natura : a quibus non 
modo animi perturbantur, fed etiam corpora. Licet ora ipfa. 
cernere iratorum, aut eorum, qui aut libidine aliqua, aut metu 
commoti funt, aut voluptate nimia geftiunt ; quorum omnium 
vultus, voces, motus, ftatufque mutantur. 

Ex quibus illud intelligitur (ut ad officii formam revertamur) 
appetitus omnes contrahendos fedandofque, excitandamque ani" 
madverfionem et diligentiam, ut ne quid temere ac fortuitu, 
inconfiderate, negligenterque agamus. Neque enim ita generati 
a natura fumus, ut ad ludum et jocum fadti elfe videamur ; fed 
ad feveritatem potius, et ad quasdam ftudia graviora atque ma- 
jora. Ludo autem et joco uti illo quidem licet j fed, ficut fomno 
et quietibus caeteris, tum, cum gravibus feriifque rebus fatisfe- 
cerimus. Ipfumque genus jocandi non profufum, nec immodef- 
tum, fed ingenuum et facetum effe debet. Ut enim pueris non 
omnem ludendi licentiam damus,. fed eam, qua^ ab honeilis 
adlionibus non fit aliena ; lic in ipfo joco aHquod probi ingenil 
lumen eluceat. 

Duplex omnino eft jocandi genus : unum ilUberale, petulans, 
fiagitiofum, obfcoenum -, alterum, elegans, urbanum, ingenio- 
fum, facetum. Quo genere non modo Plautus nofter, et Atti- 
corum antiqua comoedia, fed etiam philofophorum Socratico- 
rum libri referti funt : multaque multorum facete dida ; ut ea, 
quas a fene Catone colledla funt, quas vocant c(.7ro0iy>j,a,Tci. Fa- 
cilis igitur eft diftin(ftio ingenui, et illiberalis joci. Alter eft, li 
tempore fit, ac remiffo animo, homine dignus ; alter ne libero 
quidem, fi rerum turpitudini adhibetur verborum obfcoenitas. 
Ludendi etiam efl quidam modus retinendus, ut ne nimis omnia 
profundamus, elatique voluptate in aliquam turpitudinem dela- 
bamur. Suppeditant autem et campus nofter, et fludia venandi, 
honefla exempla ludendi. 

XXX. Sed pertinet ad omnem officii quaeflionem, femper in 
promptu habere, quantum natura hominis pecudibus reliquifque 
belluis antecedat. Illaj nihil fentiunt, nifi voluptatem ad eamque 
feruntur omni impetu : hominis autem mens difcendo alitur, et 



2o8 D E O F F I C I I S 

cogitando, femper aliquid aut anquirit, aut agit, videndiquc 
et audiendi deledtatione ducitur. Quin etiam fi quis efl paulo 
ad voluptates propenfior, modo ne lit ex pecudum genere, 
(funt enim quidam homines non re, fed nomine) fed li quis 
eft paulo ere(5tior, quamvis voluptate capiatur, occultat et dif- 
fimulat appetitum voluptatis, propter verecundiam. Ex quo 
intelligitur, corporis voluptatem non fatis elfe dignam hominis 
praefbntia, eamque contemni et rejici oportere. Sin fit quifquam 
qui aHquid tribuat voluptati, diligenter ei tenendum efle ejus 
fruendae modum. Itaque vidus cultufque corporis ad valetudi- 
nem referantur, et ad vires, non ad voluptatem. Atque etiam fi 
confiderare volumus, quae fit in natura excellentia et dignitas ; 
intelHgemus, quam fit turpe, diffluere luxuria, et delicate ac 
molliter vivere -, quamque honeflum, parce, continenter, fevere, 
fobrie. 

Intelligendum efl etiam, duabus quali nos a natura indutos 
effe perfonis ; quarum una efl communis, ex eo, quod omnes 
participes fumus rationis praeflantiaeque ejus, qua antecellimus 
beftiis ; a qua omne honeflum decorumque trahitur, et ex qua 
ratio inveniendi ofHcii exquiritur ; ahera autem, quas proprie 
linguHs efl tributa. Ut enim in corporibus magnae difHmiHtu- 
dines funt, (aHos enim videmus velocitate ad curfum, aHos vi- 
ribus ad hiftandum, valere ^ itemque in formis ahis dignitatem 
inefle, aHis venuflatem) fic in animis exiftunt etiam majores va- 
rietates. 

Erat in L. CrafTo, et in L. PhiHppo multus lepos -, major 
etiam magifque de induflria in C. Ca-fare, Lucii fiHo. At iifdem 
temporibus in M. Scauro, et in M. Drufo adolefcente, fingularis 
feveritas ; in C. LaeHo multa hilaritas ; in ejus famiHari Scipione 
ambitio major, vita triflior. De Graecis autem, dulcem et face- 
tum, fefliviquc fermonis, atque in omni oratione fimulatorem, 
quem eipcovcf^ Graeci nominaverunt, Socratem accepimus -, con- 
tra, Pythagoram et Periclem fummam audloritatem confecutos, 
fme uHa hilaritate. CaHidum Annibalem, ex Pcenorum ; ex 
jioftris ducibus Q^ Maximum accepimus facile celare, tacere, 



L I B E R P R I M U S. 209 

diffimulare, iiiridiari, prxcipere hoflium confilia. In quo genere 
Grasci Themiiloclem et Pheraeum Jafonem caeteris anteponunt : 
in primifque verfutum et callidum fadtum Solonis, qui, quo et 
tutior vita ejus Gffet, et plus aliquanto reipublicae prodeflet, fu- 
rere fe fimulavit. 

Sunt his aHi multum difpares, fimplices et aperti ; qui nihil 
ex occulto, nihil ex infidiis agendum putant, veritatis cultores, 
fraudis inimici : itemque aUi, qui quidvis perpetiantur, cuivis 
deferviant, dum, quod veUnt, confequantur -, ut Syllam , et 
M. CrafTum videbamus. Quo in genere verfutiffimum et pa- 
tientiffimum Lacedasmonium Lyfandrum accepimus ; contra- 
que, Callicratidam, qui praefe^flus claffi proximus pofl Lyfan- 
drum fuit. Itemque in fermonibus alium quemque, quamvis 
praepotens (it, efficere, ut unus de multis effe videatur : quod 
in Catulo, et in patre, et in filio; idemque in Q^ Mutio 
Mancia vidimus. Audivi ex majoribus natu hoc idem fuiffe in. 
P. Scipione Nafica ; contraque, patrem ejus, illum, qui Tibc 
Gracchi conatus perditos vindicavit, nullam comitatem habuifle 
fermonis : ne Xenocratem quidem, feveriffimum philofophorum ; 
ob eamque rem ipfam magnum clarumque fuiffe. Innumerabiles 
aliae diffimilitudines funt naturse morumque, minime tamen vi- 
tuperandorum. 

XXXI. Admodum autem tenenda funt fua cuique, non vi- 
tiofa, fed tamen propria, quo facilius decorum illud, quod 
quaerimus, retineatur. Sic enim efl faciendum, ut contra univer- 
fam naturam nihil contendamus ; ea tamen confervata, propriam 
naturam fequamur ; ut, etiam fi fint alia graviora atque meliora, 
tamen nos fludia noflra naturae regula metiamur. Neque enim 
attinet repugnare naturas, nec quidquam fequi, quod aflequi 
nequeas. Ex quo magis emergit, quale fit decorum illud, ideo, 
quia nihil decet invita, ut aiunt, Minerva, id efl, adverfante et 
repugnante natura. 

Omnino, fi quidquam efl decorum, nihil efl profedto magls, 
quam aequabilitas univerfae vitae, tum fingularum adlionum ; 
quam confervare non poffis, fi, aliorum naturam imitans, omittas 
ToM. in. Dd 



210 D E O F F I C I I S 

tuam. Ut enim fermone eo debemus uti, qui notus eft nobis, 
ne, ut quidam, Gra^ca verba inculcantes, jure optimo irrideamur; 
fic in adiones, omnemque vitam nuliam dilcrepantiam conferre 
debemus. 

Atque haec differentia naturarum tantam habet vim, ut non- 
nunquam mortem fibi ipfe confcifcere aHus debeat, alius in 
eadem caufa non debeat. Num enim alia in caufa M. Cato 
fuit, alia caeteri, qui fe in Africa Caefari tradiderunt ? Atqui 
caeteris forfitan vitio datum effet, fi fe interemilTent, propterea 
quod eorum vita lenior, et mores fuerant faciliores -, Catoni 
autem cum incredibilem tribuifiet natura gravitatem, eamque 
ipfe perpetua conftantia roboraviifet, femperque in propofito- 
fufceptoque confilio permanliiTet, moriendum potius, quam 
tyranni vultus adfpiciendus fuit. Quam multa paflus eft Ulyffes 
in illo errore diuturno, cum et muHeribus (fi Circe et Calypfo 
mulieres appellandae funt) inferviret, et in omni ferm.one om- 
nibus affabilem et jucundum fe effe vellet ? domi vero etiam 
contumelias fervorum ancillarumque pertulit, ut ad id aliquan- 
do, quod cupiebat, perveniret. At Ajax, quo animo traditur, 
millies oppetere mortem, quam illa perpeti, makiiHet. 

Quae contemplantes expendere oportebit, quid quifque ha- 
beat fui ; eaque moderari, nec velle experiri, quam fe aliena de- 
ceant. Id enim maxime quemque decet, quod eft cujufque fuum 
maxime. Suum igitur quifque nofcat ingenium, acremque fe et 
bonorum et vitiorum fuorum judicem praebeat ; ne fcenici plus, 
quam nos, videantur habere prudentia^ : illi enim non optimas, 
fed fibi accommodatiflimas, fabulas eligunt. Qui voce freti funt, 
Epigonos, Medumque^ qui geftu, MenaHppam, Clytaemnef- 
tram : femper RupiHus, quem ego memini, Antiopam ; non 
faspe ^fopus Ajacem. Ergo hiftrio hoc videbit in fcena, quod 
non videbit fapiens in vita ? Ad quas igitur res aptiifimi erimus, 
in iis potiffimum elaborabimus : fm aHquando neceffitas nos 
ad ea detruferit, quae noflri ingenii non erunt -, omnis adhibenda 
erit cura, meditatioj diHgentia, ut ea, fi non decore, at quam 
minimum indecore facere polTimus. Nec tam eft enitendum, 



L I B E R P R I M U S. 211 

ut bona, quae nobis data non fuit, fequamur, quam ut vitia 
fugiamus. 

XXXII. Ac duabus iis perfonis, quas fupra dixi, tertia adjun- 
gitur, quam cafus aliquis, aut tempus imponit ; quarta etiam, 
quam nobifmetipfis judicio noftro accommodamus. Nam regna, 
imperia, nobilitates, honores, divitiae, opes, eaque, quae funt 
his contraria, in cafu fita, temporibus gubernantur. Ipfi autem 
quam perfonam gerere velimus, a noftra voluntate proficifcitur : 
itaque fe ahi ad philofophiam, aHi ad jus civile, aHi ad elo- 
quentiam appHcant ; ipfarumque virtutum in aHa aHus mavult 
exceUere. 

Quorum vero patres, aut majores aHqua gloria praeftiterunt, il 
Hudent plerumque eodem in genere laudis exceUere ; ut Q^Mu- 
tius, P. fiHus, in jure civiH; PauH fiHus Africanus in re mi- 
Htari. Quidam autem ad eas laudes, quas a patribus acceperunt, 
addunt aHquam fuam ; ut hic idem Africanus eloquentia cumu- 
lavit beHicam gloriam : quod idem fecit Timotheus, Cononis 
fiHus, qui, cum beHi laude non inferior fuilTet, quam pater, 
ad eam laudem, dodlrinae et ingenii gloriam adjecit. Fit autem 
interdum, ut nonnuHi, omiffa imitatione majorum, fuum quod- 
dam inflitutum confequantur ; maximeque in eo plerumque ela- 
borant ii, qui magna fibi proponunt, obfcuris orti majoribus. 

Hxc igitur omnia, cum quaerimus quid deceat, comple<fti 
animo et cogitatione debemus. In primis autem conflituendum 
efl, quos nos, et quales effe veHmus, et in quo genere vitae ; 
quae deHberatio efl omnium difficiHima. Ineunte enim adolef- 
centia, cum efl maxima imbeciHitas confiHi, tum id fibi quif- 
que genus aetatis degendae conflituit, quod maxime adamavit. 
Itaque ante impHcatur aHquo certo genere curfuque vivendi, 
quam potuit, quid optimum effet, judicare. Nam quod Her- 
culem Prodicium dicunt (ut efl apud Xenophontem) cum pri- 
mum pubefceret (quod tempus a natura ad deHgendum, quam 
quifque viam vivendi fit ingreffurus, datum eft) exifle in foH- 
tudinem, atque ibi fedentem, diu fecum multumque dubitaffe, 
cum duas cerneret vias, unam Voluptatis, alteram Virtutis, 

D d 2 



212 D E O F F I C I I S 

iitram ingredi melius elTet -, hoc Herculi, Jovis fatu edito, po- 
tuit fortafTe contingere ; nobis non item, qui imitamur, quos 
cuique vifum eft, atque ad eorum ftudia inftitutaque impellimur : 
plerumque autem, parentum praeceptis imbuti, ad eorum confue- 
tudinem moremque deducimur. Alii multitudinis judicio fe- 
runtur, quasque majori parti pulcherrima videntur, ea maxime 
exoptant. Nonnulli tamen, five fehcitate quadam, five bonitate 
naturae, five parentum difcipHna, red:am vita^ fecuti funt viam. 

XXXIII. Illud autem maxime rarum genus eft eorum, qui, aut 
excellente ingenii magnitudine, aut praeclara eruditione atque 
docftrina, aut utraque re ornati, fpatium etiam dehberandi habue- 
runt, quem potiffimum vitae curfum fequi vellent ; in qua deli- 
beratione ad fuam cujufque naturam confiKum efl omne revo- 
candum. Nam cum in omnibus quae aguntur, ex eo modo, quo 
quifque natus eft, ut fupra didum cll, quid deceat exquirimus ; 
tum in .tota vita conftituenda, multo eft ei rei cura major ad- 
hibenda, ut conftare in vitae perpetuitate poffimus nobifmet ipfis, 
nec in ullo officio claudicare. 

Ad hanc autem rationem quoniam maximam vim natura ha- 
bet, fortuna proximam ; utriufque omnino ratio habenda ell in 
dehgendo genere vitae j fed naturae magis : multo enim et firmior 
efl, et conflantior : ut fortuna nonnunquam, tanquam ipfa mor- 
talis, cum immortali natura pugnare videatur. Qui igitur ad 
naturae fuae non vitiofae genus confilium vivendi omne contule- 
rit, is conflantiam teneat : id enim maxime decet : nifi forte fe 
intellexerit erraffe in deligendo genere vitas. Quod G. acciderit, 
(potefl autem accidere) facienda morum inflitutorumque mutatio 
ell. Eam mutationem, ii tempora adjuvabunt, faciHus commo- 
diufque faciemus. Sin minus; fenfim erit pedetentimque facien- 
da ; ut amicitias, quae minus deledtent, et minus probentur, 
magis decere cenfent fapientes fenfim diffuere, quam repente 
praccidere. Commutato autem genere vitas, omni ratione curan- 
dum efl, ut id bono confiHo feciffe videamur. 

Sed quoniam paulo ante didum eft, imitandos effe majo- 
res i primiim illud exceptum fit, ne vitia fmt imitanda : deinde. 



L I B E R P R I M U S. 213 

fi natura non feret, ut quaedam imitari poffint, ut fuperioris 
Africani filius, qul hunc Paulo natum adoptavit, propter infir- 
mitatem valetudinis non tam potuit patris fimilis efie, quam 
ille fuerat fui. Si igitur non poterit five caufas defenfitare, five 
populum concionibus tenere, five bella gerere ; illa tamen 
praefiiare debebit, qu23 erunt in ipfius poteftate, jufi:itiam, fidem, 
liberalitatem, modefiiiam, temperantiam, quo minus ab eo id,.- 
quod defit, requiratur. Optima autem haereditas a patribus tra- 
ditur liberis, omnique patrimonio praefl:antior, gloria virtutis 
rerumque geftarum i cui dedecori efl!e, nefas et impium judican- 
dum efi:. 

XXXIV. Et quoniam officia non eadem difparibus setatlbus 
tribuuntur, aliaque funt juvenum, alia fenlorum ; aliquid etiam 
de hac diflindiione dicendum efi:. Efi: igitur adolefcentis, majores 
natu vereri, exque his deHgere optimos et probatiffimos, quorum 
confiiio atque audtoritate nitatur. Ineuntis enim atatis infcien- 
tia fenum confi-ituenda et regenda prudentla eft. Maxime au- 
tem haec aetas a Hbidinibus arcenda eft, exercendaque in labore 
patientiaque et animi, et corporis ; ut eorum et in belllcis, et- 
in civlllbus officiis vigeat induftria. Atque etlam, cum relaxare 
animos, et dare fe jucunditati volent, caveant intemperantlama 
memlnerint verecundlae -, quod erit facillus, fi in ejufmodi qui- 
dem rebus majores natu interefi^e vellnt. 

Senibus autem labores corporis minuendi, exercitationes animi 
etiam augendae, videntur. Danda vero opera, ut et amicos, et 
juventutem, et maxime rempubhcam confilio et prudentla quam 
plurimum adjuvent, Nihil autem magis cavendum efl fenecfluti, 
quam ne languori fe defidiasque dedat. Luxuria vero cum omni 
setati turpls, tum fenediuti foediffima efl : fin autem hbidlnum 
etiam intemperantia accefferit, duplex malum efl, quod et ipfa 
fenedlus conclpit dedecus, et faclt adolefcentlum impudentiorem 
intemperantiam. 

Ac ne illud quidem aUenum efl, de magiflratuum, de prlva- 
torum, de civium, de peregrinorum officiis dlcere. Eft Igitur 
proprium munus maglflratus, intelhgere, fe gerere perfonam 



214 D E O F F I C I I S 

civitatls, debereque ejus dignitatem et decus fuftlnere, fervare 
leees, jura defcribere, ea fidei fuae commifTa meminiffe. Priva- 
tum autem oportet aequo et pari cum civibus jure vivere, neque 
fummilTum et abjedtum, neque fe efFercntem 3 tum in republica 
^a velle, quae tranquilla et honefta fmt : talem enim et fentire 
bonum civem, et dicere folemus. Peregrini autem et incolae of« 
ficium eft, nihil praeter fuum negotium agere, nihil de alieno 
.anquirere, minimeque in aliena effe repubUca curiofum. Ita 
fere officia reperientur, cum quaeretur, quid deceat, et quid ap- 
tum fit perfonis, temporibus, aetatibus. Nihil eft autem, quod 
tam deceat, quam in omni re gerenda, confilioque capiendo fer- 
-vare conflantiam. 

XXXV. Sed quonlam decorum illud in omnibus fadls et 
di(ftisj in corporis denique motu et flatu cernitur, idque pofi- 
tum efl in tribus rebus, formofitate, ordine, ornatu ad a<5tionem 
.apto } difhcilius ad eloquendum ; fed fatis erit intelligi. In his 
.autem tribus continetur cura etiam illa, ut probemur iis, qui- 
bufcum, apud quofque vivamus. His quoque de rebus pauca 
dicantur. 

Principio, corporis noflri magnam natura ipfa videtur ha- 
bulffe rationem : quae formam noflram, reliquamque figuram, 
in qua efTet fpecies honefla, eam pofuit in promptu ; quae autem 
partes corporis, ad naturae neceflitatem datae, adfpedlum effent 
deformem habiturse atque turpem, eas contexit, atque abdidit. 
Hanc naturae tam dihgentem fabricam imitata efl hominum ve- 
recundla. Quae enim natura occultavit, eadem omnes, qui 
fana mente funt, removent ab oculis ; ipfique neceflitati dant 
operam, ut quam occultiflime pareant : quarumque partium 
corporis ufus funt neceffarii, eas neque partes, neque earum 
ufus fuis nominibus appellant ; quodque facere turpe non eft, 
modo occulte ; id dicere obfccenum eft. Itaque nec aperta 
adtio rerum illarum petulantia vacat, nec orationis obfcoenitas. 
Nec vero audiendi funt Cynici, aut li qui fuerunt Stoici pene 
Cynici, qui reprehendunt, et irrident, quod ea, quae turpia re 
^on fmt, nominibus ac verbis flagitiofa ducamus 3 illa autem, 



L I B E R P R I M U S. 215: 

qufE turpla fint, nominibus appellemus fuis. Latrocinari, frau-' 
dare, adulterari, re turpe eft ; fed dicitur non obfcoene : liberi* 
dare operam, re honeftum eft, nomine obfcoenum : pluraque 
in eam fententiam ab eifdem contra verecundiam difputantur, 
Nos autem naturam fequamur, et ab omni, quod abhorret ab 
ocujbrum auriumque approbatione, fugiamus. 

Status, incelTus, feffio, accubatio, vultus, oculi, manuum 
motus, teneant illud decorum. 

Quibus in rebus duo maxime funt fugienda j nequid effoemi- 
natum, aut molle; et nequid durum, aut rufticum fit. Nec vero 
hiftrionibus oratoribufque concedendum eft, ut iis hsc apta 
fint, nobis diftbluta. Scenicorum quidem mos tantam habet ve- 
teri difciphna verecundiam, ut in fcenam fme fubligaculo prodeat 
nemo. Verentur enim, ne, ft-quo cafu evenerit ut corporis partes 
quiedam aperiantur, adfpiciantur non decore. Noftro quidem 
more cum parentibus puberes fihi, cum foceris generi non lavan- 
tur. Retinenda eft igitur hujus generis verecundia, pr£efertim na- 
tura ipfa magiftra et duce. 

XXXVI. Cum autem pulchritudinis duo genera fint, quorum' 
in altero venuftas fit, in altero dignitas ; venuftatem, muHebrem 
duceie debemus ; dignitatem, virilem. Ergo et a forma remo- 
veatur omnis viro non dignus ornatus 3 et huic fimile vitium in 
geftu motuque caveatur, Nam et palasftrici motus faepe funt 
odiofiores ; et hiftrionum nonnuili geftus inepti non vacant of- 
fenfione ; et in utroque genere, qute funt recfla et fimphcia, lau- 
dantur. Formas autem dignitas, coloris bonitate tuenda eft ; co- 
lor, exercitationibus corporis. Adhibenda eft praeterea munditia 
non odiofa, neque exquifita nimis -, tantum qaae fugiat agreftem 
et inhumanam negligentiam. Eadem ratio eft habenda veftitus; 
in quo Ijficut in plerifque rebus) mediocritas optima eft. 

Cavendum eft autem, ne aut tarditatibus utamur in grefTu 
molUoribus, ut pomparum ferculis fimiles effe videamur, aut in 
feftinationibus fufcipiamus nimias celeritates ; quae cum fiunt, 
anhehtus moventur, vuhus mutantur, ora torquentur, ex quibus 
magna fignificatio fit, non adeffe conftantiam. Sed multo etiam 



2i6 D E O F F I C I I S 

inap-ls elaborandum efl, ne animi motus a natura recedant ; quod 
aiTequemur, fi cavebimus, ne in perturbationes atque exanima- 
tiones incidamus ; et fi attentos animos ad decori confervationem 
tenebimus. Motus autem animorum duplices funt ; alteri, cogi- 
tationis ; alteri, appetitus. Cogitatio in vero exquirendo maxi- 
me verfatur ; appetitus impellit ad agendum. Curandum ell 
igitur, ut cogitatione ad res quam optimas utamur ; appetitum 
rationi obedientem praebeamus. 

XXXVII. Et quoniam magna vis orationis eft, eaque duplex; 
(altera, contentionis; altera, fermonis;) contentio difceptationibus 
tribuatur judiciorum, concionum, fenatus ; fermo in circulis, 
difputationibus, congreffionibus familiarium verfetur ; perfequa- 
tur etiam convivia. Contentionis praecepta rhetorum funt ; nulla 
fermonis : quanquam haud fcio, an poffint ha^c quoque efle. 
Sed difcentium ftudiis inveniuntur magiftri ; huic autem qui 
iludeant, funt nulli : rhetorum turba referta omnia : quanquam 
qu3e verborum fententiarumque pr^cepta funt, eadem ad fermo- 
nem pertinebunt. 

Sed cum orationis indicem vocem habeamus ; in voce autem 
duo fequamur, ut clara fit, ut fuavis ; utrumque omnino a na- 
tura petendum efl : verum aherum exercitatio augebit, akerum 
imitatio prelTe loquentium, et leniter. Nihil ahud fuit in Ca- 
tuUs, ut eos exquifito judicio putares uti hterarum ; quanquam 
erant hterati ; fed et ahi. Hi autem optime uti hngua Latina 
putabantur. Sonus erat dulcis; hterae neque exprelTap, neque 
oppreffie, ne aut obfcurum effet, aut putidum ; fme contentione 
vox, nec languens, nec canora. Uberior oratio L. Craffi, nec 
minus faceta : fed bene loquendi de Catuhs opinio non minor. 
Sale vero et facetiis Casfar, Catuh patris frater, vicit omnes; 
ut in ipfo illo forenfi genere dicendi contentiones ahorum fer- 
mone vinceret. 

In omnibus igitur his elaborandum eft, (i in omni re, quid 
deceat, exquirimus. Sit igitur hic fermo, in quo Socratici maxi- 
me excellunt, lenis, minimeque pertinax : infit in eo lepos. Nec 
vero, tanquam in polTeffionem fuam venerit, excludat ahos : 



L I B E R P R I M U S. 217 

fed cum rellquls m rcbus, tum in fcrmone communl, vlciffitu- 
dinem non iniquam putet. Ac videat in primis, quibus de rebus 
loquatur j fi feriis, feveritatem adhibeat ; fi jocolis, leporem. In 
prlmifque provideat, ne fermo vitium aliquod Indicet InefTe in 
moribus ; quod maxime tum folet evenire, cum fludiofe de ab- 
fentibus detrahendi caufa, aut per ridiculum, aut fevere, male- 
dice, contumeUofeque dicitur. 

Habentur autem plerumque fermones aut de domefticis ne- 
gotiis, aut de repubHca, aut de artium ftudiis atque dodrina. 
Danda igitur opera eft, ut, etiam li aberrare ad alla coeperlt, 
ad hajc revocetur oratlo : fed, utcunque aderunt : neque enlm 
omnes ilfdem de rebus, nec omni tempore, nec fimiUter de- 
ledtamur. Anlmadvertendum efl etiam, quatenus fermo delec- 
tationem habeat ; et, ut incipiendi ratio fuerit, ita fit defmendi 
modus. 

XXXVIII. Sed, quomodo In omnl vita rediffime praeclpltur, 
ut perturbationes fugiamus, id eft, motus animi nimios, rationi 
non obtemperantes ; fic ejufmodi motlbus fermo debet vacare, 
ne aut ira exiflat, aut cupiditas aliqua, aut plgritia, aut ignavia, 
aut tale aUquId appareat. Maximeque curandum efl, ut eos, 
quibufcum fermonem conferemus, et vereri, et dillgere videa- 
mur. Objurgationes etiam nonnunquam incldunt neceffariai, in 
quibus utendum efl fortaffe et vocis contentlone majore, et 
verborum gravltate acriore. Id agendum etiam, ut ne ea facere 
videamur irati -, fed, ut ad urendum et fecandum, fic et ad 
hoc genus cafligandi, raro Invitique veniemus ; nec unquam, 
nifi neceffario, fi nuUa reperietur alla medlcina : fed tameti 
ira procul abfit, cum qua nlhil red:e fieri, nihll confiderate 
potefl. 

Magna autem ex parte clementi caftlgatlone Hcet utl, gra- 
vitate tamen adjunda, ut et feveritas adhibeatur, et contumeha 
repellatur. Atque etiam illud ipfum, quod acerbltatis habet ob- 
jurgatio, figniiicandum efl, ipfius caufa, qui objurgetur, fuf- 
ceptum effe. Re<ftum efl autem, etiam in iUis contentionibus, 
ToM. III. Ee 



2i8 D E O F F I C I I S 

quae cum Inlmiciflimls fiunt, etiam ii nobis indlgna audiamu&, 
tamen gravitatem retinere, iracundiam repellere. Quae enim 
cum aliqua perturbatione fiunt, ea nec conftanter fieri poiTunt, 
neque iis, qui adfunt, probari. Deforme etiam eft de fe ipfo 
praedicare, falfa praefertim, et cum irrilione audientium imitari 
militem gloriofum. 

XXXIX. Et quoniam omnia perfequimur, (volumus quidem 

certe) dicendum eft etiam, qualem hominis honorati et princi- 
pis domum placeat effe, cujus finis eit ufus ; ad quem accom- 
modanda eft aedlficandi defcriptio : et tamen adhibenda dignitatis 
commoditatifque diligentia. Cn. O^lavlo, qul primus ex illa fa- 
mllia Conful fadlus efl, honori fuiffe accepimus, quod praecla- 
ram aedlficaffet in Palatio, et plenam dignitatis domum ; quae, 
cum vulgo viferetur, fufFragata domlno, novo homlnl, ad 
confulatum putabatur. Hanc Scaurus demolitus, acceflionem 
adjunxlt aedibus. Itaque ille in fuam domum confulatum prl- 
mus attullt j hlc fummi et clarlfQmi vlrl fiUus, in domum mul- 
tipllcatam, non repulfam folum retuHt, fed ignominlam, etiam 
calamitatem. Ornanda eft enim dlgnitas domo, non ex domo 
dignltas tota quaerenda; nec domo dominus, fed domino do- 
mus honeflanda efl. Et, ut In caeterls habenda ratio non ful fo- 
lum, fed etiam allorum -, fic in domo clari hominls^ In quam 
et hofpites muhi reclpiendi, et admittenda hominum cujufque 
modi multitudo, adhibenda eft cura laxitatls. AHter ampla do- 
mus dedecori domino faspe fit, fi eft In ea foUtudo ; et maxime, 
fi allquando aho domlnofoHta eflfrequentari. Odiofum eft enim> 
cum a praetereuntibus dicitur, 

O domus antiquay heu quam difpari domitiare domino ! 
quod quidem hls temporibus in multis Hcet dicere. 

Cavendum autem efl, praefertim fi ipfe aedifices, ne extra 
modum fumptu et magnificentia prodeas ; quo in genere mul- 
tum maH etiam in exemplo efl. Studlofe enim plerique, prae- 
fertim in hanc partem, fada princlpum imitantur 5 ut L. Lu- 
culli, fumml vlri, virtutem, quis ? at quam multi villarum mag- 
nificentlam imitati funt ? quarum quidem certe eft adhibendus 



L I B E R P R I M U S. 219 

modus, ad mediocrltatemque revocandus : eademque medlocri- 
tas ad omnem ufum cultumque vita; transferenda eft. Sed h?EC 
hadenus. 

In omni autem adlone fufclpienda, tria funt tenenda : pri- 
mum, ut appetitus rationi pareat ; quo nihil efl ad officia con- 
fervanda accommodatius : deinde, ut animadvertatur, quanta 
illa res fit, quam efficere velimus ; ut neve major, neve minor 
cura et opera fufcipiatur, quam caufa poflulet : tertium eft, ut 
caveamus, ut ea, quas pertinent ad liberalem fpeciem et digni- 
tatem, moderata fmt. Modus autem eft optimus, decus ipfum 
tenere, de quo ante dixlmus, nec progredi longius. Horum 
tamen trium praeftantiffimum efl, appetitum obtemperare ra- 
tionl. 

XL. Deinceps de ordine rerum, et temporum opportunitate 
dicendum cfl. Hac autem fclentia continetur ea, quam Graeci 
ivTa,Piciv nominant ; non hjEc, quam interpretamur modeftiam -, 
quo in verbo modus ineft : fed illa efl ivTctPicc, in qua intel- 
ligitur ordinis confervatio. Itaque, ut eandeni nos modefliam 
appellemus, fic definitur a Stolcis, ut modeflla fit fcientia ea- 
rum rerum, quag agentur, aut dicentur, loco fuo collocanda- 
rum. Itaque videtur eadem vis ordinis et collocationis fore. 
Nam et ordinem fic definiunt, compofitionem rerum aptis et 
accommodatis locis. Locum autem adionis, opportunitatem 
temporis effe dicunt. Tempus autem adtionis opportunum , 
Graece ivKctipict, Latine appellatur occajio. Sic fit, ut modeflia 
haec, quam ita interpretamur, ut dlxi, fcientla fit opportunita- 
tis idoneorum ad agendum temporum. 

Sed potefl eadem efTe prudentlae definltlo, de qua prlnciplo 
diximus. Hoc autem loco de moderatione, et temperantia, et 
harum fimiUbus virtutibus quaerimus. Itaque, quae erant pruden- 
tlae propria, fuo loco did:a funt. Quae autem harum virtutum, de 
quibus jamdiu loqulmur, quae pertinent ad verecundiam, et ad 
eorum approbationem, quibufcum vivimus, nunc dicenda funt. 

Talis efl igitur ordo adllonum adhibendus, ut, quemadmo- 
dum in oratione conflanti, fic in vita omnla fmt apta inter fe, 

E e 2 



220 



D E O F F I C I I S 



et convenlentla. Turpe eft enim, valdeque vltlofum, In re fe- 
vera convivii dida, aut delicatum aliquem inferre fermonem. 
Bene Pericles, cum haberet collegam in pra^tura Soplioclem 
poetam, hique de communi officio convenifTent, et cafu for- 
mofus puer prsteriret, dixiifetque Sophocles, O puerum pul- 
chrum, Pericle ! At enim Prcetoreniy Sophoele, decet non folum 
manus, fed etiam oculosy abflinentes habere. Atqui hoc idem So- 
phocles fi in athletarum probatione dixiifet, jufta reprehenfio- 
ne caruiffet : tanta vis eft et loci, et temporis. Ut fi quis, cum 
caufam lit adturus, in itinere, aut in ambulatione fecum ipfe 
meditetur, aut fi quid aliud attentius cogitet, non reprehenda- 
tur ', at hoc idem ii in convivio faciat, inhumanus videatur, in- 
fcientia temporis. 

Sed ea, quae muhum ab humanitate difcrepant, ut, ii quls in 
foro cantet, aut fiqua eil aha magna perverfitas, facile apparent, 
nec magnopere admonitionem et praecepta defiderant. Quae au- 
tem parva videntur eife dehdta, neque a multis intelHgi poifunt, 
ab iis eil dihgentius dechnandum. Ut in fidibus, aut in tibiis, 
quamvis paulum difcrepent, tamen id a fciente animadverti fo- 
let ; fic videndum eil in vita, ne forte quid difcrepet -, vel multo 
etiam magis, quo major et mehor adtionum, quam fonorum, 
concentus eil. 

XLI. Itaque, ut in fidibus muficorum aures vel minima fen- 
tiunt 3 fic nos, fi acres ac dihgentes effe volumus, animadverfo- 
refque vitiorum, magna faepe intelHgemus ex parvis. Ex ocu- 
lorum obtutu, ex fupercihorum aut remifiione, aut contradlione, 
ex moeflitia, ex hilaritate, ex rifu, ex locutione, ex reticentia, 
ex contentione vocis, ex fubmiflione, ex caeteris fmiiUbus, facile 
judicabimus, quid eorum apte fiat, quid ab ofHcio naturaque 
difcrepet. Quo in genere non efl incommodum, quale quodque 
eorum fit, ex ahis judicare ; ut fi quid dedeceat in ahis, vitemus 
ipfi. Fit enim nefcio quo modo, ut magis in ahis cernamus, 
quam in nobifmetipfis, fi quid dehnquitur. Itaque facilhme 
corriguntur in difcendo, quorum vitia imitantur, emendandi 
caufa, magiftri. 



L I B E R P R I M U S. 221 

Nec vero alienum efl:, ad ea eligenda, quae dubitationem 
afFerunt, adhibere dodos homines, vel etiam ufu peritos, et, 
quid his de quoque ofHcii genere placeat, exquirere. Major 
enim pars eo fere deferri folet, quo a natura ipfa deducitur. In 
quibus videndum eil:, non modo quid quifque loquatur, fed 
etiam, quid quifque fentiat, atque etiam, qua de caufa quifque 
fentiat. Ut enim pidtores, et ii, qui figna fabricantur, et vero 
etiam poetae, fuum quifque opus a vulgo confiderari vult -, ut, 
li quid reprehenfum fit a pluribus, id corrigatur -, hique et fe- 
cum, et cum aliis, quid in eo peccatum fit, exquirunt -, fic 
aliorum judicio permulta nobis et facienda, et non facienda,. et 
mutanda, et corrigenda funt. 

Quffi vero more aguntur inftitutifque civiUbus, de iis nihil 
eft prscipiendum. Illa enim ipfa prascepta funt ; nec quemquam 
hoc errore duci oportet, ut, fi quid Socrates aut Ariflippus con- 
tra morem confuetudinemque civilem fecerint, locutive fmt, 
idem fibi arbitretur licere. Magnis illi, et divinis bonis hanc 
licentiam affequebantur. Cynicorum vero ratio tota efl ejicien- 
da : efl enim inimica verecundise, fine qua nihil red:um effe po- 
tefl:, nihil honeflum. 

Eos autem, quorum vita perfpecfta in rebus honeflis atque 
magnis efl, bene de repubUca fentientes, ac bene meritos, aut 
merentes, ficut aHquo honore aut imperio affeftos, obfervare 
et colere debemus : tribuere etiam multum fene(Sluti ; cedere iis, 
qui magiflratum habebunt ; habere deled:um civis et peregrini ; 
in-ipfoque peregrino, privatimne, an publice veneritj ad fum- 
mum, ne agam de fmgulis, communem totius generis hominum 
conciliationem et confociationem colere, tueri, fervare debe- 
mus. 

XLII. Jam de artificiis et quaeftibus, qui hberales habendi, 
qui fordidi fint, haec fere accepimus. Primum improbantur ii 
quaeflus, qui in odia hominum incurrunt ; ut portitorum, ut foe- 
neratorum. IlHberales autem et fordidi qusflus mercenariorum, 
omniumque, quorum operse, non quorum artes, emuntur. Efl 
enim iUis ipfa merces audtoramentum fervitutis, Sordidi etiam 



^22 D E O F F I C I I S 

putandl, qui mercantur a mercatoribus, quod flatim vendant -, 
nihil enim proficiunt, nifi admodum mentiantur. Nec vero quid- 
quam eft turpius vanitate : opificefque omnes in fordida arte ver- 
fantur^ nec enim quidquam ingenuum poteft habere officina. 
Minimeque artes h^e probandas, quae miniftrae funt voluptatum, 
cetarii, lanii, coquiy fartores, -pifcatoresy ut ait Terentius. Adde huc, 
li placet, unguentarios, faltatores, totumque ludum talarium. 

Quibus autem artibus aut prudentia major ineft, aut non me- 
diocris utihtas quasritur, ut medicina, ut archited:ura, ut dodrina 
rerum honeftarum, hoc funt iis, quorum ordini conveniunt, ho- 
neftae. Mercatura autem, fi tenuis eft, fordida putanda eft ; iin 
magna et copiofa, multa undique apportans, multifque fme va- 
nitate impartiens, non eft admodum vituperanda. Atque etiam, 
11 fatiata quseftu, vel contenta potius, ut faepe ex alto in portum, 
fic ex ipfo portu fe in agros pofleftionefque contulerit, videtur 
jure optimo poffe laudari. Omnium autem rerum, ex quibus 
aliquid acquiritur, nihil eft agricultura melius, nihil uberius, 
nihil dulcius, nihil homine, nihil Hbero dignius ; de qua, quo- 
niam in Catone majorc fatis multa diximus, illinc aftumes, quae 
ad hunc locum pertinebunt. 

XLIII. Sed ab iis partibus, quae funt honeftatis, quemadmodum 
officia ducerentur, fatis expofitum videtur. Eorum autem ipfo- 
rum quae honefta funt, poteft incidere fa^pe contentio et compa- 
ratio j de duobus honeftis utrum honeftius : qui locus a Fanaetio 
eft praetermiffus. Nam cum omnis honeftas manet a partibus 
quatuor, quarum una fit cognitionis ; altera, communitatis ; 
tertia, magnanimitatis ; quarta, moderationis ; liae in deligendo 
officio faepe inter fe comparentur, neceffe eft. 

Placet igitur, aptiora efie naturae ea officia, quae ex com- 
munitate, quam ea, quae ex cognitione ducantur 3 idque hoc 
argumento confirmari poteft, quod, fi contigerit ea vita fa- 
pienti, ut in omnium rerum affluentibus copiis, quamvis om- 
nia, quas cognitione digna funt, fummo otio fecum ipfe con- 
fideret et contempletur -, tamen, fi foHtudo tanta fit, ut homi- 
nem videre non pofiit, excedat e vita. Princepfque omnium 



LIBER PRIMUS. 



225 



virtutum efl illa faplentla, quam <ro(pia,v vocant : prudentlam 
enim, quam Griaeci (p^ovtia-iv, aliam quandam intelligimus ; quae 
eft rerum expetendarum fugiendarumque fcientla. IUa autem 
fapientia, quam principem dixl, rerum eft divinarum atque 
humanarum fcientia ; in qua continetur Deorum et hominum 
communitas et focietas inter ipfos. Ea fi maxima ell:, ut eft 
certe ; necelfe eft, quod a communitate ducatur ofiicium, id 
tfTe maximum. Etenim cognitio contemplatioque naturse man- 
ca quodam modo atque inchoata fit, li nulla ad:io rerum con- 
fequatur : ea autem adtio in hominum commodis tuendis maxi- 
me cernitur. Pertinet igitur ad focietatem generis humani : 
ergo haec cognitioni anteponenda eft : atque id optimus quif- 
que re ipfa oftendit, et judicat. Quis enim efl tam cuoidus in 
perfpicienda cognofcendaque rerum natura, ut, fi ei tradtanti 
contemplantique res cognitione digniflimas fubito fit allatum 
periculum difcrimenque patriae, cui fubvenire opitularique pof- 
iit, non illa omnia rehnquat atque abjiciat, etiam li dinumerare 
fe flellas, aut metiri mundi magnitudinem pofTe arbitretur i^ 
Atque hoc idem in parentis, in amlci re, aut periculo fecerit. 
Quibus rebus intelHgltur, fludlis ofBciifque fcientias pra^ponenda 
effe ofiicia juftltias, quae pertinent ad hominum utilitatem ; qua 
nihil homini efle debet antiquius. 

XLIV". Atque illi, quorum fludia vltaque omnls in rerum 
cognitione verfata efl, tamen ab augendis hominum utihtatibus 
et commodis non recefferunt. Nam et erudierunt multos, quo 
meHores cives, utiUorefque rebus fuls publicis effent ; ut The- 
banum Epaminondam Lyfis Pythagoreus, Syracufium Dlonem 
Plato, multique multos : nofque ipfi, quidquid ad rempubli- 
cam attuHmus (fi modo aHquid attuHmus) a dodoribus, atque 
a dodlrlna inflrudti ad eam, et ornati accefiimus. Neque folum 
vivi atque praefentes ftudiofos difcendi erudiunt, atque docent ; 
fed hoc idem etiam pofl mortem monumentis Hterarum affe- 
quuntur. Nec enim locus ullus praetermiflus eft ab iis, qui ad 
leges, qui ad mores, qui ad difciplinam relpubHcs pertineret ^ 
ut otium fuum ad noftrum negotium contuHfTe videantur. Ita 



224 D E O F F I C I I S 

illi ipfi, dovflrinas ftudiis et fapientias dediti, ad hominum utili- 
tatem fuam intelligentiam prudentiamque potiffimum conferunt. 
Ob eamque caufam eloqui copiofe, modo prudenter, melius eft, 
quam vel acutiffime fine eloquentia cogitare ; quod cogitatio in 
fe ipfa vertitur, eloquentia comple^ftitur eos, quibufcum com- 
munitate junfti fumus. 

Atque ut apum examina non fingendorum favorum caufa 
congregantur, fed, cum congregabilia natura fint, fingunt fa- 
vos ; fic homines, ac multo etiam magis, natura congregati, 
adhibent agendi cogitandique folertiam. Itaque, nifi ea virtus, 
qus conftat ex hominibus tuendis, id eft, ex focietate generis 
humani, attingat cognitionem rerum, foHvaga cognitio, et je- 
juna videatur. Itemque magnitudo animi, remota communitate 
conjundiioneque humana, feritas fit quaedam et immanitas. Ita 
fit, ut vincat cognitionis ftudium confociatio hominum, atque 
communitas. 

Nec verum eft, quod dicitur a quibufdam, propter neceffita- 
tem vit-rfi, quod ea, quae natura defideraret, confequi fine ahis, 
atque efficere non poifemus, idcirco iftam effc cum hominibus 
communitatem et focietatem. Quod fi omnia nobis, quae ad 
vid:um cultumque pertinent, quafi virgula divina, ut aiunt, 
fuppeditarentur ; tum optimo quifque ingenio, negotiis omnibus 
omiffis, totum fe in cognitione et fcientia collocaret. Non efl 
ita : nam et folitudinem fugeret, et focium ftudii qu^reret : tuni 
docere, tum difcere vellet, tum audire, tum dicere. Ergo omne 
officium, quod ad conjundtionem hominum, et ad focietatem 
tuendam valet, anteponendum eft illi officio, quod cognitione et 
fcientia continetur. 

XLV. IUud forfitan quaerendum fit, num haec communitas, 
qnae maxime efl apta naturae, fit etiam moderationi modeftiaeque 
femper anteponenda. Non placet : funt enim quaedam ita fceda, 
partim ita flagitiofa, ut ea, ne confervandae quidem patriae caufa, 
fapiens f^dturus fit. Ea Pofidonius collegit permulta, fed ita 
tetra qusdam, ita obfccEna, ut didu quoque videantur turpia. 
Haec igitur non fufcipiet reipublic^ caufa; ne res quidem 



L I B E R P R I M U S. 225 

publlca pro fe fufcipi volet. Sed hoc commodius fe res habet, 
quod non potefh accidere tempus, ut interfit reipublica? quid- 
quam illorum facere fapientem. 

Quare hoc quidem effed:um lit, in officlls deligendls id ge- 
nus officiorum excellere, quod teneatur hominum focietate : 
etenim cognitionem prudentiamque fequitur confiderata adtio. 
Ita fit, ut agere confiderate pluris fit, quam cogitare prudenter. 
Atque haec quidem had:enus. Patefadus eft enim locus ipfe, ut 
non lit difficile in exquirendo officio, quid cuique fit prseponen- 
dum, videre. In ipfa autem communitate funt gradus officiorum; 
ex quibus, quid cuique prceflet, intelligi poffit : ut prima Diis 
immortaUbus ; fecunda, patriae ; tertia, parentibus ; deinceps 
gradatim reliquis debeantur. 

Quibus ex rebus breviter difputatis intelligl poteft, non folum 
id homines folere dubitare, honeftumne, an turpe fit ; fed etiam, 
duobus propofitis honeftis, utrum honeftius. Hic locus a Panae- 
tio eft, ut fupra dixi, prcctermifTus. Sed jam ad rehqua perga- 
mus. 



ToM. III. Ff 



[ 226 ] 



D E 




O F F I C I I S, 



LIBER SECUNDUS: 



.UEMADMODUM officla ducerentur ab honeftate^ 
Marce iili, atque ab omni genere virtutis, fatls expli- 
catum arbitror libro fuperlore. Sequitur, ut h?ec offi- 
ciorum genera perfequar, qua^ pertlncnt ad vitiE cultum, et ad 
earum rerum, quibus utuntur homines, facultatem, ad opes, ad 
copias. In quo tum quseri dixi, quid utile, quid inutile; tum 
ex utillbus quld utilius, aut quld maxlme utile. De quibus 
dicere aggrediar, fi pauca prlus de inftituto, ac de judicio meo 
dixero. 

Quanquam enim librl noftri complures non modo ad legendi, 
fed etiam ad fcribendi ftudium excitaverunt ; tamen interdum 
vereor, ne qulbufdam bonis viris philofophiae nomen fit invlfum; 
mlrenturque, in ea tantum me operae et temporis ponere. Ego 
autem, quamdiu refpublica per eos gerebatur, quibus fe ipfa 
commiferat, omnes meas curas cogitationefque in eam confere- 
bam : cum autem dominatu unlus omnia tenerentur, neque effiet 
ufquam confilio, aut audtorltati locus ; focios denique tuendce 
reipublicas, fummos viros, amlfilTem ; nec me angoribus dedidi, 
quibus elTem confedtus, nifi iis reflltlirem, nec rurfum indignis 
homine do6to voluptatibus. 

Atque utinam refpublica fletlffet, quo coeperat, flatu ; nec in 
homines non tam commutandarum rerum, quam evertendarum, 
cupidos incidlfTet ! Primum enim, ut ftante republica facere 
folebamus, in agendo plus, quam in fcrlbendo, operas po- 
neremus ; deinde, ipfis fcriptis non ea, quae nunc, fed adiones 



LIBERSECUNDUS. 227 

noflras mandaremus, ut fepe feclmus. Cum autem refpublica, 
in qua omnis mea cura, cogitatio, opera poni folebat, nulla eflet 
omnino, illaD fcilicet literae conticuerunt, forenfes, et fenatoria?. 
Nihil agere autem cum animus non poffet, in his ftudiis ab ini- 
tio verfatus astatis, exiftimavi honeftilTime moleftias polTe deponi, 
fi me ad philofophiam retuliffem. Cui cum multum adolefcens, 
difcendi caufa, temporis tribuiffem ; poftea quam honoribus in- 
fervire coepi, meque totum reipublicae tradidi, tantum erat phi- 
lofophiae loci, quantum fuperfuerat amicorum et reipublicse 
tempori. Id autem omne confumebatur in legendo ; fcribendi 
otium non erat. 

II. Maximis igitur in malis hoc tamen bonl affecuti videmur, 
ut ea literis mandaremus, quae nec fatis erant nota noflris, et 
erant cognitione digniffima. Quid eft enim, per Deos ! opta- 
bihus fapientia ? quid praeftantius ? quid homini melius ? quid 
homine dignius ? Hanc igitur qui expetunt, philofophi nomi- 
nantur ; nec quidquam aliud efl philofophia, fi Interpretari 
velis, quam ftudium fapientlse. Sapientia autem eft, (ut a ve- 
teribus philofophis definitum efl) rerum divinarum et humana- 
rum, caufarumque, quibus hs res continentur, fcientia j cujus 
ftudium qui vituperat, haud fane intelligo, quidnam fit, quod 
laudandum putet. Nam five obledtatio quaeritur animi, requief- 
que curarum ; quae conferri cum eorum fludiis potefl, qui fem- 
per aliquid anquirunt, quod fpedet et valeat ad bene beate- 
que vivendum ? five ratio conflantise virtutifque quaeritur ; aut 
haec ars efl, aut nulla omnino, per quam eas afTequamur. Nul- 
lam dicere maximarum rerum artem effe, cum minimarum fine 
arte nulla fit, hominum efl: parum confiderate loquentium, 
atque in maximis rebus errantium. Si autem efl aliqua difcipli- 
na virtutis ; ubi ea quaeretur, cum ab hoc difcendi genere dif- 
cefTeris ? Sed ha^c, cum ad philofophiam cohortamur, accu- 
ratius difputari folent -, quod aHo quodam libro fecimus. Hoc 
autem tempore tantum nobis declarandum fuit, cur, orbati rei- 
publicae muneribus, ad hoc nos fludium potiflimum contulif- 
femus. 

F f 2 



228 D E O F F I C I I S 

Occurrltur autem nobis, et quidem a dodlls et erudltls, 
qucerentibus, fatifne conflanter facere videamur, qui, cum 
percipi . nihil polTe dicamus, tamen et aliis de rebus differere 
foleamus, et hoc ipfo tempore prcccepta officii perfequamur. 
Quibus vellem fatis cognita effet noftra fententia : non enim 
fumus ii, quorum vagetur animus errore, nec habeat unquam^ 
quid fequatur. Qux enim elTet ifta mens, vel quae vita potius,. 
non modo difputandi, fed etiam vivendi, ratione fublata ? Nos 
autem, ut CiEteri aha certa, aUa incerta, effe dicunt,. fic ab iis 
diiTentientes, alia probabiHa, alia non probabilia, eife dicimus. 
Quid eft igitur, quod me impediat, ea, quse milii probabi- 
lia videantur, fequi ; qux contra, improbare ; atque affirmandi 
arrogantiam vitantem, fugere temeritatem, qus a fapientia 
diffidet plurimum ? Contra autem omnia difputatur a noftris^ 
quod hoc ipfum probabile elucere non poffet, nifi, ex utraque 
parte, caufarum eilet fad:a contentio. Sed hasc explanata funt 
in Academicis noftris fatis, ut arbitror, diligenter. Tibi autem, 
mi Cicero, quanquam in antiquiffima nobiUffimaque philofophia, 
Cratippo audtore, verfaris, iis fimillimo, qui ifta pr-cEclara pepe- 
reruntj tamen haec noftra, finitima veflris, ignota effe nolui. 
Sed jam ad inllituta pergamus. 

III. Quinque igitur rationibus propofitis officii perfequendi, 
quarum duae ad decus honeftatemque pertinent ; duae ad com- 
moda vitae, copias, opes, facultates ; quinta ad eligendi judicium ; 
fi quando ea, quae dixi, pugnare inter fe viderentur ; honeftatis 
pars confe(5la eil:, quam quidem tibi cupio effe notiffimam. Hoc 
autem, de quo nunc agimus, id ipfum efl, quod utiie appella- 
tur. In quo lapfa confuetudo deilexit de via, fenfmique eo 
dedud:a efc, ut, honeflatem ab utilitate fecernens, et conflitueret 
honeflum effe aUquid, quod utile non effet ; et utile, quod 
non honeflum : qua nuUa pernicies major hominum vitae potult 
afferri. 

Sumrna quidem audoritate philofophl fevere fane, atque 
honefce, haec tria genera confufa, cogitatione diilinguunt. Quid- 
q^uid enim juftum lit, id etiam utile effe cenfent ; itemque 



LIBER SECUNDUS. 



229 



quod honeflum, idem juftum. Ex quo efficitur, ut quidquid 
honeftum fit, idem iit utile. Quod qui parum perfpiciunt, hi 
facpe, verfutos homines et callidos admirantes, malitiam, fapi- 
entiam judicant. Quorum error eripiendus eft, opinioque omnis 
ad eam fpem traducenda, ut honeflis confiliis, juftifque fadlis, 
non fraude et mahtia fe intelligant ea, quas veHnt, confequi 
poiTe. 

Qux ergo ad vitam homlnum tuendam pertinent, partim 
funt inanima, ut aurum, argentum, ut ea quas gignuntur e 
terra, ut aha ejufdem generis; partim animaha, qus habent 
fuos impetus, et rerum appetitus. Eorum autem alia rationis 
expertia funt, alia ratione utentia. Expertes rationis, equi, bo- 
ves, rehquas pecudes, apes, quarum opere efficitur aliquid 
ad hominum ufum atque vitam. Ratione autem utentium duo 
genera ponuntur ^ unum, Deorum ; alterum, hominum. Deos 
placatos pietas efficiet, et fand:itas : proxime autem, et fecun- 
dum Deos, homines hominibus maxime utiles cHq pofTunt. 
Earumque item rerum, quac noceant et obfmt, eadem divifio 
eft. Sed, quia Deos nocere non putant, his exceptis, homines 
hominibus obefTe plurimum, vel prodelTe arbitrantur. Ea enim 
ipfa, quae inanima diximus, pleraque fant hominum operis effec- 
ta, quae nec haberemus, nifi manus et ars acceffiffent ; nec his 
fme hominum adminiflratione uteremur. Neque enim valetudi- 
nis curatio, neque navigatio, neque agricultura, neque frugum 
frudluumque rehquorum perceptio et confervatio fme hominum 
opera ulla effe potuiffet. 

Jam vero et earum rerum, quibus abundaremus, exportatlo, 
et earum, quibus egeremus, invedlio, certe nulla effet, nifi his 
muneribus homlnes fungerentur. Eademque ratione nec lapides 
e terra exciderentur ad ufum noflrum neceffarii ; nec ferrum, 
ffis, aurum, argentum effoderentur penitus abdita, fine hominum 
labore et manu. 

IV. Tedla vero, quibus et frlgorum vis pelleretur, et calo- 
rum molefliae fedarentur, unde aut initio generi humano dari 
potuiffent, aut pofcea fubveniri, fi aut vi tempeitatis, aut terrx' 



230 D E O F F I C I I S 

motu, aut vetuflate cecidifTent, niii communis vita ab hominibus 
harum rerum auxilia petere didiciffet ? Adde du6lus aquarum, 
derivationes fluminum, agrorum irrigationes, moles oppofitas 
fludlibus, portus manu fadlos ; qua? unde fine hominum opera 
habere pofTemus ? ex quibus, multifque ahis perfpicuum eft, 
qui frudus, quasque utihtates ex rebus iis, qus funt inanimae, 
percipiantur, eas nos nullo modo line hominum manu atque 
opera capere potuiife. Qui denique ex befliis frudlus, aut quae 
commoditas, nifi homines adjuvarent, percipi poffet ? nam et, 
qui principes inveniendi fuerunt, quem ex quaque bellua ufum 
habere poffemus, homines certe fuerunt; nec hoc tempore fine 
hominum opera aut pafcere eas, aut domare, aut tueri, aut tem- 
peflivos frudtus ex his capere poffemus : ab eifdemque et ece, quas 
nocent, interficiuntur -, et, quas ufui poffunt effe, capiuntur. 

Quid enumerem artium multitudinem, fme quibus vita 
omnino nuUa effe potuilfet ? Quis enim aegris fubveniret, qux 
effet oble(5tatio valentium, qui vid:us, aut cultus, nifi tam mul- 
tae nobis artes miniflrarent ? Quibus rebus exculta hominum 
vita tantum diflat a vid:u et cultu beftiarum. Urbes vero fine 
hominum ccetu non potuiffent nec aedificari, nec frequentari ; ex 
quo leges, morefque conftituti; tum juris aequa defcriptio, cer- 
taque vivendi difciphna. Quas res et manfuetudo animorum 
confccuta, et verecundia efl ; effed;umque, ut effet vita muni- 
tior j atque ut dando et accipiendo, mutandifque facuhatibus et 
commodis nulla re egeremus. 

V. Longiores hoc loco fumus, quam neceffe efl. Quis efl 
enim, cui non perfpicua fmt illa, qu-ae pluribus verbis a Panaetio 
commemorantur, neminem neque ducem belH, nec principem 
domi, magnas res et fahitares fine hominum fludiis gerere po- 
tuiffe ? Commemorantur ab eo Themiflocles, Pericles, Cyrus, 
Ageiilaus, Alexander, quos negat fine adjumentis hominum 
tantas res efHcere potuiffe. Utitur in re non dubia teflibus non 
neceffariis. 

Atque ut magnas utilitates adipifclmur confpiratione homi- 
num atque confenfu j fic nulla tam deteftabilis peftis efl, quse 



LIBERSECUNDUS. 231 

non homlni ab homine nafcatur. Eft Dieaearchi liber de interitu 
hominumy Peripatetlci magni et copiofi ; qui, colledlls caeteris 
caufis, eluvionis, peftilentiae, vaftitatis, belluarum etiam repentinae 
multitudinis, quarum impetu docet quasdam homlnum genera 
efle confumpta : deinde comparat, quanto plures deleti lint ho- 
mines hominum impetu, id efl, bellis, aut feditionibus, quam. 
omni reliqua calamitate^ 

Cum igitur hic locus nihil habeat dubltationis, quln hominea 
plurimum hominibus et profint, et obfmt ; proprium hoc flatuo 
effe virtutis, concihare animos hominum, et ad ufus fuos adjun- 
gere. Itaque, quas in rebus inanlmis, quseque in ufu et tradla- 
tione belluarum fiunt utiliter ad hominum vitam, artibus ea tri- 
buuntur operofis ; hominum autem fludia ad ampHficationem 
noflrarum rerum prompta ac parata, virorura prasftantium fapi- 
entia et virtute excitantur. 

Etenim virtus omnis tribus in rebus fere vertitur ; quarum 
una eft in perfplciendo, quid in quaque re verum fmcerum- 
que fit, quid confentaneum cuique, quid confequens, ex quo 
quaeque gignantur, quae cujufque rei caufa fit : alterum, cohlbere 
motus animi turbatos, quos Graeci ■zrct^''? nominant, appetitionef- 
que, quas ilU opf^a,^, obedientes efficere rationi : tertium, iis,, 
quibufcum congregamur, uti moderate, et fclenter, quorum 
ftudiis ea, quaa natura defiderat, expleta, cumulataque habea- 
mus ', per eos denique, fi quid importetur nobis incommodl, 
propulfemus, ulcifcamurque eos, qui nocere nobls conati funt, 
tantaque poena afHciamus, quantam aequitas, humanitafque pa^ 
titur. 

VI. Qulbus autem ratlonibus hanc facultatem affequi pofli^ 
mus, ut hominum fludia compleftamur, eaque teneamus, dice- 
mus 3 neque ita multo pofl : {ed pauca ante dlcenda funt. Mag- 
nam vlm effe in fortuna in utramque partem, vel fecundas ad 
res, vel adverfas, quis ignorat ? nam et, cum profpero flatu 
ejus utimur, ad exitus pervehimur optatos; et, cum reflavlt, af- 
fiigimur. Haec igitur ipfa fortuna caeteros cafus rariores habet .5 



232 DEOFFICIIS 

primum, ab inaRlmis procellas, tempeftates, naufragla, rulnas, 
incendia; deinde, a befliis idlus, morfus, impetus. Hapx ergo, 
iit dixi, rariora. At vero interitus exercituum, ut proxime trium, 
fiEpe multorum ; clades imperatorum, ut nuper fummi ac fm- 
gularis viri -, invidicE prasterea multitudinis, atque ob eas, bene 
meritorum fspe civium expulfiones, calamitates, fugcC : rurfuf- 
que fecundae res, honores, imperia, viftoriae, quanquam fortuita 
funt, tamen fme hominum opibus et ftudiis neutram in partem 
eflici pofTunt. Hoc igitur cognito, dicendum eft, quonam modo 
hominum fludia ad utihtates nollras alhcere atque excitare pof- 
fimus. Qus fi longior fuerit oratio, cum magnitudine utihtatis 
comparetur ; ita fortaffis etiam brevior videbitur. 

Quscunque igitur homines homini tribuunt ad eum augen- 
dum atque honeilandum, aut benevolentias gratia faciunt, cum 
ahqua de caufa quempiam dihgunt ; aut honoris, fi cujus vir- 
tutem fufpiciunt, quemque dignum fortuna quam amphfhma 
putant ; aut cui fidem habent, et bene rebus fuis confulere ar- 
bitrantur; aut cujus opes metuunt ; aut contra, a quibus ahquid 
expedlant, ut cum reges popularefve homines largitiones ahquas 
proponunt ; aut poflremo, pretio ac mercede ducuntur : quae 
fordidiflima efl: iUa quidem ratio, et inquinatifhma, et iis, qui 
ca tenentur, et iUis, qui ad eam confugere conantur. Male enim 
fe res habet, cum, quod virtute efhci debet, id tentatur pecunia. 
Sed, quoniam nonnunquam hoc fubfidium neceffarium efl, 
quemadmodum fit utendum eo, dicemus, fi prius iis de rebus, 
qua3 virtuti propiores funt, dixerimus. Atque etiam fubjiciunt 
fe homines imperio aherius et poteflati pluribus de caufis. Du- 
cuntur enim aut benevolentia, aut beneficiorum magnitudine, 
aut dignitatis praeflantia, aut fpe, fibi id utile futurum; aut me- 
tu, ne vi parere cogantur ; aut fpe largitionis, promifhonibufque 
capti ; aut poftremo, ut faepe in noflra repubhca videmus, mer- 
cede condud:!. 

VII, Omnium autem rerum nec aptius efl quldquam ad opes 
tuendas ac tenendas, quam dihgi ; nec ahenius, quam timeri« 



LIBliR SECUNDUS. 



^2T> 



Pracclare enlin Ennius ; ^cm mctuimty odcrunt ; quem qiiifque 
odity pemljc expetit. Multorum autem odiis nuUas opes pofle ob- 
fiftere, fi antea fuit ignotum, nuper eft tognitum. Nec vero hujus 
tyranni folum, quem arm.is opprefla pertulit civitas, interitus 
declarat,, quantum odium hominum valeat ad peflem \ fed reli- 
quorum limiles exitus tyrannorum, quorum haud fere quifquam 
interitum fimilem effugit. Malus enim cuftos diuturnitatis me- 
tus ; contraque, benevolentia fideHs eft, vel ad perpetuitatem. 

Sed iis, qui vi oppreiros imperio coercent, fit fane adhi- 
benda fasvitia, ut heris in famulos, fi aHter teneri non poiTunt. 
Qui vero in libera civitate ita fe inflruunt, ut metuantur ; his 
nihil qKq potefl dementius. Quamvis enlm demerfas fmt leges 
aHcujus opibus, quamvis timefadla Hbertas, emergunt tamen 
haec aHquando autjudiciis tacitis, aut occultis de honore fuf- 
fragiis. Acriores autem morfus funt intermifTae Hbertatis, quam 
retentas. Quod igitur latifTime patet, neque ad incolumitatem 
folum, fed etiam ad opes et potentiam valet plurimum, id 
ampledtamur, ut metus abfit, caritas retineatur ; ita faciUIme, 
quae volumus, et privatls in rebus, et in repubHca confeque- 
mur. Etenlm, qui fe metui volent, a quibus metuentur, eofdem 
metuant ipfi, neceffe eft. 

Quid enim cenfemus fuperlorem IHum Dionyfium, quo cru- 
ciatu timoris angi foHtum ? qui cultros metuens tonforios, can- 
dente carbone fibi adurebat capIHum ? Quid ? Alexandrum 
Pheraeum quo animo vixiffe arbitramur ? qui, ut fcriptum le- 
gimus, cum uxorem Theben admodum dlHgeret, tamen ad 
cam ex epuHs in cubiculum veniens, barbarum, et eum qui- 
dem, ut fcrlptum efl, compundum notis Threiciis, difl:ri(5lo 
gladio jubebat anteire^ prasmittebatque de flipatoribus fuis, qui 
fcrutarentur arculas muHebres, et, ne quod in veflimentis oc- 
cultaretur telum, exquirerent. O miferum, qui tideHorem, et 
barbarum, et fligmatiam putaret, quam conjugem ! Nec eum 
fefeHit opinio ; ab ea enim eft ipfe, propter peHicatus fufpicio- 
nem, interfed:us. 

ToM. III. G% 



234 D E O F F I C I I S 

Nec vero ulla vis imperii tanta efl, qua?, premente metu, 
poffit efTe diuturna. Teftis efl Phalaris, cujus efl pr-cEter caeteros 
nobilitata crudelitas ; qui non ex infidiis interiit, ut is, quem 
modo dixi, Alexander ; non a paucis, ut hic nofler -, fed in quem 
univerfa Agrigentinorum multitudo impetum fecit. Quid ? 
Macedones nonne Demetrium reliquerunt, univerfique fe ad 
Pyrrhum contulerunt ? Quid ? Lacedaemonios, injufle imperan- 
tes, nonne repente omnes fere focii deferuerunt, fpedlatorefque fe 
otiofos prasbuerunt Leu(ftric£e calamitatis ? 

VIIL Externa libentius in tali re, quam domeflica, recordor. 
Veruntamen, quamdiu imperium populi Romani beneficiis tene- 
batur, non injuriis, bella aut pro fociis, aut de imperio gere- 
bantur; exitus erant bellorum aut mites, aut neceffarii. Regum, 
populorum, nationum portus erat et refugium fenatus. Noflri 
autem magiflratus imperatorefque ex hac una re maximam lau- 
dem capere fludebant, fi provincias, fi focios aequitate et fide 
defendiffent. Itaque illud patrocinium orbis terrae verius, quam 
imperium, poterat nominari. Senfim hanc confuetudinem et 
difciphnam jam antea minuebamus -, pofl vero Syllae vidloriam 
penitus amifimus. Defitum efl enim videri quidquam in focios 
iniquum, cum extitiffet in cives tanta crudelitas. Ergo in illo 
fecuta efl honeflam caufam non honefta vidtoria. Eft enim aufus 
dicere, hafla pofita, cum bona in foro venderet et bonorum viro- 
rum, et locupletum, et certe civium, prasdam fuam fe vendere. 

Secutus efl, qui in caufa impia, vi<floria etiam fcediore, 
non fingulorum civium bona pubHcaret, fed univerflis pro- 
vincias regionefque uno calamitatis jure comprehenderet. Ita- 
que, vexatis et perditis exteris nationibus, ad exemplum amiffi 
imperii portari in triumpho MafTiHam vidimus, et ex ea urbe 
triumphari, fme qua nunquam noflri imperatores ex Tranfalpi- 
nis bellis triumpharunt. Muha prasterea commemorarem nefa- 
ria in focios, fi hoc uno fol quidquam vidifTet indignius. Jure 
igitur ple<ftimur. Nifi enim mukorum impunita fcelera tuhffe- 
mus, nunquam ad unum tanta pervenifTet licentiaj a quo quidem 



LIBER SECUNDUS. 235 

rei famlliarls ad paucos, ciipiditatum ad multos improbos, venit 
hasreditas. 

Nec vero unquam bellorum civillum femen et caufa deerlt, 
dum homines perdlti haftam illam cruentam et meminerlnt, 
et fperabunt ; quam P. Sylla cum vibrallet, didtatore propinquo 
fuo, idem fexto et tricefimo anno poft a fceleratlore hafta non 
recefTIt : alter autem, qui In illa didlatura fcriba fuerat, in hac 
fult quaeflor urbanus. Ex quo debet intelligi, talibus pra^miis 
propofitis, nunquam defutura bella clvllla. Itaque parietes urbis 
modo flant et manent, iique ipfi jam extrema fcelera metuentes ; 
rem vero publicam penltus amifimus. Atque In has clades in- 
cidlmus, ( redeundum efl enlm ad propofitum ) dum metul, 
quam cari effe et dillgl, malulmus. Quae fi populo Romano 
injufle imperantl accidere potuerunt, quid debent putare fingu- 
li ? Quod cum perfplcuum fit, benevolentlas vlm effe magnam ; 
metus, Imbecillam ; fequitur, ut differamus, qulbus rebus pof- 
iimus facilllme eam, quam volumus, adlplfci cum honore et fidc 
caritatem. 

Sed ea non parlter omnes egemus. Nam ad cujufque vltam 
Inftltuendam accommodandum eft, a multifne opus fit, an fatls 
a paucis, dihgl. Certum igltur hoc fit, idque et primum et 
maxlme neceffarlum, famlliaritates habere fidas amantium nos 
amlcorum, et noflra mlrantium. Haec enim efl una res prorfus, 
ut non multum dlfferat Inter fummos et mediocres viros ; eaque 
utrlfque eft propemodum comparanda. Honore, et gloria, et 
benevolentla clvium fortaffe non aeque omnes egent ; fed tamen, 
fi cui ha^c fuppetunt, adjuvant ahquantum, cum ad c^tera, tum 
ad amlcitias comparandas. 

IX. Sed de amlcltia aho hbro dldlum efl, qui Infcrlbitur Lae- 
llus. Nunc dicamus de glorla -, quanquam ea quoque de re duo 
funt noflri Hbrl: fed attlngamus, quandoquidem ea in rebus ma- 
joribus adminiflrandis adjuvat plurimum. Summa igltur et per- 
fedla glorla conflat ex tribus his : fi dihglt mukitudo ; fi fidem 
habet ; fi cum admiratlone quadam honore nos dignos putat. 

Gg2 



236 D E O F F I C I I S 

Haec autem ((i eft fimpliciter breviterque dicertdum ) quibusf 
rebus pariuntur a fingulis, eifdem fere a multitudine. Sed eft 
alius quoque quidam aditus ad multitudinem, ut in univerforum 
animos tanquam influere poffimus. 

Ac primum de illis tribus, quae ante dixi benevolentias prae- 
cepta, videamus ; qux quidem beneficiis capitur maxime : fe- 
cundo autem loco benefica voluntate benevolentia movetur,, 
etiam li res forte non fuppetit. Vehementer autem amor multi- 
tudinis commovetur ipfa fama et opinione liberalitatis, bene- 
ficentiaE, juftitiae, fidei, omniumque earum virtutum, quae per-» 
tinent ad manfuetudinem morum ac facilitatem. Etenim iilud 
ipfum, quod honeftum decorumque dicimus, quia per fe nobis 
placet, animofque omnium natura et fpecie fua commovet, maxi- 
meque quafi perlucet ex iis, quas commemoravi, virtutibus ; id- 
circo illos, in quibus eas virtutes elfe remur, a natura ipfa dili- 
gere cogimur. Atque hx quidem fu!it caufs dihgendi graviffimae: 
poffiint enim praeterea nonnuUae effie leviores. 

Fides autem ut habeatur, duabus rebus effici poteft .; fi exifli- 
mabimur adepti conjund:am cum juftitia prudentiam. Nam et iis 
fidem habemus, quos plus intelligere, quam nos, arbitramur ; 
quofque et futura profpicere credimus, et, cum res agatur, in 
difcrimenque ventum fit, expedire rem, et confilium ex tempore 
capere poffe : hanc enim utilem omnes exiflimant, veramque pru- 
dentiam. Juflis autem et fidis hominibus, id eft, bonis, ita fides 
habetur, ut nulla fit in his fraudis injuriaequefufpicio. Itaque his 
falutem noflram, his fortunas, his Hberos rediffiime committi ar- 
bitramur. Harum igitur duarum ad fidem faciendam juflitia plus 
pollet ; quippe cum ea fme prudentia fatis habeat audoritatis, 
prudentia fme juftitia nihil valeat ad faciendam fidem. Quo enim 
quis verfutior et caUidior eft ; hoc invifior et fufpedtior, detradla 
opinione probitatis. Quamobrem intelligentiae juflitia conjunda, 
quantum volet, habebit ad faciendam fidem virium : juftitia fine 
prudentia multum poterit ; fme juflitia nihil valebit prudentia. 

X. Sed, ne quis fit admiratus, cur, cuminter omnes philofophos 



LIBERSECUNDUS. 237 

conftet, a meque ipfo faepe difputatum fit, qui unam haberet, 
omnes habere virtutes ; nunc ita fejungam, quafi poiTit quifquam, 
qui non idem prudens fit, juftus effe : alia eft illa, cum veritas 
ipfa limatur in difputatione, fubtilitas ; alia, cum ad opinionem 
communem omnis accommodatur oratio. Quamobrem, ut vul- 
gus, ita nos hoc loco loquimur, ut alios fortes, alios bonos viros, 
ahos prudentes dicamus. Popularibus enim verbis eft agendum, 
et ufitatis, cum loquamur de opinione populari, idque eodem- 
modo fecit Panastius. Sed ad propofitum revertamur. 

Erat igitur ex tribus, quae ad gloriam pertinent, hoc tertium, 
ut cum admiratione hominum, honore ab iis digni judicare- 
mur. Admirantur igitur communiter illi quidem omnia, quse 
magna, et praster opinionem fuam animadverterunt ; feparatim 
autem in fingulisy li perfpiciunt nec opinata qusdam bona. 
Itaque eos viros fufpiciunt, maximifque eiferunt laudibus, in- 
quibus exiftimant fe excellentes quafdam et fmgulares virtutes 
perfpicere : defpiciunt autem eos, et contemnunt, in quibus 
nihil virtutis, nihil animi, nihil nervorum putant : non enim 
omnes eos contemnunt, de quibus male exiitimant. Nam quos 
improbos, maledicos, fraudulentos putant, et ad faciendam in- 
juriam inflrud:os, eos contemnunt quidem neutiquam, fed de his 
male exiftimant. Quamobrem, ut ante dixi, contemnuntur ii^, 
qui nec fibi, nec alteri, ut dicitur^ in quibus nullus labor, nulla 
induftria, . nulla cura eft. 

Admiratione autem afficiuntur ii, qui anteire cseteros vir- 
tute putantur, et cum omni carere dedecore, tum vero iis 
vitiis, quibus aUi non facile poffunt obfiflere. Nam et volup- 
tates, blandiffimae dominse, majores partes animi a virtute de- 
torquent ; et, dolorum cum admoventur faces, praster modum- 
plerique exterrentur : vita, mors, divitiae, paupertas , omnes 
homines vehementiffime permovent. Quae qui in utramque 
partem excelfo animo magnoque defpiciunt, cumque aliqua his 
ampla et honefta res objedla eft, totos ad fe convertit et rapit, . 
tum quis non admiretur fplendorem pulchritudinemque virtutis? 



238 D E O F F I C I I S 

XI. Ergo et haec anlmi defplclentia admirabilltatem magnam 
facit; et maxime juftltia (ex qua una virtute viri boni appellan- 
tur) mirifica quaedam res multitudini videtur; nec injuria. Ne- 
mo enim juftus effc potefl:, qui mortem, qui dolorem, qui exi- 
lium, qui egeftatem timet, aut qui ea, quae funt his contraria, 
cequitatl anteponit : maximeque admirantur eum, qui pecunia 
non movetur : quod in quo viro perfpedtum fit, hunc igni fpec- 
tatum arbitrantur. Itaque illa tria, qua3 propofita funt ad gloriam, 
omnia juftltia conficit -, et benevolentlam, quod prodefie vuh 
plurimis -, et ob eandem caufam, fidem ; et admirationem, quod 
eas res fpernit et neghgit, ad quas plerique inflammati avlditate 
rapiuntur. 

Ac mea quldem fententia omnls ratio atque inftitutio vitae 
adjumenta hominum defiderat ; in primifque, ut habeas, qui- 
bufcum pofilis famihares conferre fermones -, quod efi: dlfficile, 
nifi fpeciem pras te boni viri feras. Ergo etiam fohtarlo homini, 
atque in agro vitam agenti, opinlo juflitlaD necefiaria efl ; eoque 
etiam magis, quod, fi eam non habebunt, injufli habebuntur : 
nulhs prajfidiis feptl, multis afhclentur injurlis. 

Atque ils etlam, qul vendunt, emunt, conducunt, locant, 
contrahendifque negotils imphcantur, juflitia ad rem geren- 
dam necefilirla efl ; cujus tanta vis eft, ut ne ilh quidem, qui 
maleficio et fcelere pafcuntur, poflint fine ulia particula jufiitlae 
vivere. Nam, qui eorum cuipiam, qui una latrocinantur, fura- 
tur ahquid, aut eripit, is fibi ne in latrocinio quidem rehnquit 
locum. Ille autem, qui archiplrata dlcltur, nlfi aequablliter 
prasdam difpertiat, aut occldltur a foclis, aut rehnqultur. Quin 
etiam leges latronum effe dicuntur, quibus pareant, quas ob- 
fervent. Itaque, propter asquabilem praedae partltionem, et Bar- 
dyhs Illyrius latro, de quo efl apud Theopompum, magnas 
opes habult ; et muko majores Viriatus Lufitanus ; cui quidem 
etlam exercitus noflri imperatorefque cefferunt : quem C. Lae- 
llus, is, qui fapiens ufurpatur, Praetor fregit et comminuit, fero- 
i:itatemque ejus ita reprefTit, ut facile bellum rehquis traderet. 



LIBER SECUNDUS. 239 

Cum igltur tanta vis juflitlas (it, ut ea etiam latronum opes fir- 
met atque augcat, quantam ejus vim inter leges et judicia in con- 
flituta republica fore putamus ? 

XII. Mihi quidem non apud Medos folum, ut ait Herodotus, 
fed etiam apud majores noftros, juftitise fruend£E caufa videntur 
olim bene morati reges conftituti. Nam cum premeretur inops 
multitudo ab iis, qui majores opes habebant, ad unum aliquem 
confugiebant virtute pracflantem; qui, cum prohiberet injuria 
tenuiores, aequitate conftituenda fummos cum infimis parijure 
retinebat. Eademque conflituendarum legum fuit caufa, quae re- 
gum. Jus enim femper quasfitum efi: asquabile; neque enim ahter 
efi!et jus. Id fi ab uno jufto, et bono viro confequebantur, eo 
erant contenti. Cum id minus contingeret, leges funt invents, 
quae cum omnibus femper una atque eadem voce loquerentur. 
Ergo hoc quidem perfpicuum eft, eos ad imperandum dehgi fo- 
litos, quorum de juftitia magna efTet opinio muhitudinis, Ad- 
jun(5to vero, ut iidem etiam prudentes haberentur, nihil erat, 
quod homines his audloribus non pofiTe confequi fe arbitrarentur. 
Omni igitur ratione colenda et retinenda jufiiitia eft, tum ipfa 
propter ihfe, (nam aUter jufi:itia non efiTet) tum propter ampHfi- 
cationem honoris et gloriae. Sed ut pecuniae non qujerendas foluni 
ratio eft, fed etiam collocandae, quse perpetuos fumptus fuppedi- 
tet, nec folum necefi^arios, fed etiam Hberales -, fic gloria et quae- 
renda, et collocanda ratione eft. 

Quanquam prseclare Socrates hanc viam ad gloriam proximani 
et quafi compendiariam dicebat efi"e, fi quis id ageret, ut, qualis 
haberi vellet, tahs efiTet. Quod fi qui fimulatione, et inani often- 
tatione, et fidto non modo fermone, fed etiam vultu, ftabilem fe 
gloriam confequi pofife rentur, vehementer errant. Vera gloria 
radices agit, atque etiam propagatur : fidta omnia celeriter, tan- 
quam fiofculi, decidunt, nec fimulatum poteft quidquam elfe 
diuturnum. Teftes funt permulti in utramque partem -, fed, bre- 
vitatis caufa, familia erimus contenti una. Tib. enim Gracchus, 
P. filius, tamdiu laudabitur, dum memoria rerum Romanarum 



240 D E O F F I C I I S 

maneblt. At ejus filii, nec vivi probabantur bonls, et mortui 
numerum obtinent jure cseforum. 

XIII. Qui igitur adipifci veram glorlam volet, juftitlaj fun- 
gatur officiis. Ea quae effent, didlum eft libro fuperiore. Sed, ut 
facillime, quales fimus, tales eife videamur, etii in eo ipfo vis 
maxima eft, ut fimus ii, qui haberi velimus, tamen quasdam 
praecepta danda funt. Nam fi quis ab ineunte aetate habet cau- 
fam celebritatis et nominis, aut a patre acceptam, (quod tibi, 
mi Cicero, arbitror contigiffe) aut aliquo cafu, atque fortuna ; 
in hunc oculi omnium conjiciuntur, atque in eum, qui agat, 
quemadmodum vivat, anquiritur j et, tanquam in clariflima luce 
verfetur, ita nullum obfcurum poteift nec didlum ejus effe, nec 
fadum. Quorum autem prima aetas proptcr humilitatem et ob- 
fcuritatem in hominum ignoratione verfatur; hi, fimul ac juvenes 
cffc coeperunt, magna fpe(flare, et ad ea re(ftis ftudiis debent 
contendere : quod eo firmiore animo fiicient, quia non modo 
non invidetur illi ictati, verum etiam favetur. 

Prima igitur efl adolefcenti commendatio ad gloriam, fi qua 
ex bellicis rebus comparari potefl: j in qua multi apud majores 
noflros extiterunt : femper enim fere bella gerebantur. Tua 
autem aetas incidit in id bellum, cujus altera pars fceleris nimi- 
um habuit ; altera felicitatis parum. Quo tamen in bello, cum 
te Pompeius alae alteri prasfeciffet, magnam laudem a fummo 
vlro, et ab exercitu confequebare equitando, jaculando, omni 
militari labore tolerando : atque ea quidem tua laus pariter cum 
republica cecidit. Mihi autem haec oratio fufcepta non de te 
'efl, fed de genere toto. Quamobrem ad ea, qua^ reflant, per- 
gamus. 

Ut igitur in reliquis rebus multo majora funt opera animi, 
quam corporis ; lic hae res, quas perfequimur ingenio ac ratio- 
ne, graviores funt, quam illae, quas viribus. Prima igitur com- 
mendatio prolicifcitur a modeflia, tum pietate in parentes, tum 
in fuos benevolentia. Facillime autem, et in optimam partem 
cognofcuntur adolefcentes, qui fe ad claros et fapientes viros. 



LIBERSECUNDUS, 241 

bene confulentes reipublicge, contulerunt : quibufcum fi frequen- 
tes funt, opinionem afFerunt populo, eorum fore fe fimiles, quos 
fibi ipfi delegerunt ad imitandum. 

P. Rutilii adolefcentiam ad opinionem et innocentiae, et juris 
fcientiae, P. Mucii commendavit domus. Nam L. quidem Craf- 
fus, cum elTet admodum adolefcens, non aliunde mutuatus eft, 
fed fibi ipfe peperit maximam laudem ex illa accufatione nobili 
et gloriofa ; et, qua astate qui exercentur, laude affici folent, (ut 
de Demoflhene accepimus) ea aetate L. CralTus oftendit, id fe iii 
foro optime jam facere, quod etiam tum poterat domi cum laude 
meditari. 

XIV. Sed, cum duplex ratio fit orationis, quarum in altera 
fermo fit, in altera contentio ; non eft id quidem dubium, quin 
contentio orationis majorem vim habeat ad gloriam : ea eft 
enim, quam eloquentiam dicimus. Sed tamen difficile di(ftu 
eft, quantopere conciUet animos hominum comitas affabihtaf- 
que fermonis. Exftant epiftolae, et Philippi ad Alexandrum, et 
Antipatri ad Caflandrum, et Antigoni ad Philippum filium, 
trium prudentiffimorum, (fic enim accepimus) quibus prasci- 
piunt, ut oratione benigna multitudinis animos ad benevolentiam 
alliciant, militefque blande appellando deliniant. Qu^e autem 
in multitudine cum contentione habetur oratio, ea faepe univer- 
fam excitat. Magna eft enim admiratio copiofe fapienterque di- 
centis ; quem qui audiunt, inteUigere etiam, et fapere plus, 
quam caeteros, arbitrantur. Si vero ineft in oratione mifta modef- 
ticB gravitas, nil admirabilius fieri poteft ; eoque magis, fi ea funt 
in adolefcente. 

Sed, cum fint plurima caufarum genera, quae eloquentiam 
defiderant, multique in noftra repubHca adolefcentes et apud 
judices, et apud fenatum dicendo laudem afiTecuti fint, maxima 
eft admiratio in judiciis ; quorum ratio duplex eft : nam ex ac- 
cufatione et defenfione conftat -, quarum etfi laudabilior eft de- 
fenfio, tamen etiam accufatio probata perfaepe eft. Dixi paulo 
ante de Crafib. Idem fecit adolefcens M. Antonius. Etiam 
ToM. m. H h 



242 D E O F F I C I I S 

P. Sulplcii eloquentiam accufatio illuftravit, cum fedltlofum et 
inutilem civem, C, Norbanum, in judicium vocavit. Sed hoc 
quidem non eft faepe faciendum, nec unquam, nifi aut reipublicae 
caufa, ut ii, quos ante dixi; aut ulcifcendi, ut duo Luculli; aut 
patrocinio, ut nos pro Siculis 5 pro Sardis, Julius. In accufando 
etiam M'. Aquilio L. Fufii cognita induftria efl. Semel igitur, 
aut non faepe certe : fm erit, cui faciendum fit fspius, reipublicae 
tribuat hoc muneris, cujus inimicos ulcifci faepius, non efl repre-^ 
hendendum ; modus tamen adfit. Duri enim hominis, vel po- 
tius vix hominis videtur, periculum capitis inferre multis. Id 
cum periculofum ipfi efl, tum etiam fordidum ad famam, com- 
mittere, ut accufator nominetur -, quod contigit M. Bruto, fum- 
mo genere nato, illius filio, qui juris civilis in primis peritus 
fuit. 

Atque etiam hoc praeceptum ofHcii diligenter tenendum eft, 
ne quem unquam innocentem judicio capitis arceffas ; id enlm 
iine fcelere iieri nullo pacto potefl. Nam quid efl tam inhu- 
manum, quam eloquentiam, a natura ad falutem hominum, 
et ad confervationem datam, ad bonorum peflem perniciemque 
convertere : nec tamen, ut hoc fugiendum efl, ita habendum 
efl religioni, nocentem aliquando, modo ne nefarium impium- 
que, defendere. Vult hoc multitudo, patitur confuetudo, fert 
etiam humanitas. Judicis eft, femper in caufis verum fequi -, pa- 
troni, nonnunquam verifimile, etiam fi minus fit verum, defen- 
dere : quod fcribere (praefertim cum de philofophia fcriberem) 
non auderem, nifi idem placeret graviflimo Stoicorum Panaetio. 
Maxime autem et gloria paritur et gratia defenfionibus -, eoque 
major, fi quando accidit, ut ei fubveniatur, qui potentis alicujus 
opibus circumveniri urgerique videatur ; ut nos et faepe alias, et 
adolefcentes, contra L. Syllae dominantis opes pro S. Rofcio 
Amerino fecimus : qus, ut fcis, extat oratio. 

XV. Sed, expofitis adolefcentium ofiiciis, quae valeant ad glori- 
am adipifcendam, deinceps de beneiicentia ac liberalitate dicen- 
dum efl i cujus efl ratio duplex : nam aut opera benigne fit 



L I B E R S E C U N D U S. 243 

indigentibus, aut pecunia. Facillor eft hasc pofterior, locupleti 
praefertim ; fed illa lautior ac fplendidior, et viro forti claroque 
dignior. Quanquam enim in utroque ineft gratificandi liberalis 
voluntas, tamen altera ex arca, altera ex virtute, depromitur ; 
largitloque, quas fit ex re famlliari, fontem ipfum benignitatis 
exhaurit. Ita benignitate benignitas tolhtur ; qua quo in plures 
ufus fis, eo minus in multos uti poflis. 

At, qui opera, id eft, virtute et induftria benefici et Hberales 
erunt, primum, quo pluribus profuerint, eo plures ad benigne 
faciendum adjutores habebunt -, deinde, confuetudine beneficen- 
tia^ paratiores erunt, et tanquam exercitatiores ad bene de multis 
promerendum. Prasclare epiftola quadam Alexandrum liUum 
PhlHppus accufat, quod largitione benevolentiam Macedonum 
confe6letur. ^a tCt malumy inquit, ratio in ijlamfpem induxit, ut 
eos tibijideles putaresfore, quos pecunia corrupijjes ? An tu id agis, 
iit Macedones non te regem fuumj fed minifrum et prabitorejn fpe^ 
rentfore? Bene miniftrum et praibitorem, quia fordidum regi; 
melius etiam, quod largltlonem, corruptelam efle dixit. Fit 
enim deterior, qui acclpit, atque ad idem femper expedandum 
paratior. Hoc ille filio -, fed praeceptum putemus omnibus. 
Quamobrem id quidem non dubium eft, quin illa benlgnltas, 
quae conftat ex opera et induftria, et honeftior fit, et latius pa- 
teat, et poflit prodefle pluribus. 

Nonnunquam tamen eft largiendum, nec hoc benignitatis 
genus omnino repudiandum eft -, et faepe idoneis hominlbus in- 
digentibus de re familiari impertiendum, fed diUgenter, atque 
moderate : multi enim patrimonia effuderunt, inconfulte lar- 
giendo. Quid autem eft ftultius, quam, quod ilbenter facias, 
curare, ut id diutius facere non pofTis ? Atque etiam fequuntur 
largitlonem raplnae : cum enim dando egere cceperlnt, alienis 
bonis manus afferre coguntur. Ita, cum benevolentias compa- 
randas caufa benefici efle vehnt ; non tanta lludia aflequuntur 
eorum, quibus dederunt, quanta odla eorum, qulbus ademe- 
runt. Quamobrem nec ita claudenda eft res famlliaris, ut eam 

Hh 2 



244 



D E O F F I C I I S 



benignltas aperlre non poflit -, nec ita referanda, ut pateat omni- 
bus. Modus adhibeatur, ifque referatur ad facultates. Omnino 
meminifTe debemus id, quod, a noftris hominibus faepifTime 
ufurpatum, jam in proverbil confuetudinem venit, largitionem 
fundum non habere. Etenim quis poteft modus eife, cum et 
idem qui confuerunt, et idem illud alii defiderent ? 

XVI, Omnino duo funt genera largorum ; quorum alteri pro- 
digi, alteri Hberales. Prodigl, qui epuhs, et vifcerationibus, et 
gladiatorlis muneribus, ludorum venationumque apparatu, pecu- 
nias profundunt in eas res, quarum memoriam aut brevem, aut 
nullam omnlno fmt rehduri. Liberales autem, qui fuis facultati- 
bus aut captos a prasdonibus redimunt, aut aes ahenum fufcipiunt 
amicorum, aut in fiharum collocatione adjuvant, aut opitulantur 
in re vel quaerenda, vel augenda. Itaque miror, quid in mentem 
venerlt Theophraflo, in eo Hbro, quem de divitiis fcripfit, in quo 
multa praeclare -, illud abfurde : efl enim multus in laudanda 
magnificentia et apparatione populariurri munerum ; tahumque 
fumptuum facultatem, frudtum divitiarum putat. Mihi autem 
ille frudlus hberahtatis, cujus exempla pauca pofui, muko etiam 
major videtur et certior. Quanto Arifloteles gravlus et verius nos 
reprehendlt, qui has pecuniarum effufiones non admiremur, quse 
fiunt ad multitudinem dehniendam : at ii, qui ab hofte obfiden- 
tur, fi emere aquae fextarium mina cogerentur, hoc prlmo in- 
crediblle nobis videri, omnefque mirari -, fed, cum attenderint, 
veniam necefhtati dare : in his immanibus jaduris, infinitifque 
fumptibus, nihil nos magnopere mirari ; cum prsefertlm nec ne- 
cefTitati fubveniatur, nec dignitas augeatur ; ipfaque iUa deled:a- 
tio multitudinis fit ad breve exiguumque tempus, eaque a levif- 
fimo quoque ; in quo tamen ipfo, una cum fatietate, memoria 
quoque moriatur voluptatis. Bene etiam cohlglt, haec pueris, et 
muhercuhs, et fervis, et fervorum fimilhmis hberis, effe grata ; 
gravi vero homlni, et ea, quae fiunt, judlcio certo ponderanti, 
probari poffe nuUo modo. 

Quanquam intelhgo, in noflra civitate inveterafTe jam a bonis 



L I B E R S E C U N D U S. 245 

temporlbus, ut fplendor aedilitatum ab optimis viris poftuletur. 
Itaque et P. CrafTus cum cognomine dives, tum copiis, fund:us 
eft ffidilitio maximo munere ; et paulo pofl L. Craifus cum om- 
nium hominum moderatiflimo, Q^ Mucio, magnificentiflima 
aedilitate funcftus eft ; deinde C. Claudius, Appii filius ; multi 
poft, LucuUi, Hortenfius, Silanus. Omnes autem P. Lentulus, 
me Confule, vicit fuperiores. Hunc efl Scaurus imitatus. Mag- 
nificentifiima vero noftri Pompeii munera fecundo confulatu ; ia 
quibus omnibus, quid mihi placeat, vides. 

XVIL Vitanda tamen efl fufpicio avaritiae. Mamerco, homini 
divitifQmo, praetermiflio asdilitatis confulatus repulfam attuHt. 
Quare et, fi poflulatur a populo, bonis viris li non defideranti- 
bus, attamen approbantibus, faciendum eft, modo pro facuUati- 
bus ; nos ipfi ut fecimus ; et, fiquando ahqua res major atquc 
utiHor populari largitione acquiritur ; ut Orefli nuper prandia ia 
femitis decumae nomine magno honori fuerunt. Ne Marco qui- 
dem Seio vitio datum efl:, quod in caritate affe modium populo 
dedit. Magna enim fe et inveterata invidia, nec turpi ja6lura,, 
quando erat aedihs, nec maxima Uberavit. Sed honori fummo 
nuper noflro Miloni fuit, quod gladiatoribus emptis reipubHcae 
caufa, quae falute noflra continebatur, omnes P. Clodii conatus 
furorefque comprefHt. Caufa igitur largitionis eft, fi aut neceffe- 
efl, aut utile. 

In his autem ipfis mediocritatis regula optima efl. L. quidem 
PhiHppus, Q^iiHus, magno vir ingenio, in primifque clarus, 
gloriari folebat, fe line uUo munere adeptum effe omnia, quae 
haberentur ampHflima. Dicebat idem C. Curio. Nobis quoque 
Hcet in hoc quodammodo gloriari. Nam pro ampHtudine hono- 
rum, quos cundtis fuffragiis adepti fumus noflro quidem anno, 
quod contigit eorum nemini, quos modo nominavi, fane exiguus 
fumptus aediHtatis fuit. 

Atque etiam iUae impenfae meHores funt, muri, navaHa, por- 
tus, aquarum du(ftus, omniaque, quse ad ufum reipubHcae per- 
tinent. Quanquam, quod praefens tanquam in manum datur. 



246 D E O F F I C I I S 

jucundlus efl ; tamen hsec in poftemm gratiora. Theatra, porti- 
cus, nova templa verecundius reprehendo, propter Pompeium : 
fed dod:iffimi non probant, ut et hic ipfe Panstius, quem mul- 
tum in his Hbris fecutus fum, non interpretatus ; et Phalereus 
Demetrius, qui Periclem, principem Graecia^, vituperat, quod 
tantam pecuniam in praeclara illa propylsa conjecerit. Sed de hoc 
genere toto, in iis Hbris, quos de repubhca fcripfi, dehgenter eft 
difputatum. Tota igitur ratio taUum largitionum, genere, vitiofa 
eft ', temporibus, neceffaria ; et tum ipfa et ad facultates accom- 
modanda, et mediocritate moderanda efl. 

XVIII. In illo autem altero genere largiendi, quod a Uberah- 
tate proficifcitur, non uno modo in difparibus caufis affe^fti effe 
debemus. 

Aha caufa efl ejus, qui calamltate premltur, et ejus, qui res 
mehores quaerit, nulhs fuis rebus adverfis. Propenfior benignitas 
effe debebit in calamitofos, nifi forte erunt digni calamitate. In 
iis tamen, qui fe adjuvari volent, non ut ne affligantur, fed ut 
akiorem gradum afcendant, reftridli omnino effe nuho modo de- 
bemus ; fed in dehgendis idoneis judicium et dihgentiam adhi- 
bere. Nam praeclare Ennius ; 

BenefaSla male locatay malefa5la arbitror. 
Quod autem tributum efl bono viro et grato, in eo cum ex Ipfb 
frucftus efl, tum etiam ex caeteris. Temeritate enim remota, gra- 
tifhma efl hberahtas ; eoque eam ftudiofms plerique laudant quod 
fummi cujufque bonitas commune perfugium efl omnium. Dan- 
da igitur opera efl, ut hos beneficiis quam plurimis afficiamus, 
quorum memoria hberis poflerifque prodatur, ut iis ingratis effe 
non liceat. Omnes enim immemorem beneficii oderunt ; eam- 
que injuriam in deterrenda hberahtate fibi etiam fieri ; eumque, 
qui faciat, communem hoflem tenuiorum putant. 

Atque hasc benignitas etlam reipubhca^ utihs efl:, redlmi e fer- 
vitute captos, locupletari tenulores : quod quidem vulgo fohtum 
fieri ab ordine noflro in oratione Craffi fcriptum copiofe videmus. 
Hanc ergo confuetudinem benignitatis largltioni munerum longe 



LIBERSECUNDUS. 247 

antepono. Haec eft gravium homlnum, atque magnorum ; Illa 
quafi affentatorum populi, multitudinis levitatem voluptate quafi 
titillantium. 

Conveniet autem cum in dandp munificum effe, tum in exl- 
gendo non acerbum ; in omnique re contrahenda, vendendo, 
emendo, conducendo, locando, vicinitatibus et confiniis, aequum 
et facilem; muha muhis de jure fuo cedentem ; a htibus vero, 
quantum liceat, et nefcio an paulo plus etiam, quam hceat, ab- 
horrentem. Eft enim non modo hberale, paulum nonnunquam 
de fuo jure decedere, fed interdum etiam frud:uofum. Plabenda 
autem eft ratio rei famiharis, quam quidem dilabi finere, flagi- 
tlofum efl ; fed ita, ut ihiberahtatis avaritiaeque abfit fufpicio. 
Pofie enim hberahtate uti, non fpohantem fe patrimonio, nimi- 
rum is eft pecuniae frud:us maximus. Redte enim a Theophrafto 
efl laudata hofpitahtas. Eft enim, ut mihi quidem videtur, valde 
decorum, patere domos hominum iUuflrium iUuflribus hofpiti- 
bus i idque etiam reipubhcae efl ornamento, homines externos 
hoc hberahtatis genere in urbe noflra non egere. Efl autem etiam 
vehementer utile iis, qui honefle pofTe muhum volunt, per hof- 
pites apud externos populos valere opibus et gratia. Theophraf- 
tus quidem fcribit, Cimonem Athenis etiam in fuos curiales 
Laciadas hofpitalem fuifi^e ; itaenim inflituiffe, et vihicls impera- 
vifTe, ut omnia praeberentur, quicunque Laciades in viham fuam 
divertiffet. 

XIX. Qu2E autem opera, non largitione, beneficia dantur, haec 
tum in univerfam rempubhcam, tum in fingulos cives conferun- 
tur. Nam in jure cavere, confiho juvare, atque hoc fcientiae ge- 
nere prodefi^e quam plurimis, vehementer et ad opes augendas 
pertinet, et ad gratiam. Itaque, cum muha prceclara majorum, tum 
quod optime confiituti juris civihs fummo femper in honore fuit 
cognitio atque interpretatio ; (quam quidem ante hanc confufio- 
nem temporum in pofiieflione fua princlpes retinuerunt) nunc, ut 
honores, ut omnes dignitatis gradus, fic hujus fcientiae fplendor 
deletus efl; idque eo indignius, quod eo tempore hoc contigit, 



24S D E O F F I C I I S 

cum is eflet, qui omnes fuperiores, quibus honore par eflet, 
fcientia facile vicifTet. H^ec igitur opera, grata multis, et ad be- 
neliciis obflringendos homines accommodata. 

Atque huic arti iinitima eft dicendi gravior facultas, et gra- 
tior, et ornatior. Quid enim eloquentia praeftabilius, vel admi- 
ratione audientium, vel fpe indigentium, vel eorum, qui defenfi 
funt, gratia ? Huic quoque ergo a majoribus noftris eft in toga 
dignitatis principatus datus. Diferti igitur hominis, et facile labo- 
rantis, quodque in patriis eft moribus, multorum caufas, et non 
gravate, et gratuito defendentis, beneficia et patrocinia late patent. 

Admonebat me res, ut hoc quoque loco intermiflionem elo- 
quentias, ne dicam interitum, deplorarem -, ni vererer, ne de me- 
ipfo ahquid viderer queri. Sed tamen videmus, quibus extindHs 
oratoribus, quam in paucis fpes, quanto in paucioribus facultas, 
quam in multis fit audacia. Cum autem omnes non poflint, ne 
muhi quidem, aut jurifperiti efte, aut diferti, Hcet tamen opera 
prodefle muhis, beneficia petentem, commendantem judicibus et 
magiftratibus, vigilantem pro re aherius, eos ipfos, qui aut con-» 
fuhmtur, aut defendunt, rogantem ; quod qui faciunt, plurimum 
gratias confequuntur, latiflimeque eorum manat induftria. 

Jam iliud non funt admonendi (eft enim in promptu) ut ani- 
mum advertant, cum juvare ahos vehnt, ne quos offendant. Saepe 
enim aut eos laedunt, quos non debent -, aut eos, quos non 
expedit. Si imprudentes, neghgentiae eft ; fi fcientes, temeri- 
tatis. Utendum etiam excufatione adverfus eos, quos invitus 
oxFendas, quacunque poflis ; quare id, quod feceris, neceffe fue- 
rit, nec ahter facere potueris : caeterifque operis et ofHciis erit, 
quod violatum eft, compenfandum. 

XX. Sed, cum in hominibus juvandis aut mores fpedtari, aut 
fortuna foleat, di(5tu quidem eft prochve, itaque vulgo loquuntur, 
fe in beneficiis cohocandis mores hominum, nonfortunam, fequi. 
Honefta oratio eft. Sed quis eft tandem, qui inopis et optimi viri 
caufas non anteponat, in opera danda, gratiam fortunati et po- 
tentis ? a quo enim expeditior et celerior remuneratio fore 



L I B E R S E C U N D U S. 249 

videtur, in eum fere cft voluntas noftra propenfior. Sed animad- 
v^rtendum eft diligentius, quae natura rerum fit : nimirum enim 
inops ille, fi bonus eil vir, etiam fi referre gratiam non poteft, 
habere certe poteid. Commode autem, quicunque dixit, pccuniam 
qui habeaty non reddidijfe ; qui reddiderity non habere : gratiam au- 
tem et qid retulerity habere ; et qui habeaty retuUJfe. At, qui fe 
locupletes, honoratos, beatos putant, hi ne obligari quidem be- 
neficio volunt : quin etiam beneficium fe dediflie arbitrantur, 
cum ipfi quamvis magnum aliquod acceperint; atque etiam a fe 
aut poftulari, aut expedlari aliquid fufpicantur : patrocinio vero 
fe ufos, et cHentes appellari, mortis inftar putant. At vero ille 
tenuis, cum, quidquid fadum fit, fe fpedlatum, non fortunam 
putet, non modo illi, qui eil: meritus, fed etiam illis, a quibus 
expedtat, (eget enim multis) gratum fe videri fludet : neque 
v-ero verbis auget fuum munus, fi quo forte fungitur, fed etiam 
extenuat. Videndumque illud efi:, quod, fi opulentum fortuna- 
tumque defenderis, in illo uno, aut forte in liberis ejus, manet 
gratia. Sin autem inopem, probum tamen et modeftum ; omnes 
non improbi humiles (quai magna in populo multitudo efi:) prae- 
fidium fibi paratum vident. Quamobrem meUus apud bonos, 
quam apud fortunatos, beneficium collocari puto. 

Danda omnino opera efi:, ut omni generi fatisfacere pofiimus : 
fed fi res in contentionem veniet, nimirum Themiftocles eft 
audbor adhibendus ; qui cum confuleretur, utrum bono viro pau- 
peri, an minus probato diviti, fiUam collocaret; Ejgo veroy inquit, 
malo virumy qui pecunia egeaty quam pecuniamy quce viro, Sed cor- 
rupti mores depravatique funt admiratione divitiarum ; quarum 
magnitudo quid ad unumquemque noftrum pertinet ? IUum for- 
taffe adjuvat, qui habet j ne id quidem femper. Sed fac juvare : 
utentior fane fit ; honeftior vero quomodo ? Quod fi etiam bo- 
nus erit vir, ne impediant divitiae, quo minus juvetur, modo ne 
adjuvent ; fitque omne judicium, non quam locuples, fed qualis 
quifque fit. 

Extremum autem prseceptum in beneficiis, operaque danda 
ToM. III. li 



250 D E O F F I C I I S 

cft, ne quid contra iequltatem contendas, ne quid per injuriam. 
Fundamentum enim perpetuae commendationis et famae eil juf- 
titia, iine qua nihil potefl efle laudabile. 

XXI. Sed, quoniam de eo genere beneficiorum di^ftum eft, 
qu^ ad iingulos fpedtant ; deinceps de iis, quae ad univerfos, 
qusque ad rempublicam pertinent, difputandum eft. Eorum 
autem ipforum partim ejufmodi funt, ut ad univerfos cives per- 
tineant, partim fmgulos ut attingant, quae funt etiam gratiora. 
Danda eft opera omnino, fi poffit, utrifque, nec minus, ut etiam 
lingulis confulatur -, fed ita, ut ea res aut profit, aut certe ne 
obfit reipublicae. C. Gracchi frumentaria magna largitio -, ex- 
hauriebat igitur aerarium : modica M. Ottavii, et reipublicae to- 
lerabilis, et plebi necelTaria ; ergo et civibus, et reipublicas falu- 
taris. 

In primis autem videndum erit ei, qui rempublicam admi- 
niftrabit, ut fuum quifque teneat, neque de bonis privatorum 
publice diminutio fiat. Ferniciofe enim Philippus in tribunatu, 
cum legem agrariam ferret, quam tamen antiquari facile palTus 
eft, et in eo vehementer fe moderatum prasbuit ; fed cum in 
agendo multa populariter, tum illud male, nori ejje in civitate duo 
millia bominumy qui rem baberent. Capitalis oratio, et ad aequatio- 
nem bonorum pertinens ; qua pefle quae poteft effe major ? Hanc 
enim ob caufam maxime, ut fua tenerent, refpublicae civitatefque 
conftitutae funt. Nam, etli duce natura congregabantur homines, 
tamen, fpe cuftodiae rerum fuarum, urbium prsefidia qua^rebant. 

Danda etiam opera efl, ne (quod apud majores noftros faepe 
liebat, propter aerarii tenuitatem, affiduitatemque bellorum) tri- 
butum fit conferendum j idque ne eveniat, multo ante erit pro- 
videndum : fm qua neceffitas hujus muneris alicui reipubHcae 
obvenerit j (malo enim, quam noflrae, ominari ; neque tamen de 
noftra, fed de omni republica difputo) danda erit opera, ut om- 
nes intelligant, (fi falvi ^^^ velint) neceffitati effe parendum. 

Atque etiam omnes, qui rempublicam gubernabunt, confu- 
lere debebunt, ut earum rerum copia iit, quae funt neccffa- 
riae : quarum qualis comparatio iieri foleat et debeat, non eft 



LIBERSECUNDUS. 251 

necefl*e dlfputare j efl enim in promptu : tantum locus attingen- 
dus fuit. 

Caput autem efl in omni procuratione negotii et muneris 
publici, aut avaritijE pellatur etiam minima fufpicio. Utinam, 
inquit C. Pontius Samnis, ad illa tempora me fortuna refervaflet, 
et tum eiTem natus, fiquando Romani dona accipere ccepiiTent ! 
non efTem pafTus diutius eos imperare. Nae illi multa fecula ex- 
pe(ftanda fuerunt : modo enim hoc malum in hanc rempublicam 
invafit : itaque facile patior tunc potius Pontium fuiffe, fiquidem 
in illo tantumfuit roboris. Nondum centum et decem anni funt, 
cum de pecuniis repetundis a L. Pifone lata efl lex, nulla antea 
cum fuiffet. At vero poflea tot leges, et proximae quaeque durio- 
res ; tot rei, tot damnati, tantum Italicum bellum propter judi- 
ciorum metum excitatum; tanta, fublatis legibus et judiciis, 
expilatio direptioque fociorum, ut imbecillitate aliorum, non 
noflra virtute, valeamus. 

XXIL Laudat Africanum Panastius, quod fuerit abflinens. 
Quid ni laudet ? fed in illo aUa majora. Laus enim abflinentiiE 
non hominis eft folum, fed etiam temporum illorum. Omni 
Macedonum gaza, quae fuit maxima, potitus eft Paulus : tantum 
in serarium pecunias invexit, ut unius imperatoris prasda finem 
attulerit tributorum : at hic nihil in domum fuam prater memo- 
riam nominis fempiternam detuUt. Imitatus patrem Africanus, 
nihilo locupletior Carthagine everfa. Quid ? qui ejus coUega in 
cenfura fuit, L. Mummius, nunquid copiofior, cum copiofifli- 
mam urbem funditus fuftuHffet ? Itaham ornare, quam domum 
fuam, maluit. Quanquam, Itaha ornata, domus ipfa mihi videtur 
ornatior. 

NuUum igitur vitium tetrius, (ut eo, unde digrefTa eft, re- 
ferat fe oratio) quam avaritia, praefertim in principibus rem- 
pubUcam gubernantibus. Habere enim qua^flui rempubUcam 
non modo turpe eft, fed fceleratum etiam et nefarium. Itaque, 
quod ApoUo Pythius oraculum edidit, Spartam nuUa re aUa, 
nifi avaritia, perituram, id videtur non folum Lacedaemoniis, 
fed et omnibus opulentis popuUs, pra^dixifTe. NuUa autem re 

Ii2 



252 D E O F F I C I I S 

concillare facilius benevolentiam multitudinls polTunt ii, qui 
reipablicai prafunt, quam abflinentia et continentia. 

Qai vero fe populares volunt, ob eamque caufam aut agrarlam 
rem tentant, ut poifeffores fuis fedibus pellantur, aut pecunias 
creditas debitoribus condonandas putant ; ii labefadtant fun- 
damenta reipublicae ; concordiam primum, quae effe non poteft, 
cum aliis adimuntur, aliis condonantur, pecuniae ; deinde aequi- 
tatem, quae tollitur omnis, fi habere fuum cuique non licet. Id 
enim efl proprium, ut fupra dixi, civitatis atque urbis, ut fit li- 
bera et non foUicita fuae rei cujufque cuftodia. 

Atque in hac pernicie reipubhcas ne illam quidem confequun- 
tur, quam putant, gratiam. Nam, cui res erepta efl, efl inimi- 
cus i cui data, etiam difiimulat fe accipere voluiffe ; et maxime 
in pecuniis creditis occuUat fuum gaudium, ne videatur non 
fuiffe folvendo. At vero ille, qui accipit injuriam, et meminit, et 
prae fe fert dolorem fuum -, nec, fi phires funt ii, quibus impro- 
be datum efl, quam illi, quibus injulle ademptum efl, idcirco 
plus etiam valent : non enim numero haec judicantur, fed pon- 
dere. Quam autem habet aequitatem, ut agrum, multis annis, aut 
etiam feculls ante poffeffum, qui nullum habuit, habeat ; qui 
autem habuit, amittat ? 

XXIII. Ac propter hoc injurise genus Lacedaemonii Lyfandrum 
ephorum expulerunt j Agin regem (quod nunquam antea apud 
eos acciderat) necaverunt : ex eoque tempore tantae difcordiae fe- 
cutas funt, ut et tyranni exifterent, et optimates exterminaren- 
tur, et praeclariffime conflituta refpubHca dilaberetur. Nec vero 
folum ipfa cecidit, fed etiam rehquam Graeciam evertit conta- 
gionibus malorum, qua?, a Laceda^moniis profedtae, manarunt 
latius. Quid? noflros Gracchos, Tib. Gracchi, fummi viri, fihos, 
Africani nepotes, nonne agrariae contentiones perdiderunt ? 

At vero Aratus Sicyonius jure laudatur, qui, cum ejus civitas 
quinquaginta annos a tyrannis teneretur, profedlus Argis Sicyo- 
nem, clandeflino introitu urbe efl potitus. Cumque tyrannum 
Nicoclem improvifo oppreffiffet, fexcentos exules, qui fuerant 
ejus civitatis locupletiffimi, reflituit, remque pubHcam adventu 



LIBER SECUNDUS. 25J 

fuo liberavit. Sed, cum magnam animadverteret in bonis et pof- 
feflionibus difficultatem, quod et eos, quos ipfe reflituerat, quo- 
rum bona alii poiTedcrant, egere iniquiflimum arbitrabatur, et 
quinquaginta annorum pofTeffiones movere non nimis asquum 
putabat, propterca quod tam longo fpatio multa hasreditatibus, 
multa emptionibus, multa dotibus tenebantur fine injuria; ju- 
dicavit, neque illis adimi, neque his non fatisfieri, quorum illa 
fuerant, oportere. Cum igitur ftatuiffet, opus elfe ad eam rem 
conftituendam pecunia, Alexandriam fe proficifci velle dixit, 
remque integram ad reditum fuum juffit elfe j ifque celeriter ad 
Ptolemffium, fuum hofpitem, venit, qui tum regnabat aher poft' 
Alexandriam conditam : cui cum expofuifi!et, patriam fe hberare 
velle, caufamque docuifi^et ; a rege opulento vir fummus facile 
impetravit, ut grandi pecunia adjuvaretur. Quam cum Sicyonem 
attuhffet, adhibuit fibi in confihum quindecim principes, cum 
quibus caufas cognovit et eorum, qui ahena tenebant, et eorum, 
qui fua amiferant ; perfecitque oeftimandis pofi^effionibus, ut per- 
fuaderet ahis, ut pecuniam accipere mallent, pofi^effionibus cede- 
rent ; ahis, ut commodius putarent, numerari fibi quod tanti' 
efi^et, quam fuum recuperare. Ita perfedlum efl, ut omnes, con- 
cordia confiituta, fine querela difcederent. 

O virum magnum, dignumque, qui in nofira repubhca natus 
efi^et ! Sic par eft agere cum civibus, non (ut bis jam vidimus) 
hafiam in foro ponere, et bona civium voci fubjicere prsconis. 
At iUe GrECUs (id quod fuit fapientis et prseflantis viri) omnibus- 
confulendum putavit; eaque eft fumma ratio et fapientia boni 
civis, commoda civium non divehere, atque omnes ^quitate 
eadem continere. Habitant gratis in aheno. Quid ita ? Ut, cum" 
ego emerim, a^dificarim, tuear, impendam, tu, me invito, fruare 
meo ? Quid efl ahud, ahis fua eripere, ahis dare ahena ? Tabulas 
vero novae quid habent argumenti, nifi ut emas mea pecunia fun- 
dum ; eum tu habeas, ego non habeam pecuniam ? 

XXIV. Quamobrem, ne fit xs ahenum, quod reipubhcas no- 
ceat, providendum eft ; quod muhis rationibus caveri poteft j 
non, fi fuerit, ut locupletes fuum perdant, debitores lucrentur 



254 D E O F F I C I I S 

alienum. Nec enlm ulla res vehementius rempubllcam contlnet, 
quam fides ; quae efle nulla poteft, nili erit necelTaria folutio 
rerum creditarum. Nunquam vehementius a(flum efl, quam me 
Confule, ne folveretur. Armis et caflris tentata res eft ab omni 
genere hominum, et ordine ; quibus fic reftiti, ut hoc tantum 
malum de repubhca tolleretur. Nunquam nec majus aes ahenum 
fuit ; nec mehus, nec facihus diffolutum eft. Fraudandi enim 
fpe fublata, folvendi neceflitas confecuta eft. At vero hic nunc 
vidtor, tum quidem vi(ftus, quaj cogitarat, ea perfecit, cum ejus 
jam nihil interelTet. Tanta in eo peccandi hbido fuit, ut hoc ip- 
fum eum deleiflaret, peccare, etiam fi caufa non effet. 

Ab hoc igitur genere largitionis, ut ahis detur, ahis auferatur, 
aberunt ii, qui rempubhcam tuebuntur; in primifque operam 
dabunt, ut juris et judiciorum aequitate fuum quifque teneat ; et 
neque tenuiores propter humihtatem circumveniantur, neque lo- 
cupletibus ad fua vel tenenda, vel recuperanda obfit invidia : 
prffterea quibufcunque rebus vel beUi, vel domi poterunt, rem- 
pubhcam augeant imperio, agris, veftigahbus. Hasc magnorum 
hominum funt : hcec apud majores noftros fadtitata : hsc genera 
ofhciorum qui perfequuntur, cum fumma utihtate reipubhcae 
magnam ipfi adipifcentur et gratiam, et gloriam. 

In his autem utihtatum praeceptis Antipater Tyrius, Stoicus, 
qui Athenis nuper efl mortuus, duo praeterita cenfet effe a Pa- 
naetlo, valetudinis curationem, et pecunias : quas res a fummo 
philofopho praiteritas arbitror, quod effent faciles : funt certe 
utiles. Sed valetudo fuflentatur notitia fui corporis ; et obferva- 
tione, quae res aut prodeffe foleant, aut obefTe ; et continentia in 
in vi(5tu omni atque cuUu, corporis tuendi caufa ; et prffitermit- 
tendis voluptatibus ; poftremo, arte eorum, quorum ad fcientiam 
hasc pertinent. Res autem famiharis quaeri debet iis rebus, a qui- 
bus abefl turpitudo; confervari autem dihgentia et parfimonia ; 
iifdem etiam rebus augeri. Has res commodifTime Xenophon 
Socraticus perfecutus efl in eo hbro, qui CEconomicus infcribi- 
tur ; quem nos, ifla fere a^tate cum eflemus, qua es tu nunc, e 
Graeco in Latinum convertimus. 



LIBER SECUNDUS. 



^SS 



XXV. Sed utilitatum comparatio, quoniam hic locus erat 
quartus a Panaetio praEtermifTus, faepe efl neceiTaria. Nam et cor- 
poris commoda cum externis, et externa cum corporis, et ipfa 
inter fe corporis, et externa cum externis comparari folent. Cum 
externis, corporis, hoc modo comparantur ; Valere ut malis, 
quam dives Gffc. Cum corporis, externa, hoc modo ; Dives effQ 
potius, quam maximis corporis viribus. Ipfa inter fe corporis 
fic j ut Bona valetudo voluptati anteponatur, vires celeritati. Ex- 
ternorum autem, ut gloria divitiis, ved;igalia urbana rufticis. Ex 
quo genere comparationis illud eft Catonis fenis -, a quo cum 
quaereretur, quid maxime in re familiari expediret, refpondit, 
Bene pafcere. Quid fecundum ? Satis bene pafcere. Quid ter- 
tium ? Male pafcere. Quid quartum ? Arare. Et, cum ille, qui 
quasfierat, dixiffet, Quid foenerari ? Tum Cato, Quid hominem, 
inquit, occidere ? Ex quo, et multis ahis, intelligi debet, utili- 
tatum comparationes fieri folere, redleque hoc adjundtum effe 
quartum exquirendorum ofHciorum genus. 

Sed toto hoc de genere, de quacrenda, de collocanda pecunia, 
etiam de utenda, commodius a quibufdam optimis viris ad me- 
dium Janum fedentibus, quam ab ullis philofophis ulla in fchola, 
difputatur. Sunt tamen ea cognofcenda : pertinent enim ad uti- 
litatem, de qua hoc libro difputatum eft. Reliqua deinceps per- 
fequemur. 



I 256 ] 



D E 



OFFICIIS, 



LIBER TERTIUS. 




^UBLIUM Sciplonem, Marce fill, eum, qui prlmus 
Africanus appellatus eft, dicere folitum fcripfit Cato, 
qui fuit fere ejus a^qualis, Nunquamfe mtnus otiofum ejfey 
quam cum otiofus ; nec minus folum, quam cumfolus effet. Magnifica 
vero vox, et magno viro, ac fapiente digna, quae declarat, illum 
et in otio de negotiis cogitare, et in folitudine fecum loqui foli- 
tum ; ut neque celTaret unquam, et interdum colloquio alterius 
non egeret. Itaque du£e res, quae languorem afFerunt caeteris, 
illum acuebant, otium et folitudo. Vellem nobis hoc idem vere 
dicere liceret : fed, li minus imitatione tantam ingenii praeftan- 
tiam confequi polTumus, voluntate certe proxime accedimus : 
nam et, a republica, forenfibufque negotiis, armis impiis, vique 
prohibiti, otium perfequimur -, et ob eam caufam, urbe reUdta, 
rura peragrantes, facpe foU fumus. Sed nec otium hoc cum Afri- 
cani otio, nec haec foUtudo cum illa comparanda eft. IUe enim 
requiefcens a reipubhcas pulcherrimis muneribus otium fibi fu- 
mebat aliquando, et a ccetu hominum, frequentiaqne interdum, 
tanquam in portum, fe in foUtudinem recipiebat. Noftrum au- 
tem otium negotii inopia, non requiefcendi ftudio, conftitutum 
eft. Extindlo enim fenatu, deletifque judiciis, quid efl, quod 
dignum nobis aut in curia, aut in foro agere pofTunus ? Ita, qui 
in maxima celebritate, atque in ocuHs civium quondam viximus, 
nunc fugientes confpecftum fceleratorum, quibus omnia redun- 
dant, abdimus nos, quantum hcet, et fcEpe foli fumus. Sed, 



L I B E R T E R T I U S. 257 

quia lic ab liominibus dodis accepimus, non folum ex malis eli- 
gere minima oportere, fed etiam excerpere ex his ipfis, fi quid 
ineffet boni ; propterea et otio fruor non illo quidem, quo debeat 
is, qui quondam peperiflet otium civitati ; nec eam folitudinem 
languere patior, quam mihi affert neceflitas, non voluntas. 

Quanquam Africanus majorem laudem vel meo judicio affe- 
quebatur : nulla enim ejus ingenii monumenta mandata literis, 
nullum opus otii, nuUum folitudinis munus extat. Ex quo in- 
teUigi debet, illum mentis agitatione, invefligationeque earum 
rerum, quas cogitando confequebatur, nec otiofum, nec folum 
unquam fuiffe. Nos autem, qui non tantum roboris habemus, ut 
cogitatione tacita a foHtudine abflrahamur, ad hanc fcribendi 
operam omne ftudium curamque convertimus. Itaque phira brevi 
tempore, everfa, quam multis annis ftante, republica, fcripfimus. 

II. Sed, cum tota philofophia, mi Cicero, frugifera et fruduo- 
ia, nec uUa pars ejus inculta ac deferta fit j tum nulhis feracior 
in ea locus efl, nec uberior , quam de ofhciis, a quibus conflan- 
ter honefleque vivendi praecepta ducuntur. Quare, quanquam 
a Cratippo noflro , principe hujus memorias philofophorum, 
haec te afHdue audire atque accipere confido , tamen condu- 
cere arbitror, taUbus aures tuas vocibus undique circumfona- 
rcj nec eas, fi fieri pofHt, quidquam aUud audire. Quod cum 
omnibus efl faciendum, qui vitam honeflam ingredi cogitant, 
tum haud fcio, an nemini potius, quam tibi. Suftines enim 
non parv^am expedlationem imitandde induftriae noftrae, magnam 
honorum, nonnuUam fortaffe nominis. Sufcepifli onus praeterea 
grave et Athenarum, et Cratippi ; ad quos cum, tanquam ad 
mercaturam bonarum artium, fis profedus, inanem redire tur- 
pifUmum ell, dedecorantem et urbis au(floritatem, et magiflri. 
Quare, quantum conniti animo potes, quantum labore conten- 
dere (fi difcendi labor efl potius, quam voluptas) tantum fac, ut 
efHcias ; neve committas, ut, cum omnia fuppeditata fmt a no- 
bis, tute tibi defuiffe videare. Sed haec ha(5lenus : multa enim 
faepe ad te cohortandi gratia fcripfimus. Nunc ad reUquam par- 
tem propofita3 divifionis revertamur. 

ToM. IIL K k 



258 D E O F F I C I I S 

PanjEtlus Igitur, qui fine controverfia de officiis accuratiffi- 
me difputavit, quemque nos, corredione quadam adhibita» 
potifiimum fecuti fumus, tribus generibus propofitis, in quibus 
deliberare homines, et confultare de officio folerent, (uno, cum 
dubitarent, honeftumne id effet, de quo ageretur, an turpe j 
altero, utilene, an inutile ; tertio, fi id, quod fpeciem haberet 
honefti, pugnaret cum eo, quod utile videretur, quomodo ea dif- 
cerni oporteret) de duobus generibus primis, tribus libris ex- 
plicavit i de tertio autem genere deinceps fe fcripfit did:urum, 
nec id exfolvit, quod promiferat. Quod eo magis miror, quia 
fcriptum a difcipulo ejus Pofidonio eft, triginta annis vixiffe 
Panastium, poHeaquam eos Hbros edidiifet : quem locum miror 
a Pofidonio breviter eife tadtum in quibufdam commentariis j 
prsfertim cum fcribat, nullum elfe locum in tota philofophia 
tam necelTarium. 

Minime vero affentior iis, qui negant, eum locum a Panae- 
tio praetermiflum, fed confulto rehd:um, nec omnino fcriben- 
dum fuiife, quia nunquam polfet utiUtas cum honeftate pugna- 
re : de quo alterum poteft habere dubitationem, adhibendumne 
fuerit hoc genus, quod in divifione Panaetii tertium efl, an 
plane omittendum : alterum dubitari non poteft, quin a Panaetio 
fufceptum fit, fed relidlum. Nam qui e divifione tripartita duas 
partes abfolverit, huic neceffe efl rcfbare tertiam. Praeterea in 
extremo Hbro tertio de hac parte pollicetur, fe deinceps eife 
di«5turum. 

Accedit eodem tefhis locuples, Pofidonius, qui etiam fcribit 
in quadam epiflola, P. Rutilium Rufum dicere folere, qui 
Pana^tium audierat, ut nemo piftor effet inventus, qui Coas 
Veneris eam partem, quam Apelles inchoatam rehquiffet, ab- 
folveret, (oris enim pulchritudo rehqui corporis imitandi fpem 
auferebat -,) fic ea, quae Panietius praetermififlet, et non perfecif- 
fet, propter eorum, quae perfeciffet, praeflantiam, neminem effe 
perfecutum. 

III. Quamobrem de judicio Pana2tli dubitari non potefl : 
redene autem hanc tertiam partem ad exquirendum officium 



L I B E R T E R T I U S. 259 

adjunxerit, an fecus, de eo fortafTe difputari poteil. Nam five 
honeftum, folum bonum eft, ut Stoicis placet ; five quod honef- 
tum eft, id ita fummum bonum eft, quemadmodum Peripateticis 
veftris videtur, ut omnia, ex altera parte collocata, vix minimi 
momenti inflar habeant ; dubitandum non eft, quin nunquam 
poflit utilitas cum honeflate contendere. Itaque accepimus So- 
cratem exfecrari fohtum eos, qui primum haec, natura cohasren- 
tia, opinione diflraxilTent. Cui quidem ita funt Stoici affenfi, ut, 
quidquid honeflum effet, id utile effe cenferent ; nec utile quid* 
quam, quod non honeflum. 

Quod fi is effet Panaetius, qui virtutem propterea colendam 
diceret, quod ea cfficiens utiUtatis effet, ut ii, qui res expe- 
tendas vel voluptate, vel indolentia metiuntur ; Hceret ei dice- 
re, utiUtatem aHquando cum honeflate pugnare. Sed, cum fit 
is, qui id folum bonum judicet, quod honeflum fit ; quae au- 
tem huic repugnent fpecie quadam utiUtatis , eorum neque 
acceflione meHorem vitam fieri, nec deceffione pejorem ; non 
videtur ejufmodi debuiffe deHberationem introducere, in qua, 
quod utile videretur, cum eo, quod honeflum efl, compara- 
retur. Etenim, quod fummum bonum a Stoicis dicitur, Conve^ 
nienter naturce vivere, id habet hanc, ut opinor, fententiam, 
cum virtute congruere femper : castera autem, quae fecundum 
naturam effent, ita legere, fi ea virtuti non repugnarent. Quod 
cum ita fit, putant quidam, hanc comparationem non re<9:e 
introdudlam, nec omnino de eo genere quidquam praecipiendum 
fuiffe. Atque iHud quidem honeftum, quod proprie vereque di- 
citur, id in fapientibus eft foHs, neque a virtute divelU unquam 
potefl i in iis autem, in quibus fapientia perfedla non eft, ipfum 
iUud quidem perfed:um honeflum, nuUo modo 5 fimiUtudines 
honefli effe pofTunt. 

Hsc enim omnia officia, de quibus his Ubris difputamus, 
media Stoici appeUant. Ea communia funt, et late patent ; quae 
et ingenii bonitate multi afiequuntur, et progreffione difcendi. 
lUud autem officium, quod redlum iidem appeUant, perfedtum 
atque abfolutum efl; et, ut iidem dicunt, omnes numeros habet; 

K k 2 



26o D E O F F I C I I S 

nec, prreter fapientem, cadere In quemquam poteft. Cum au- 
tem aliquid adtum eft, in quo media ofHcia compareant, id 
cumulate videtur effe perfed:um 5 propterea quod vulgus, quid 
abfit a perfed:o, non fere intelligit ; quatenus autem intelligit, 
nihil putat praetermifTum. Quod item in poematibus, et piduris 
ufu evenit, in aliifque compluribus, ut deledlentur imperiti, 
laudentque ea, quae laudanda non fmt, ob eam, credo, caufam, 
quod inlit in his aliquid probi, quod capiat ignaros, qui iidem, 
quid in unaquaque re vitii fit, nequeant judicare. Itaque, cum 
funt dod:i a peritis, facile defiftunt a fententia. 

IV. Haec igitur ofHcia, de quibus his libris differimus, quafi 
fecunda quasdam honefla effe dicunt, non fapientum modo 
propria, fed cum omni hominum genere communia. Itaque his 
omnes, in quibus efl virtutis indoles, commoventur. Nec vero, 
cum duo Decii, aut duo Scipiones, fortes viri commemoran- 
tur, aut cum Fabricius Ariflidefve jufli nominantur, aut ab illis 
fortitudinis, aut ab his juflitiae, tanquam a fapientibus, petitur 
exemphim : nemo enim horum fic fapiens, ut fapientem volu- 
mus intelHgi. Nec ii, qui fapientes habiti funt, et nominati, 
M. Cato, et C. Laelius, fapientes fuerunt -, ne illi quidem fep- 
tem ', fed ex mediorum ofHciorum frequentia limilitudineni 
quandam gerebant, fpeciemque fapientum. 

Quocirca nec id, quod verc honeflum efl, fas efl cum uti- 
litatis repugnantia comparari -, nec id quidem, quod commu- 
niter appellamus honeflum, quod cohtur ab iis', qui bonos 
fe viros haberi volunt, cum emolumentis unquam efl compa- 
randum : tamque id honeflum, quod in noflram intelHgentiam 
cadit, tuendum confervandumque efl nobis, quam id, quod 
proprie dicitur, vereque efl honeftum, fapientibus. AHter enim 
teneri non potefl, fi qua efl ad virtutem fada progrefHo. Sed 
haec quidem de iis, qui confervatione officiorum exiflimantur 
boni. 

Qui autem omnia metiuntur emolumentis et commodls, 
neque ea volunt praeponderari honeflate, hi folent in dehbe- 
rando honeflum cum eo, quod utile putant, comparare 5 boni 



L I B E R T E R T I U S. 261 

viri non folent. Itaque exillimo, Panastium, cum dixerit, homi- 
nes folere in hac comparatione dubitare, hoc ipfum fenfiffe, 
quod dixerit, folere modo ; non etiam oportere : etenim non 
modo pluris putare quod utile videatur, quam quod honeflum ; 
fed h'£C etiam inter fe comparare, et in his addubitare, turpiffi- 
mum efl. Quid eft ergo, quod nonnunquam dubitationem afFerre 
foleat, confiderandumque videatur ? Credo, fi quando dubitatio 
accidit, quale fit id, de quo confideretur. 

Saspe enim tempore fit, ut, quod plerumque turpe haberi 
foleat, inveniatur non effe turpe. Exempli caufa, ponatur ali- 
quid, quod pateat latius : Quod potefl majus effe fcelus, quam 
non modo hominem, fed etiam familiarem hominem, occide- 
re ? Num igitur fe obftrinxit fcelere, li quis tyrannum occidit, 
quamvis familiarem ? Populo quidem Romano non videtur, 
qui ex omnibus prcEclaris fadis illud pulcherrimum exiflimat. 
Vicit ergo utihtas honeflatem ; immo vero honeftas utilitatem 
fecuta eft. Itaque, ut fine ullo errore dijudicare pofiimus, fi- 
quando cum illo, quod honepum intelligimus, pugnare id vide- 
bitur, quod appellamus iitile, formula quaedam conflituenda efl ; 
quam fi fequemur in comparatione rerum, ab ofHcio nunquanx. 
recedcmus. 

Erit autem hasc formula, Stoicorum rationi difciplinaeque 
maxime confentanea ; quam quidem in his Hbris propterea fe- 
quimur, quod, quanquam a veteribus Academicis, et Peripateti- 
cis veflris, qui quondam iidem erant, qui Academici, quae honefla 
funt, anteponuntur iis, quae videntur utilia ^ tamen fplendidius 
hacc ab eis differuntur, quibus quidquid honeffum eft, idem utile 
videtur, nec utile quidquam, quod non honeflum ; quam ab iis, 
quibus aut honeflum aHquid non utile, aut utile non honeflum. 
Nobis autem noflra Academia magnam licentiam dat, ut, quod- 
cunque maxime probabile occurrat, id noflro jure Uceat defen- 
dere. Sed redeo ad formulam. 

V. Detrahere igitur ahquid aUeri, et hominem hominis in- 
commodo fuum augere commodum, magis eft contra naturam, 
quam mors, quam paupertas, quam dolor, quam cstera, quas 



262 D E O F F I C I I S 

pofTunt aut corpori accidere, aut rebus externis : nam principio 
tollit convi(ftum humanum, et focietatejn : ii enim fic erimus 
affecfli, ut propter fuum quifque emolumentum fpoliet, aut vio- 
let alterum, difrumpi neceffe eil eam, qua3 maxime eft fecundum 
naturam, humani generis focietatem. Ut, fi unumquodque mem- 
brum fenfum hunc haberet, ut poffe putaret fe valere, fi proximi 
membri valetudinem ad fe traduxiffet, debilitari et interire totum 
corpus neceffe eft j fic, fi unufquifque nollrum rapiat ad fe com- 
moda aliorum, detrahatque quod cuique poffit, emolumenti fui 
gratia, focietas hominum et communitas evertatur neceffe eft. 
Nam, fibi ut quifque malit, quod ad ufum vitae pertineat, quam 
alteri, acquirere, conceffum eff, non repugnante natura : illud 
natura non patitur, ut aliorum fpohis noftras facultates, copias, 
opes augeamus. 

Neque vero hoc folum natura, id eft, jure gentium, fed etiam 
legibus populorum , quibus in fmguUs civitatibus refpublicae 
continentur, eodem modo conftitutum eft, Ut non liceat, fui 
commodi caufa, nocere alteri. Hoc enim fped:ant leges, hoc 
volunt, incolumem effe civium conjun(5tionem ; quam qui diri- 
munt, eos morte, exiHo, vincuHs, damno coercent. Atque hoc 
multo magis exigit ipfa naturse ratio, quae eft lex divina, et hu- 
mana -, cui parere qui veHt, (omnes autem parebunt, qui fecun- 
dum naturam volent vivere) nunquam committet, ut aHenum 
appetat, et id, quod alteri detraxerit, fibi affumat. 

Etenim muho magis eft fecundum naturam excelfitas animi, 
et magnitudo ; itemque comitas, juftitia, HberaHtas, quam vo- 
luptas, quam vita, quam divitiae ; quas quidem contemnere, et 
pro nihilo ducere, comparantem cum utiHtate communi, magni 
animi et excelfi eft. Detrahere autem alteri, fui commodi caufa, 
magis eft contra naturam, quam mors, quam dolor, quam caetera 
generis ejufdem. 

Itemque, magis eft fecundum naturam, pro omnibus gen- 
tibus, fi fieri poff.t, confervandis, aut juvandis maximos labo- 
res moleftiafque fufcipere, (imitantem Herculem iUum, quem 
hominum fama, beneficiorum memor, in conciHo caeleftium 



L I B E R T E R T I U S. 263 

collocavit) quam vivere in folitudine, non modo fine ullis mo- 
leftiis, fed etiam in maximis voluptatibus, abundantem omnibus 
copiis ; ut excellas etiam pulchritudine, et viribus. Quocirca 
optimo quifque et fplendidiffimo ingenio longe illam vitam huic 
anteponit. Ex quo efficitur, hominem, naturai obedientem, ho- 
mini nocere non pofTe. 

Deinde, qui alterum violat, ut ipfe aliquid commodi confe- 
quatur ; aut nihil fe exiftimat contra naturam facere i aut magls 
fugiendam cenfet mortem, paupertatem, dolorem, amiffionem 
etiam liberorum, propinquorum, amicorum, quam facere cui- 
piam injuriam. Si nihil exiflimat contra naturam fieri homini- 
bus violandis ; quid cum eo differas, qui omnino hominem ex 
homine tollat ? fin fugiendum id quidem cenfet, fed et multo 
illa pejora, mortem, paupertatem, dolorem -, errat in eo, quod 
ullum aut corporis, aut fortunae vitium, animi. vitiis gravius 
exiftimat. 

VI. Ergo unum debdt efTe omnibus propofitum, ut eadem fit 
utilitas uniufcujufque, et univerforum j quam fi ad fe quifque 
rapiet, difToIvetur omnis humana confortio. Atque etiam, fi hoc 
natura prsefcribit, ut homo homini, quicunque fit, ob eam ipfam 
caufam, quod is homo fit, confultum velit ; necefTe eft fecun- 
dum eandem naturam omnium utilitatem efTe communem. 
Quod fi ita efl:, una continemur omnes, et eadem lege naturse ; 
idque ipfum fi ita eft, certe violare alterum lege naturse prohi- 
bemur. Verum autem primum : verum igitur et extremum. Nam 
illud quidem abfurdum efl, quod quidam dicunt, parenti fe, 
aut fratri nihil detracfturos, commodi fui caufa ; aliam rationem 
efle civium reliquorum : hi fibi nihil juris, et nullam focieta- 
tem, communis utilitatis caufa, ftatuunt effe cum civibus ; 
quae fententia omnem focietatem diflrahit civitatis. Qui autem 
civium rationem dicunt habendam, externorum negant, hi di- 
rimunt communem humani generis focietatem ; qua fublata, 
beneficentia, liberalitas, bonitas, juftitia funditus tollitur : quce 
qui tollunt, etiam adverfus Deos immortales impii judicandi 



264 ^ ^ O F F I C I I S 

funt : ab ils enlm conflitutam inter homines focietatem ever- 
tunt ; cujus focietatis ardtiffimum vinculum eft, magis arbitrari 
eile contra naturam, hominem homini detrahere, fui commodi 
caufa, quam omnia incommoda fubire vel externa, vel corporis, 
vel etlam ipfius animl, quaj vacent juftltia. Haec enim una virtus 
omnium eft domina et regina virtutum. 

Forfitan quifpiam dixerit ; Nonne igitur fapiens, fi fame ipfe 
conficiatur, abftulerit cibum alteri, homini ad nullam rem utili? 
Minlme vero : non enim mihi eft vita mea utilior, quam ani- 
mi talis affecllo, neminem ut violem commodi mei gratla. 
Quid? ii Phalarim, crudelem tyrannum, et immanem, vir bo- 
nus, ne ipfe frigore conficiatur, veflitu fpoliare poffit, nonne 
faciat ? Haec ad judicandum funt facillima. Nam, fi quid ab 
homine ad nuUam partem utlli, tuae utiUtatis caufa, detraxeris, 
inhumane feceris, contraque naturse legem. Sln autem is tu 
fis, qui muham utlUtatem relpubHcae atque hominum focietatl, 
ii In vita remaneas, afferre pofiis ; fi quld ob eam caufam akeri 
detraxerls, non fit reprehendendum. Sln autem Id non fit ejuf- 
modi i fuum cuique Incommodum ferendum efl potius, quam 
de alterius commodls detrahendum. Non Igltur magls efl; con- 
tra naturam morbus, aut egefias, aut quid hujufmodi, quam de- 
tradlio, aut appetitio aheni. Sed communls utlHtatis derehdio 
contra naturam eft : eft enlm Injufta. Itaque lex Ipfa natura?, 
quas utlHtatem hominum confervat et continet, decernlt profec- 
to, ut ab homlne inerti atque InutlH, ad fapientem, bonum, 
fortemque vlrum transferantur res ad vlvendum necefi^arlae ; qui, 
fi occiderit, multum de communi utiHtate detraxerit : modo 
hoc ita faciat, ut ne ipfe de fe bene exifi:imans fefeque dlH- 
gens hanc caufam habeat ad injuriam. Ita femper officio fun- 
getur, utlHtatl confulens hominum, et el, quam faepe comme- 
moro, humanae focletatl. 

Nam, quod ad Phalarim attinet, perfacile judicium efi:. NuHa 
enim nobis focietas cum tyrannis, fed potlus fumma difiracflio 
eft ; neque efl contra naturam, fpoHare eum, fi poffis, quem 



LIBERTERTIUS. 265 

honeftum efl: necare ; atque hoc omne genus peftiferum atquc 
impium ex hominum communitate exterminandum eft. Ete- 
nim, ut membra quaedam amputantur, fi et ipfa fanguine, et 
tanquam fpiritu carere coeperunt, et nocent reliquis partibus 
corporis ; fic ifta in figura hominis feritas, et immanitas bellua?, 
a communi tanquam humanitate corporis fegreganda eft. Hujus 
generis funt qua^ftiones omnes eae, in quibus ex tempore ofHcium 
exquiritur. 

VII. Ejufmodi igitur credo res Pan^tium perfecuturum fuilTe, 
nifi aliqui cafus, aut occupatio confilium ejus peremifTet : ad quas 
ipfas confultationes ex fuperioribus Hbris fatis multa prscepta 
funt, quibus perfpici poflit, quid fit propter turpitudinem fugien- 
dum ; quid fit id, quod idcirco fugiendum non fit, quia omnino 
turpe non efl. Sed quoniam operi inchoato, prope tamen abfo- 
luto, tanquam faftigium imponimus ; ut geometrie folent non 
omnia docere, fed poftulare, ut quaedam fibi concedantur, quo 
faciHus, quas volunt, expHcent ; fic ego a te poftulo, mi Cicero, 
ut mihi concedas, fi potes, nihil, praeter id, quod honeflum fit, 
propter fe effe expetendum : fin hoc non Hcet per Cratippum ; 
at iUud certe dabis, quod honeflum fit, id effe maxime propter 
fe expetendum. Mihi utrumvis fatis efl ; et cum hoc, tum illud 
probabiHus videtur, nec praeterea quidquam probabile. 

Ac primum Panaetius in hoc defendendus eft, quod non 
utiHa cum honeflis pugnare aHquando pofTe dixerit, (neque enim 
ei fas erat) fed ea, quas viderentur utiHa. Nihil vero utile, quod 
non idem honeflum -, nihil honeflum, quod non idem utile fit, 
faepe teflatur ; negatque uHam peflem majorem in vitam homi- 
num invafiffe, quam eorum opinionem, qui ifta diflraxerint. 
Itaque, non ut aHquando anteponeremus utiHa honeflis, fed ut 
ea fme errore dijudicaremus, fi quando incidiffent, induxit eam, 
quas videretur efle, non quae effet, repugnantiam. Hanc igitur 
partem reHdlam explebimus, nuUius adminicuHs, fed, ut dicitur, 
Marte noflro : neque enim quidquam de hac parte pofl Panaetium 
expHcatum efl, quod quident mihi probaretur, de iis, quae in 
manus meas venerunt. 

ToM. III. L 1 



266 D E O F F I C I I S 

VIII. Cum igltur aliqua fpecles utilitatis objedla eft, commo- 
veri necefTe eft. Sed fi, cum animum attenderis, turpitudinem 
videas adjundam ei rei, quae fpeciem utilitatis attulerit ; tunc 
non utilitas relinquenda eft, fed intelligendum, ubi turpitudo 
lit, ibi utilitatem effe non pofTe. Quid fi nihil efl tam contra 
naturam, quam turpitudo, (redla enim, et convenientia, et 
conflantia natura defiderat, afpernaturque contraria) nihilque 
tam fecundum naturam, quam utilitas ; certe in eadem re uti- 
litas et turpitudo effe non potefl. Itemque, fi ad honeflatem nati 
fumus, eaque aut fola expetenda efl, ut Zenoni vifum efl -, aut 
certe omni pondere gravior habenda, quam reliqua omnia, quod 
Arifloteli placet ; necefTe efl, quod honeflum fit, id effe aut fo- 
lum, aut fummum bonum : quod autem bonom, id certe utile : 
ita quidquid honeflum, id utile. 

Quare error hominum non proborum, cum allquid, quod 
utile vifum efl, arripuit, id continuo fecernit ab honeflo. Hinc 
ficas, hinc venena, hinc falfa teflamenta nafcuntur ; hinc furta, 
peculatus , expilationes , direptionefque fociorum et civium ; 
hinc opum nimiarum potentiae non ferendae : poflremo etiarti 
in Hberis civitatibus regnandi exiflunt cupiditates, quibus nihil 
nec tetrius, nec foedius excogitari potefl. Emolumenta enim 
rerum fallacibus judiciis vident ; pcenam non dico legum, quas 
faepe perrumpunt, fed ipfius turpitudinls, quae acerbifiima efl, 
non vident. 

Quamobrem hoc quidem dellberantlum genus pellatur e me- 
dio, ( efl enim totum fccleratum et impium ) qui deliberant, 
utrum id fequantur, quod honeflum efTe videant, an fe fcientes 
fcelere contaminent : in ipfa enim dubitatione facinus inefl , 
etiamfi ad id non pervenerint. Ergo ea deliberanda omnino non 
funt, in quibus efl turpls ipfa deliberatio : atque etiam ex omni 
deliberatione celandi et occultandl fpes oplnioque removenda efl". 
Satis enim nobis (fi modo in philofophia aliquld profecimus) 
perfuafum effe debet, fi omnes Deos hominefque celare pofTimus, 
nihil tamen avare, nihil injufle, nihil libidinofe, nihil inconti- 
nenter effe faciendum. 



L I B E R T E R T I U S. i.(,y 

IX. Hlnc ille Gyges Inducltur a Platone ; qul, cum terra dif- 
ceffiiTet magnis quibufdam imbribus, in illum hiatum defcendit, 
seneumque equum (ut ferunt fabulje) animadvertit, cujus in 
lateribus fores effent ; qulbus apertis , hominis mortui vidit 
corpus magnitudine inuiitata, annulumque aureum in digito ; 
quem ut detraxit, ipfe induit : (erat autem regius paftor) tum 
in concilium paftorum fe recepit. Ibi, cum palam ejus annuli 
ad palmam converterat, a nullo videbatur, ipfe autem omnia 
videbat : idem rurfus videbatur, cum in locum annulum inver- 
terat. Itaque, hac opportunitate annuli ufus, reginae ftuprum 
intulit, eaque adjutrice regem dominum interemit, fuftulit quos 
obflare arbitrabatur ; nec in his eum quifquam facinoribus po- 
tuit videre. Sic repente annuli beneficlo rex exortus eft LydicB. 
Hunc igltur ipfum annulum (i habeat fapiens, nihil plus fibi 
licere putet peccare, quam fi non haberet. Honefta enim bonis 
viris, non occulta, quasruntur. 

Atque hoc loco philofophi quidam, mlnime maU illi qui- 
dem, fed non fatis acuti, fidtam et commentitiam fabulam di- 
cunt prolatam a Platone : quafi vero ille, aut fadlum id effe, 
aut fieri potuifTe, defendat. Hasc efl vis hujus annuli et hujus 
exempli ; fi nemo fciturus, nemo ne fufpicaturus quidem fit, 
cum aliquld, divitiarum, potentlae, dominationls, libidinis caufa, 
feceris ; fi id Diis hominibufque futurum fit femper ignotum j 
fifne fadurus ? Negant id fieri pofTe : quanquam poteft id 
quidem. Sed quaero, quod negant pofTe, id fi pofTet, quidnam 
facerent ? Urgent ruflice fane : negant enlm pofTe, et in eo 
perflant : hoc verbum quid valeat, non vident. Cum enim 
quaerimus, fi pofTmt celare, quid faduri fmt ; non quEerlmus, 
poflintne celare; fed tanquam tormenta quaedam adhibemus, 
ut, fi refponderint, fe, impunitate propofita, faduros quod ex- 
pediat, facinorofos fe efTe fateantur; fi negent, omnia turpia 
per feipfa fugienda effe concedant. Sed jam ad propofitum rever» 
tamur. 

X. Incidunt faepe multae caufae, quae conturbent anlmos utilita- 
tis fpecie; non, cum hoc deUberetur, relinquendane fit honeftas 

Ll 2 



268 D E O F F I C I I S 

propter utllltatls magtiltudlnem ; (nam id quidem Improbum 
efl) fed illud, pofTitne id, quod utile videatur, fieri non turpi- 
ter. Cum Coliatino collegs Brutus imperium abrogabat, poterat 
videri facere id injufte : fuerat enim in regibus expellendis fo- 
cius Bruti, conliliorum etiam adjutor. Cum autem confilium 
hoc principes cepiiTent, cognationem Superbi, nomenque Tar- 
quiniorum, et memoriam regni efTe tollendam j quod erat utile, 
patriae confulere j id erat ita honeflum, ut etiam ipfi CoUatino 
placere deberet. ■ Itaque utilitas valuit propter honeflatem ; fine 
qua ne utiUtas quidem efTe potuIfTet. At in eo rege, qui urbem 
condidit, non ita : fpecies enim utiUtatis animum pepulit ejus ; 
cui cum vifum effet utilius, folum, quam cum altero, regnare, 
fratrem interemit. Omiiit hic et pietatem, et humanitatem, ut 
id, quod utile videbatur, neque erat, affequi pofTet -, et tamen 
muri caufam oppofuit, fpeciem honeftatis neque probabilem, ne- 
que fatis idoneam. Peccavit igitur, pace vel Quirini, vel RomuU 
dixerim. 

Nec tamen noflras nobls utiUtates omittendae funt, aUifque 
tradendas, cum his ipfi egeamus : fed fuae cuique utiUtati, quod 
line alterius injuria iiat, ferviendum efl. Scite Chryfippus, ut 
multa, Qui fladium, inquit, currit, eniti et contendere debet, 
quam maxime poflit, ut vincat ; fupplantare eum, quicum 
certet, aut manu depeUere, nuUo modo debet : fic in vita fibi 
quemque petere, quod pertineat ad ufum, non iniquum efl; 
alteri deripere, jus non efl. 

Maxime autem perturbantur officla in amicltils ; quibus et 
non tribuere , quod rede pofTis, et tribuere , quod non fit 
sequum, contra ofhcium efl. Sed hujus generis totius, breve 
et non difiicile praeceptum efl. Quae enim videntur utiUa, ho- 
nores, divitiae, voluptates, caetera generis ejufdem, haec ami- 
citiae nunquam anteponenda funt. At neque contra rempubU- 
cam, neque contra jusjurandum ac fidem, amici caufa, vir bo- 
nus faciet ; ne fi judex quidem erit de ipfo amico : ponit enim 
perfonam amici, cum induit judicis. Tantiim dabit amicitiae, 
ut veram amici caufam effe maUt ; et ut orandae Uti tempus. 



L I B E R T E R T I U S. 269 

quoad per leges liceat, accommodet. Cum vero jurato fenten- 
tia dicenda fit, meminerit, Deum fe adhibere teftem, id eft 
(ut ego arbitror) mentem fuam, qua nihil homini dedit Deus 
ipfe divinius. Itaque prseclarum a majoribus accepimus morem 
rogandi judicis, fi eum teneremus, i^uce faha Jide facere poJlit, 
Hsc rogatio ad ea pertinet, quae paulo ante dixi, honefte ami- 
co a judice polTe concedi. Nam, fi omnia facienda fmt, quae 
amici velint, non amicitiae tales, fed conjurationes, putandae 
funt. 

Loquor autem de communibus amicitiis : nam in fapientibus 
viris perfedlifque, nihil poteft ^^q tale. Damonem et Phintiam, 
Pythagoreos, ferunt hoc animo inter fe fuiife, ut, cum eorum 
alteri Dionyfius tyrannus diem necis deftinaviffet, et is, qui 
morti addicftus elfet, paucos fibi dies commendandorum fuorum 
caufa poflulavilTet, vas fadlus efl alter ejus fiftendi ; ut, fi ille 
non revertiffet, moriendum effet ipfi. Qui cum ad diem fe re- 
cepifTet, admiratus eorum fidem tyrannus, petivit, ut fe ad ami- 
citiam tertium adfcriberent. 

Cum igitur id, quod utile videtur in amicitia, cum eo, quod 
honeftum efl, comparatur ; jaceat utilitatis fpecies, valeat ho- 
neflas. Cum autem in amicitia, quas honefla non funt, poftu- 
labuntur, religio et fides anteponatur amicitiae : fic habebitur is, 
quem exquirimus, deledlus officii. 

XL Sed utihtatis fpecie in republica faepiflime peccaturj ut 
in Corinthi diflurbatione noflri. Durius etiam Athenienfes, qui 
fciverunt, ut iEginetis, qui clafTe valebant, polHces prjEcideren- 
tur. Hoc vifum efl utile ; nimis enim imminebat, propter pro- 
pinquitatem, ^Egina Piraeeo. Sed nihil, quod crudele, utile. Efl 
enim hominum naturae, quam fequi debemus, maxime inimica 
crudelitas. 

Male etiam, qui peregrinos urbibus uti prohibent, eofque 
exterminant, ut Pennus apud patres noftros, Papius nuper. Nam 
effe pro cive, qui civis non fit, recflum eft non hcere ; quam tule- 
runt legem fapientifTimi Confules, CrafTus et Sca^vola : ufu vero 
urbis prohibere peregrinos, fane inhumanum eft. IUa pra:clara. 



270 D E O F F I C I I S 

in quibus publicse utilitatis fpecies prae honeflate contemnitur. 
Plena exemplorum eft noftra refpublica, cum faspe, tum maximc 
bello Punico fecundo : quae, Cannenfi calamitate accepta, majo- 
res animos habuit, quam unquam rebus fecundis ; nulla timoris 
fignificatio, nulla mentio pacis. Tanta vis efl honefli, ut fpeciem 
utilitatis obfcuret. 

Athenienfes, cum Perfarum impetum nuUo modo poflent fuf- 
tinere, flatuerentque, ut, urbe reUd:a, conjugibus et hberis Troe- 
zene depofitis, naves confcenderent, libertatemque Graecias clafTc 
defenderent, Cyrfilum quendam, fuadentem, ut in urbe ma- 
nerent, Xerxemque reciperent, lapidibus obruerunt. Atque ille 
utiUtatem fbqui videbatur : fed ea nulla erat, repugnante honef- 
£ate. 

Themiflocles pofl: vicftoriam ejus belli, quod cum Perfis 
fuit, dixit in concione, fe habere confilium reipublicas falutare, 
fed id fciri opus non effe. Poflulavit, ut aliquem populus da- 
ret, quicum communicaret. Datus efl Ariflides. Huic ille, ciaf- 
fem Lacedaemoniorum, quas fubdud:a effet ad Gytheum, clam 
incendi poffe ; quo fadto frangi Lacedaemoniorum opes neceffe 
«ffet. Quod Ariftides cum audiffet, in concionem magna cxpec- 
tatione venit ; dixitque, pcrutile effe confilium, quod Themif- 
iocles afferret, fed minime honeflum. Itaque Athenienfes, quod 
honeflum non effet, id ne utile quidem putaverunt 5 totamque 
^am rem, quam ne audierant quidem, audore Ariflide repudia- 
verunt. Mehus hi, quam nos, qui piratas, immunes ; focios, 
•vedtigales habemus. 

XIL Maneat ergo, quod turpe fit, id nunquam effe utile ; 
ne tum quidem, cum id, quod effe utile putes, adipifcare. Hoc 
cnim ipfum utile putare, quod turpe fit, calamitofum efl. Sed 
incidunt, ut fupra dixi, faepe caufae, cum repugnare utilitas 
honeflati videatur, ut animadvertendum fit, repugnetne plane, 
an pofHt cum honeflate conjungi. Ejus generis hae funt quae- 
ftiones ; Si (exempli gratia) vir bonus Alexandria Rhodum mag- 
num frumenti numerum advexerit in Rhodiorum inopia et 
fame^ fummaque annonae caritate; fi idem fciat, complures 



L I B E R T E R T I U S. 271 

mercatores Alexandria folviiTe, navefque in curfu, frumento 
onuftas, petentes Rhodum, viderit -, didturufne fit id Rhodiis, 
an lilentio fuum quam plurimo venditurus ? Sapientem et bonum 
virum fingimus : de ejus deliberatione et confultatione quaeri- 
mus, qui celaturus Rhodios non fit, fi id turpe judicet ; fed du- 
bitet, an turpe non fit. 

In hujufmodi caufis aliud Diogeni Babylonio videri folet, 
magno et gravi Stoico ; aliud Antipatro, difcipulo ejus, homi- 
ni acutifiimo. Antipatro, omnia patefacienda, ut ne quid om- 
nino, quod venditor norit, emptor ignoret ; Diogeni, vendito- 
rem, quatenus jure civili confi:itutum fit, dicere vitia oporte- 
re, eaetera fine infidiis agere ; et quoniam vendat, velle quam 
optime vendere. Advexi ; expofui ; vendo meum non pluris, 
quam csteri ; fortafi^e etiam minoris, cum major efi: copia. Cui 
fit injuria ? Exoritur Antipatri ratio ex altera parte; Quid ais ? 
tu, ciim hominibus confulere debeas, et fervire humanae focie- 
tati, eaque lege natus fis, et ea habeas principia natur£e, qui- 
bus parere, et quae fequi debeas, ut utilitas tua, communis 
utilitas fit, vicifiimque communis utilitas, tua fit ; celabis ho- 
mines, quid iis adfit commoditatis et copias ? Refpondebit 
Diogenes fortafi^e fic, AHud efi; celare, aliud tacere ; neque ego 
nunc te celo, fi tibi non dico, quae natura Deorum fit, quis fit 
finis bonorum ; quae tibi plus prodefi^ent cognita, quam tritiei 
utilitas : fed non, quidquid tibi audire utile efi, id mihi dicere 
necefi!e efi. Immo vero, inquiet ille, necefle eft, fi quidem me- 
minifti, tffe inter homines natura conjundlam focietatem. Me- 
mini, inquiet ille, fed num ifta focietas talis eft, ut nihil fuum 
cujufque fit ? Quod fi ita eft, ne vendendum quidem quidquam 
eft, fed donandum. 

XIII. Vides in hac tota difceptatione non illud dici, Quamvis 
hoc turpe fit, tamen, quoniam expedit, faciam ; fed ita ex- 
pedire, ut turpe non fit. Ex altera autem parte ; ea re, quia 
turpe fit, non effe faciendum. Vendat aedes vir bonus propter 
aliqua vitia, quae ipfe norit, caeteri ignorent : peftilentes fint, et 
habeantur falubres ; ignoretur, in omnibus cubiculis apparere 



^72 DEOFFICIIS 

ferpentes ; male materiatae, ruinofae ; fed hoc praeter dominum 
nemo fciat. Quaero, fi hoc emptoribus venditor non dixerit, 
sedefque vendiderit pluris multo, quam fe venditurum putarit, 
num id injufte, aut improbe, fecerit ? 

Ille vero, inquit Antipater. Quid enim eft aliud erranti viam 
non monftrare, (quod Athenis execrationibus publicis fancitum 
eft) ft hoc non eft, emptorem pati ruere, et per errorem in 
maximam fraudem incurrere ? Plus etiam eft, quam viam non 
monftrare : nam eft fcientem in errorem alterum inducere. Dio- 
genes contra ; Num te emere coegit, qui ne hortatus quidem 
eft ? IUe, quod non placebat, profcripfit ; tu, quod placebat, 
emifti. Quod fi qui profcribunt, villam bonamy beneque adifi' 
catajn, non exiftimantur fefelliife, etiam fi illa nec bona eft, 
nec aedificata ratione ; multo minus, qui domum non laudarunt. 
Ubi enim judicium emptoris eft, ibi fraus venditoris quae poteft 
effe ? Sin autem did:um non omne praeftandum eft ; quod dic- 
tum non eft, id prasftandum putas ? Quid vero eft ftultius, quam 
venditorem, ejus rei, quam vendat, vitia narrare ? quid autem 
tam abfurdum, quam ii domini juflu ita praeco praedicet ? Domum 
pefiilentem vendo, 

Sic ergo, in quibufdam caufis dubiis, ex altera parte defen- 
ditur honeftas, ex altera ita de utiHtate dicitur, ut id, quod 
utile videatur, non modo facere honeftum fit ; fed etiam, non 
facere, turpe. Hasc eft illa, quae videtur utiUum fieri cum ho- 
neftis faepe, diifenfio. Quas dijudicanda funt: non enim, ut quae- 
reremus, expofuimus, fed ut expHcaremus. Non igitur videtur 
nec frumentarius iUe Rhodios, nec hic aedium venditor celare 
emptores debuiife. Neque enim id eft celare, quidquid reticeas ; 
fed cum, quod tu fcias, id ignorare emolumenti tui caufa veHs 
eos, quorum interfit id fcire. Hoc autem celandi genus quale 
fit, et cujus hominis, quis non videt ? Certe non aperti, non 
fimpHcis, non ingenui, non jufti, non viri boni j verfuti potius, 
obfcuri, aftuti, faUacis, maHtiofi , caUidi , veteratoris, vafri. 
Haec tot, et aHa plura, nonne inutile eft vitiorum fubire no- 
mina ? 



L I B E R T E R T I U S. 273 

XIV. Quod fi vituperandi funt, qui reticuerunt, quid de iis 
exiftimandum eft, qui orationis vanitatem adliibuerunt ? C. Ca- 
nius, eques Romanus, nec infacetus, et fatis literatus, cum fe 
Syracufas otiandi, (ut ipfe dicere folebat) non negotiandi caufa 
contuliiTet , did:itabat , fe hortulos aliquos velle emere , quo 
invitare amicos, et ubi fe oble(flare fme interpellatoribus polTet. 
Quod cum percrebuilfet, Pythius ei quidam, qui argentariam 
faceret Syraculis, venales quidem fe hortos non habere, fed 
licere uti Canio, fi vellet, ut fuis j et fimul ad ccenam hominem 
in hortos invitavit in pofterum diem. Cum ille promifilTet, tum 
Pythius, qui elfet, ut argentarius, apud omnes ordines gratiofus, 
pifcatores ad fe convocavit, et ab his petivit, ut ante fuos hortu- 
los poflridie pifcarentur, dixitque, quid eos ficere vellet. Ad 
coenam tempore venit Canius : opipare a Pythio apparatum con- 
vivium : cymbarum ante oculos muUitudo. Pro fe quifque, quod 
ceperat, afferebat : ante pedes Pythii pifces abjiciebantur. 

Tum Canius , Quaefo, inquit, quid efl hoc, Pythi ? tan- 
tumne pifcium ? tantumne cymbarum ? Et ille, Quid mirum, 
inquit ? hoc loco eft, Syracufis quidquid efl pifcium : haec aqua- 
tio : hac villa ifli carere non poifunt. Incenfus Canius cupidi- 
tate contendit a Pythio, ut venderet. Gravate ille primo. 
Quid multa ? impetrat : emit homo cupidus et locuples, tanti, 
quanti Pythius voluit, et emit inflrudos : nomina facit -, nego- 
tium conficit. Invitat Canius poflridie familiares fuos : venit 
ipfe mature : fcahnum nullum videt : quaerit ex proximo vici- 
no, num feriae quaedam pifcatorum effent, quod eos nullos 
videret. Nullae, (quod fciam) inquit ille : fed hic pifcari nulli 
folent; itaque heri mirabar, quid accidiffet. Stomachari Canius: 
fed quid faceret ? nondum enim AquiHus, collega et famiharis 
meus, protulerat de dolo malo formulas ; in quibus ipfis cum 
ex eo quaereretur , quid effet do/us malus , refpondebat , Cum 
effet aliud Jimulatumy aliud aSlum. Hoc quidem fane luculen- 
ter, ut ab homine perito definiendi. Ergo et Pythius et omnes 
aUud agentes, aUud fimulantes, perfidi, improbi, maUtiofi funt. 
ToM. III. M m 



274 D E O F F I C I I S 

Nullum igltur fadum eorum potefl utile efTe, cum flt tot vitiis 
inquinatum. 

XV. Quod fi Aquiliana definitio vera efl, ex omni vita fimu- 
latlo, difTimulatioque tollenda efl. Ita nec, ut emat melius, nec, 
ut vendat, quidquam fimulabit, aut diflimulabit vir bonus. At- 
que ifle dolus malus etiam legibus erat vindicatus, ut tutela xii 
tabulis, et circumfcrlptlo adolefcentium lege Laetoria ; et, fine 
lege, judiciis, in quibus additur, ex fide bona. Reliquorum 
autem judiciorum hasc verba maxime excellunt ; in arbitria 
rei uxoriae, melius, ^quius : in fiducia, ut inter bonos 
Bene agier. Quid ergo ? aut in eo, quod melius, /equius, 
poteft ulla pars ineffe fraudis ? aut, cum dicitur, inter bonos 
BENE agier, quidquam agi dolofe aut malitlofe potefl ? Dolus 
autem malus iimulatione et diffimulatione, ut ait Aquilius, con- 
tinetur. Tollendum efl igitur ex rebus contrahendis omne men- 
dacium. Non licitatorem venditor, nec, qui contra fe liccatur, 
emptor opponet. Uterque, fi ad eloquendum venerit, non plus, 
quam femel, eloquetur. 

Quintus quidem Scasvola , Publii filius , cum poftulalTet , 
ut fibi fundus, cujus emptor erat, femel indicaretur, idque 
venditor ita feciifet, dixit, fe pluris aeflimare : addidit centum 
millia. Nemo efl, qui hoc viri boni fuiffe neget ; faplentis, 
negant -j ut, fi minoris, quam potuifTet, vendidiffet. Hasc igitur 
eft illa pernicies, quod ahos bonos, ahos fapientes, exiflimant : 
ex quo Ennlus, ne qmdquam fapere fapientemj quifibi ipfe prodeffe 
non quiret. Vere id quidem, fi, quid effet prodeffe, mihi cum 
Ennlo conveniret. Hecatonem quidem Rhodium, difcipulum 
Panaetii, video in iis libris, quos de OfHciis fcripfit Q^Tu- 
beroni, dicere, Sapientis effe, nihil contra mores, leges, infli- 
tuta facientem, habere rationem rei famiUaris. Neque enim 
folum nobis divites elfe volumus, fed Hberis, propinquis, ami- 
cis, maximeque reipublicae : fmgulorum enim facuhates, et co- 
piae, divitise funt civitatis. Huic, Scaevolae fa(5lum, de quo paulo 
ante dixi, placere nullo modo potefl : etenim omnino tantum 
fe negat facflurum compendii fui caufa, quod non hceat. Huic 



L I B E R T E R T I U S. 275 

nec laus magna tribuenda, nec gratia eft. Sed, five fimulatio 
et diffimulatio dolus malus eft, perpauca^ res funt, in quibus 
dolus ifle malus non verfetur : five vir bonus efl is, qui prodefl, 
quibus potefl, nocet nemini, certe iflum virum bonum non fa- 
cile reperimus. Nunquam igitur efV utile peccare, quia femper 
efl turpe ; et, quia femper efl honeftum, virum bonum effe, 
femper efl utile. 

XVI. Ac de jure quidem prasdiorum fancitum efl apud nos 
jure civili, ut in his vendendis vitia dicerentur, quae nota effent 
venditori. Nam, cum ex xii tabulis fatis effet ea prceflari, qux' 
effent Hngua nuncupata, quse qui inficiatus effet, dupU poenam 
fubiret; a jureconfuhis etiam reticentias poena efl conflituta: 
quidquid enim effet in praedio vitii, id ftatuerunt, fi vendi- 
tor fciret , nifi nominatim di<5lum effet , praeflari oportere. 
Ut, cum in arce augurium augures afturi effent, jufTifTentque 
Titum Claudium Centumalum, qui zedes in CceHo monte ha- 
bebat, demoHri ea, quorum akitudo ofHceret aufpiciis ; Clau- 
dius profcripfit infulam : vendidit : emit P, Calpurnius Lanarius : 
huic ab auguribus illud idem denuntiatum efl:. Itaque Calpur- 
nius, cum demolitus effet, cognoffetque, Claudium aedes poftea 
profcripfiffe, quam effet ab auguribus dcmoliri juffus, arbitrum 
illum adegit, quidquid fibi dare, facere oporteret ex jide bona, 
M. Cato fententiam dixit, hujus noftri Catoni pater : ut enim 
caeteri ex patribus, fic, qui lumen illud progenuit, ex filio efl 
nominandus. Is igitur judex ita pronuntiavit ; cum in venun- 
dando rem eam fciffet, et non pronuntiafTet, emptori damnum 
prasflari oportere. Igitur ad fidem bonam flatuit pertinere, notum 
effe emptori vitium, quod nofTet venditor. 

Quod fi rede judicavit, non recfle frumentarius ille, non 
redte aedium peftilentium venditor, tacuit. Sed hujufmodi reti- 
centiae jure civili omnes comprehendi non pofTunt -, quse autem 
pofTunt, diligenter tenentur. M. Marius Gratidianus, propinquus 
nofter, C. Sergio Oratse vendiderat a?des eas, quas ab eodem 
ipfe paucis ante annis emerat. Hae Sergio ferviebant ', fed hoc 
in mancipio Marius non dixerat. Addudta res in judicium eft. 

M m 2 



276 D E O F F I C I I S 

Oratam CrafTus, Gratidianum defendebat Antonius. Jus Craffus 
urgebat : quod vitii venditor non dixiflet fciens, id oportere prae- 
ftari : aequitatem Antonius : quoniam id vitium ignotum Sergio 
non fuilfet, qui illas aedes vendidifTet, nihil fuilTe necefle dici ; 
nec eum effe deceptum, qui id, quod emerat, quo jure effet, te- 
neret. Quorfum hsec ? ut illud intelligas, non placuifTe majori- 
bus noflris aftutos. 

XVII. Sed aliter leges, aliter philofophi, toUunt aftutias : le- 
ges, quatenus manu tenere pofTunt ; philofophi, quatenus ratione 
et intelligentia. Ratio igitur hoc poftulat, ne quid infidiofe, 
ne quid fimulate, ne quid fallaciter. Suntne igitur infidiae, 
tendere plagas, etiam li excitaturus non fis, nec agitaturus ? 
ipfae enim ferse, nullo infequente, f^pe incidunt. Sic tu a^des 
profcribas, tabulam tanquam plagam ponas, domum propter 
vitia vendas -, in eam aUquis incurrat imprudens. Hoc quan- 
quam video, propter depravationem confuetudinis, neque more 
turpe haberi, neque aut lege fanciri, aut jure civili ; tamen 
naturae lege fancitum eft. Societas enim efl, (quod etfi fxpe 
didum eft, dicendum tamen efl fcepius) latifTime quidem qus 
pateat, hominum inter homines 3 interior eorum, qui ejufdem 
gentis funt ; propior eorum, qui ejufdem civitatis. Itaque ma- 
jores aliud jus gentium, aliud jus civile effe voluerunt. Quod 
civile, non idem continuo gentium ; quod autem gentium, idem 
civile effe debet. Sed nos veri juris, germana^que juftitiae foHdam 
et expreffam effigiem nullam tenemus ; umbra et imaginibus 
utimur : eas ipfas utinam fequeremur ! feruntur enim ex optimis 
naturae et veritatis exemplis. Nam quanti verba illa, Uti ne prop- 
ter te,Jidemve tuam captusjfraudatufvejim f Quam illa aurea, Ut 
inter bonos bene agier oportet, et Jine fraudatione ! 

Sed, qui fint boni, et quid fit bene agi, magna quaeftio eft. Q^ 
quidem Scaevola, Pontifex maximus, fummam vim dicebat effe 
in omnibus iis arbitriis, in quibus adderetur, ex fide bona ', 
fideique bonae nomen exiftimabat manare latiflime, idque verfari 
in tuteUs, focietatibus, fiduciis, mandatis, rebus emptis, venditis, 
condudis, locatis, quibus vitae focietas continetur : in his magni 



L I B E R T E R T I U S. 277 

efle judicls, ftatuere (praefertim cum in plerifque eflent judicia 
contraria) quid quemque cuique prasftare oporteret. 

Quocirca aftutiae tollendae funt, eaque malitia, quae vult illa 
quidem videri fe effe prudentiam ; fed abeft ab ea, diftatque 
plurimum. Prudentia efl: enim locata In dele^H^u bonorum et 
malorum ; malitia (li omnia, qua3 turpia funt, mala funt) mala 
bonis anteponit. Nec vero in praediis folum jus civile, dudlum 
a natura, malitiam fraudemque vindicat ; fed etiam in manci- 
piorum venditione fraus venditoris omnis excluditur. Qui enim 
fcire debuit de fanitate, de fuga, de furtis, pra^llat edidto ^Edi- 
lium. Heredum alia caufa eft. Ex quo intelligitur, quoniam 
juris natura fons ftt, hoc fecundum naturam effe, neminem id 
agere, ut ex alterius prgedetur infcientia : nec ulla pernicies 
vitae major inveniri poteft, quam in malitia limulatio intelli- 
gentiae ; ex quo ifta innumerabilia nafcuntur, ut utilia cum ho- 
neftis pugnare videantur. Quotus enim quifque reperietur, qui, 
impunitate et ignoratione omnium propofita, abftinere poftit 
mjuria r 

XVIII. Periclitemur, fi placet, in iis quidem exemplis, in qui- 
bus peceari vulgus hominum fortaffe non putat. Neque enim de 
ficariis, veneficis, teftamentariis, furibus, peculatoribus hoc loco 
differendum eft ; qui non verbis funt et difputatione philofopho- 
rum, fed vinculis et carcere, fatigandi : fed haec confideremus^ 
qu£e faciunt ii, qui habentur boni. 

L. Minucii Bafili, locupletis hominis, falfum teftamentum 
quidam e Grsecia Romam attulerunt : quod quo faciUus obtine- 
rent, fcripferunt heredes fecum M. CrafTum et Q^ Hortenfium, 
homines ejufdem statis potentifiimos : qui, cum illud falfum effe 
fufpicarentur, fibi autem nullius effent confcii culpae,. alieni faci- 
noris munufculum non repudiaverunt. Quid ergo ? fatin' hoc 
eft, ut non dellquifTe videantur ? Mihi quidem non videtur ; 
quanquam alterum amavi vivum, aherum non odi mortuum. 
Sed cum Bafilus M. Satrium , fororis fiHum , nomen fuum 
ferre voluifTet, eumque feciffet heredem ; Himc dico patromim 
agri Piceni et Sabini : (6 turpem notam temporum illorum !) 



27S D E O F F I C I I S 

num erat jEquum, princlpes cives rem habere, ad Satrium nihil 
prajter nomen pervenire ? Etenim, fi is, qui non defendit in- 
juriam, neque propulfat a fuis, cum poteft, injufle facit, (ut 
in primo libro differui) qualis habendus efl is, qui non modo 
non repellit, fed etiam adjuvat, injuriam ? Mihi quidem etiam 
vera3 haereditates non honeflae videntur, 11 fint maUtiofis blan- 
ditiis officiorum non veritate, fed fimulatione, quaefitac. Atqul 
in tahbus rebus aliud utile interdum, aliud honeflum videri 
folet. Falfo : nam eadem utiHtatis, quae honeflatis, efl regula. 
Qui hoc non perviderit, ab hoc nulla fraus aberit, nuUum faci- 
nus : fic enim cogitans, £/? ijluc quidem honejlum, veriim hoc ex- 
pedit, r£s a natura copulatas audebit errore divellere ; qui fons 
efl fraudium, maleficiorum, fcelerum omnium. 

XIX. Itaque, fi vir bonus habeat hanc vim, ut, fi digitis con- 
crepuerit, pofHt in locupletium teflamenta nomen ejus irrepere, 
hac vi non utatur ; ne fi exploratum quidem habeat, id omnino 
neminem unquam fufpicaturum. At dares hanc vim M. CrafTo, 
ut digitorum percufTione heres poffet fcriptus efTe, qui re vera 
non effet heres, - in foro, mihi crede, faltaret. Homo autem 
juflus, ifque, quem fentimus virum bonum, nihil cuiquam, 
quod in fe transferat, detrahet. Hoc qui admiratur, is fe, quid 
fit vir bonus, nefcire fateatur. At vero fi quis voluerit animi 
fui compHcatam notionem evolvere, jam fe ipfe doceat,, eum 
virum bonum effe, qui profit quibus poflit, noceat nemini, nifi 
lacefTitus injuria. Quid ergo ? hic non noceat, qui quodam quafi 
veneno perficiat, ut veros heredes moveat, in eorum locum ipfe 
fuccedat ? Non igitur faciat (dixerit quis) quod utile fit, quod 
expediat ? Immo inteUigat, nihil nec expedire, nec utile effe, 
quod fit injuflum. Hoc qui non didicerit, bonus vir effe non 
poterit. 

Fimbriam confularem, audiebam de patre noflro puer, ju- 
dicem M. Lutatio Pinthias fuiffe, equiti Romano fane honeflo, 
cum is fponfionem feciffet, ni bonus vir ejjet : itaque ei dixilTe 
Fimbriam, fe illam rem nunquam judicaturum -, ne, aut fpolia- 
ret fama probatum hominem, fi contra judicafTet; aut ftatuiffe 



L I B E R T E R T I U S. 279 

vlderetur, vlrum bonum allquem efCe, cum ea res innumera- 
bilibus officiis et laudibus contineretur. Huic igltur viro bono, 
quem Flmbrla etiam, non modo Socrates, noverat, nullo mo- 
do viderl poteft quidquam efTe utlle, quod non honeflum Ht. 
Itaque talis vir non modo facere, fed ne cogltare quldem, quid- 
quam audebit, quod non audeat prasdlcare. Haec nonne eft 
turpe dubitare phllofophos, quse ne ruftlci quldem dubltent ? 
a quibus natum efl id, quod jam contrltum efl vetuflate, pro- 
verbium : cum enlm fidem aHcujus bonltatemque laudant, dlg- 
num effe dlcunt, qulcum in tenebris mices. Hoc quam habet- 
vim, nlfi illam, nlhil expedlre quod non deceat, etlam fi Id 
poflis nullo refellente obtlnere ? Videfne igltur, hoc proverblo, 
neque Gygi illl pofTe veniam darl, neque hulc, quem paulo 
ante fingebam, digitorum percufTione haereditates omnium pofTe 
converrere ? Ut enlm, quod turpe efl, id, quamvis occultetur, 
tamen honeflum fieri nullo modo potefl ^ fic, quod honeftunir 
non efl, Id utlle ut fit, effici non poteft, adverfante et repugnante 
natura. 

XX. At enim, cum permagna praemla funt, efl caufa peccan- 
di. C. Marius, cum a fpe confulatus longe abeffet, et jam fepti- 
mum annum pofV praeturam jaceret, neque petlturus unquam 
confulatum videretur, Q^Metellum, cujus legatus erat, fum- 
mum virum, et civem, cum ab eo, imperatore fuo, Romam 
mlffiis effet, apud populum Romanum criminatus efl, bellura 
ducere : fi fe Confulemt feciffenty brevi tempore, aut vlvum^, 
aut mortuum Jugurtham fe in poteftatem populi Romani redac- 
turum. Itaque fadlus eft ille quldem Conful, fed a fide jufli- 
tiaque difceffit, qui optlmum et gravlffimum clvem, cujus le- 
gatus, et a quo mlffus effet, in invidiam falfo crimine adduxe- 
rit. 

Ne nofler quidem Gratldlanus officlo boni viri fund:us eft 
tum, cum Praetor effet, colleglumque Praetorum tribunl plebis 
adhibuiffent, ut res nummarla de communi fententla confli- 
tueretur. 'JaBabatur enifn temporibus illis nummiis, Jic, ut nemo 
pojfet fcire, quid haberet. Confcripferunt communiter edidtum 



28o D E O F F I C I I S 

cum pcena atque judicio; conflitueruntque, ut omnes fimul in 
Roflra poft meridiem defcenderent : et casteri quidem alius alio; 
Marius a fubfelliis in Roftra re<5ta, idque, quod communiter com- 
pofitum fuerat, folus edixit. Et ea res, fi quaeris, ei magno hono- 
ri fuit. Omnibus vicis ftatuae : ad eas thus et cerei. Quid mul- 
ta ? nemo unquam multitudini fuit carior. 

Hffic funt, qus conturbant homines in deUberatione nonnun- 
quam, cum id, in quo violatur aequitas, non ita magnum ; 
illud autem, quod ex eo paritur, permagnum videtur : ut Ma- 
rio, praeripere collegis et tribunis plebis popularem gratiam, 
non ita turpe ; Confulem ob eam rem fieri, quod fibi tunc pro- 
pofuerat, valde utile videbatur. Sed omnium una regula eft, 
quam tibi cupio effe notiffmiam ; Aut illud, quod utile videtur, 
turpe ne fit; aut, fi turpe efl, ne videatur effe utile. Quid igitur? 
pofliimufne aut illum Marium, virum bonum judicare, aut 
hunc ? Explica atque excute intelHgentiam tuam, ut videas, 
quas fit in ea fpecies, forma, et notio viri boni. Cadit ergo in 
virum bonum mentiri emolumenti fui caufa, criminari, pras- 
ripere, fallere ? Nihil profedto minus. Efl ergo ulla res tanti, 
aut commodum ullum tam expetendum, ut viri boni et fplen- 
dorem, et nomen amittas ? Quid eft, quod afferre tantum utiHtas 
ifla, quas dicitur, poffit, quantum auferre, fi boni viri nomen 
eripuerit, fidem juftitiamque detraxerit ? Quid enim interefl, 
utrum ex homine fe quis conferat in belluam, an in hominis 
figura immanitatem gerat beHuae ? 

XXI. Quid ? qui omnia reda et honefta negHgunt, dum- 
modo potentiam confequantur, nonne idem faciunt, quod is, qui 
etiam focerum habere voluit eum, cujus ipfe audacia potens ef- 
fet ? Utile ei videbatur plurimum pofie alterius invidia: id quam 
injuflum in patriam, quam inutile, quam turpe efi^et, non vide- 
bat. Ipfe autem focer in ore femper Graecos verfus de Phoe- 
niffis habebat, quos dicam ut potero, incondite fortafi^e, fed ta- 
jnen ut res poffit inteUigi ; 

Namyji violandum ejl jusy regnandi gratia 
Violandum ejl : aliis rebus pietatem colas. 



L I B E R T E R T I U S. 281 

Capltalls Eteocles, vel potlus Eurlpides, qui id unum, quod 
omnium fceleratiffimum fuerat, exceperit. 

Quid igitur minuta colligimus , hacreditates, mercaturas , 
venditiones fraudulentas ? Ecce tibi, qui rex populi Romani, 
dominufque omnium gentium efft concupierit, idque perfece- 
rit. Hanc cupiditatem fi honeftam quis effe dicit, amens eft. 
Probat enim legum et hbertatis interitum, earumque oppref- 
fionem tetram et deteftabilem, gloriofam putat. Qui autem 
fatetur, honeftum non effe in ea civitate, qux hbera fuit, quas- 
que effe debeat, regnare, fed ei, qui id facere poffit, elfe utile ; 
qua hunc objurgatione, aut quo potius convicio a tanto errore 
coner avellere? Poteft enim, (Dii immortales !) cuiquam eife 
utile foediffimum et teterrimum parricidium patriae ; quamvis 
is, qui fe eo obftrinxerit, ab oppreffis civibus Parens nomine- 
tur ? Honeftate igitur dirigenda utihtas eft, et quidem lic, ut 
haec duo verbo inter fe difcrepare, re tamen unum fonare, vide- 
antur. 

Non habeo, ad vulgl oplnlonem, quae major utlhtas, quam 
regnandi, efte poffit ; nihil contra inutihus el, qui id injufte 
confecutus fit, invenio, cum ad veritatem coepi revocare ratio- 
nem. Poft!unt enim cuiquam efle utiles, angores, fonicitudines, 
diurni et nodurni metus, vita infidlarum periculorumque ple- 
niffima ? 

Multi iniqui atque infideles regno^ paucifunt hni, 
inquit Accius. At cui regno ? quod a Tantalo et Pelope pro- 
ditum jure obtinebatur. Nam quanto plures ei regi putas, qui 
exercltu popuh Romani populum ipfum Romanum oppreffiflet, 
civitatemque non modo hberam, fed etiam gentibus imperan- 
tem, fervire libi cocgilTet ? Hunc tu quas confclentise labes in 
animo cenfes habuilfe ? quae vulnera ? Cujus autem vita ipli 
poteft utihs effe, cum ejus vitse ea conditio (it, ut, qui iham 
eripuerit, in maxima et gratia futurus fit, et gloria ? Quod fi 
hasc utiha non funt, qua2 maxime videntur, quia plena funt de- 
decoris ac turpitudinis ; fatis perfuafum eile debet, nihil ei^Q 
utile, quod non honeftum fit. 

ToM. III. T^J n 



282 DE OFFICIIS 

XXII. Quanquam id quidem, cum fope alias, tum Pyrrhi 
bello a C. Fabricio, Confule iterum, et a fenatu noftro judicatum 
eft. Cum enim rex Pyrrhus populo Romano bellum ultro intu- 
lifTet, cumque de imperio certamen eflet cum rege generofo ac 
potente -, perfuga ab eo venit in caftra Fabricii, eique eft pollici- 
tus, fi prsemium fibi propofuiffet, fe, ut clam veniflet, fic clam 
in Pyrrhi caflra rediturum, et eum veneno necaturum. Hunc 
Fabricius reducendum curavit ad Pyrrhum : idque fadlum ejus 
a fenatu laudatum efl. Atqui fi fpeciem utiUtatis, opinionemque 
quaerimus, magnum illud bellum perfuga unus, et gravem ad- 
verfarium imperii fufluUffet ; fed magnum dedecus et flagitium, 
quicum laudis certamen fuiffet, eum non virtute, fed fcelere, 
fuperatum. 

Utrum igitur utiUus vel Fabricio, qui taUs in hac urbe, qua- 
Us Ariftides Athenis fuit, vel fenatui noflro, qui nunquam 
utiUtatem a dignitate fejunxit, armis cum hofte certare, an ve- 
nenis ? Si glori'£ caufa imperium expetendum efl, fcelus abfit, 
in quo non potefl effe gloria : fin ipfa^ opes expetuntur quoquo 
modo, non poterunt utiles effe cum infamia. Non igitur utiUs 
iUa L. PhiUppi, Q^ fiUi, fententia -, quas civitates L. SyUa, 
pecunia accepta, ex fenatufconfuUo Uberaviffet, ut hiE rurfus 
vedligales eflent j neque his pecuniam, quam pro Ubertate de- 
derant, redderemus. Efl ei fenatus affenfus : turpe imperio : 
piratarum enim meUor fides, quam fenatus. At audta vecftigaUa : 
utile igitur. Quoufque audebunt dicere quidquam utile, quod 
non honeflum ^ Potefl autem uUi imperio, quod gloria fukum 
ti^Q debet, et benevolentia fociorum, utile effe odium et in- 
famia ? Ego etiam cum Catone meo faepe difTenfi : nimis mihi 
prsefrade videbatur aerarium vedtigaUaque defendere, omnia 
pubUcanis negare, multa fociis ; cum in hos benefici effe debe- 
remus, cum iUis fic agere, ut cum colonis noftris foleremus ; 
eoque magis, quo iUa ordinum conjundtio ad falutem reipub- 
licae pertinebat. Male etiam Curio, cum caufam Tranfpada- 
norum sequam effe dicebat ; femper autem addebat, Vincat 
utilitas, Potius diceret, non effe aequam, quia non effet utiUs 



L I B E R T E R T I U S. 283 

reipublicae, quam, cum utilem efTe diceret, non efle a:;quam fa- 
teretur. 

XXIII. Plenus efl fextus liber de officiis Hecatonis talium 
quasftionum -, Sitne boni viri, in maxima caritate annonae, fami- 
liam non alere. In utramque partem difputat : fed tamen ad 
extremum utilitate putat officium dirigi magis, quam humani- 
tate. Quaerit, fi in mari jadtura facienda fit, equine pretiofi po- 
tius jadluram faciat, an fervuli vilis. Hic alio res familiaris, alio 
ducit humanitas. Si tabulam de naufragio ftuhus arripuerit, ex- 
torquebitne eam fapiens, fi potuerit ? Negat, quia fit injurium. 
Quid ? dominus navis, eripietne fuum ? Minime -, non plus, 
quam li navigantem in aUo ejicere de navi veht, quia fua fit. 
Quoad enim perventum lit eo, quo fumpta navis eft, non domini 
eft navis, fed navigantium. 

Quid, fi in una tabula Hnt duo naufragi, hique fapientes, 
fibine utervis rapiat, an aUer cedat aUeri ? Cedat vero ; fed ei, 
Gujus magis interfit vel fua, vel reipubhcae caufa, vivere. Quid, 
fi haec paria in utroque ? NuUum erit certamen, fed, quali forte 
aut micando vidus, aUeri cedat aUer. Quid fi pater fana expilet, 
cuniculos agat ad aerarium ; indicetne id magiftratibus fihus ? 
Nefas id quidem eft : quin etiam defendat patrem, fi arguatur. 
Non igitur patria prasftat omnibus officiis ? Immo vero ; fed ipfi 
patriae conducit, pios cives habere in parentes. Quid, fi tyranni- 
dem occupare, fi patriam prodere, conabitur pater ? filebitne ii- 
lius ? Immo vero obfecrabit patrem, ne id faciat : fi nihil proii- 
ciet, accufabit, minabitur etiam : ad extremum, fi ad perniciem 
patriae res fpe<ftabit, patrise falutem anteponet faluti patris. 
- Quffirit etiam, li fapiens aduUerinos nummos acceperit im- 
prudens pro bonis, cum id refcierit, foluturufne fit eos, ii 
cui debeat, pro bonis. Diogenes ait : Antipater negat ; cui 
potius affentior. Qui vinum fugiens vendat fciens, debeatne 
dicere ? Non necelTe putat Diogenes : Antipater viri boni ex- 
iftimat. Haec funt quafi controverfa jura Stoicorum. In man- 
cipio vendendo, dicendane vitia ? non ea, qus nifi dixeris, 
redhibeatur mancipium jure civih ^ fed haec, mendacem effe, 

N n 2 



284 D E O F F I C I I S 

aleatorem, furacem, ebriofum. Alteri dicenda videntur, alteri 
non videntur. Si quis, aurum vendens, orichalcum fe putet 
vendere, indicetne ei vir bonus aurum illud efTe ? an emat de- 
nario, quod lit mille denarium ? Perfpicuum jam eft, et quid 
mihi videatur, et quae fit inter eos philofophos, quos nominavi, 
controverfia. 

XXIV. Padla et promilTa femperne fervanda fint, quae nec vi, 
nec dolo malo (ut Pratores folent) fadla fint ? Si quis medica- 
mentum cuipiam dederit ad aquam intercutem, pepigeritque, ne 
illo medicamento unquam poftea uteretur ; fi eo medicamento 
fanus fadtus fuerit, et annis aliquot ppfl inciderit in eundem 
morbum, nec ab eo, quicum pepigerat, impetret, ut item eo 
liceat uti, quid faciendum fit ? Cum fit is inhumanus, qui non 
concedat uti, nec ei quidquam fiat injurias, vitaj et faluti confu- 
lendum efl. 

Quid ? fi quis fapiens rogatus fit ab eo, qui eum heredem 
faciat, cum ei teflamento feflertium milHes reUnquatur, ut ante- 
quam haereditatem adeat, luce palam in foro faltet, idque fe 
fadurum promiferit, quod aUter eum heredem fcripturus ille non 
effet ; faciat, quod promiferit, necne ? PromififTe nollem, et 
id arbitror fuiffe gravitatis. Sed, quoniam promifit, fi filtare 
in foro turpe ducet, honeflius mentietur, fi ex ha^reditate nihil 
ceperit, quam fi ceperit : nifi forte eam pecuniam in reipubhcae 
magnum ahquod tempus contulerit 3 ut, vel faltare eum, cum 
patriae confulturus fit, turpe non fit. 

XXV. Ac ne iUa quidem promifTa fervanda funt, quae non 
funt iis ipfis utiUa, quibus iUa promiferis. Sol Phaethonti fiUo 
(ut redeamus ad fabulas) fafturum fe effe dixit, quidquid optaf- 
fet : optavit, ut in currum patris toUeretur : fublatus efl : atque 
is, antequam conflitit, idu fulminis deflagravit. Quanto meUus 
fuerat, in hoc, promilTum patris non efle fervatum ? Quid, quod 
Thefeus exegit promiffum a Neptuno ? Cui cum tres optationes 
Neptunus dediffet, optavit interitum Hippolyti, fiUi fui, cum is 
patri fufpedus effet de noverca : quo optato impetrato, Thefeus 
in maximis fuit ludibus. 



L r B E R T E R T I U S. 285 

Quld ? Agamemnon, cum devovilTet Dianae, quod in fuo 
regno pulcherrimum natum eflet illo anno, immolavit Iphige- 
niam, qua nihil erat eo quidem anno natum pulchrius. Pro- 
miflum potius non faciendum, quam tam tetrum facinus admit- 
tendum fuit. Ergo et promiiTa non facienda nonnunquam : ne- 
que femper depofita reddenda. Si gladium quis apud te fana 
mente depofuerit, repetat infaniens ; reddere, peccatum fit ; non 
reddere, officium. Quid ? fi is, qui apud te pecuniam depofuerit, 
bellum inferat patriae, reddafne depofitum ? Non, credo : facias 
enim contra rempublicam, quae debet elfe cariffima. Sic multa, 
quae honefta natura videntur effie, temporibus fiunt non honefta. 
Facere promifi^a, flare conventis, reddere depofita, commutata 
utiHtate, fiunt non honefla. Ac de iis quidem, qux videntur elTe 
utiUtates contra juilitiam fimulatione prudentia?, fatis arbitror 
di(5tum. 

Sed, quoniam a quatuor fontibus honeflatis primo libro offi- 
cia duximus, in eifdem verfabimur, cum docebimus, ea, quae 
videntur effe utilia, neque funt, quam fint virtutis inimica. Ac 
de prudentia quidem, quam vult imitari malitia -, itemque de 
juflitia, quae femper efl utiHs, difputatum eft. Reliquae funt duae 
partes honeflatis, quarum altera in animi excellentis magnitudine 
et priEflantia cernitur ; altera in conformatione et moderatione 
continenti;E et temperantiae. 

XXVI. Utile videbatur Ulyffi, ut quidem poetae tragici pro- 
diderunt; nam apud Homerum, optimum audtorem, taUs de 
UlyfTe nulla fufpicio efl : fed infimulant eum tragoediae, fimula- 
tione infaniae, miHtiam fubterfugere voluiffe. Non honeflum 
confiHum. At utile (ut aHquis fortafife dixerit) regnare, et Ithacae 
vivere otiofe cum parentibus, cum uxore, cum fiHo. UHum tu 
decus in quotidianis pericuHs et laboribus cum hac tranquilHtate 
conferendum putas ? Ego vero iflam contemnendam et abjicien- 
dam i quoniam, qua^ honefla non fit, ne utilem quidem effe ar- 
bitror. Quid enim auditurum putas fuiffe Ulyffem, fi in iHa fi- 
mulatione perfeverafiTet ? qui, cum maximas res geficrit in beHo, 
tamen hasc audiat ab Ajace; 



2B6 DEOFFICIIS 

Ciiju ipfe princepSy jurisjurdndi fuit, 

^od o??ines fcitisy folus neglexit fidem, 

Furere afjimulavit ; ne coiret, inftitit, 

^od ni Palamedis perfpicax prudentia 

Iftius percepfet malitiofam audacia?ny 

Fide facratum jus perpefuo falleret . 
Illi vero non modo cum hoftibus, verum etiam cum flu6libus, 
id quod fecit, dimicare melius fuit, quam deferere confentientera 
Graeciam ad bellum barbaris inferendum. 

Sed dimittamus et fabulas, et externa : ad rem fadlam, noflram- 
que veniamus. M. Atilius Regulus, cum Conful iterum in Africa 
.ex infidiis captus effet, duce Xantippo Lacedasmonio, imperatore 
autem patre Annibalis Hamilcare, juratus miffus efl ad fenatum, 
ut, nifi redditi effent Pcenis captivi nobiles quidam, rediret ipfe 
Carthaginem. Is, cum Romam venifTet, utilitatis fpeciem vide- 
■bat ; fed eam, ut res declarat, falfam judicavit ; quae erat talis ; 
Manere in patria, effe domi fuae cum uxore, cum liberis ; quam 
calamitatem accepiffet in bello, communem fortunae bellicse 
judicantem, tenere confularis dignitatis gradum : quis hjec 
neget effe utilia ? quid cenfes ? magnitudo animi et fortitudo 
iiegat. 

XXVII. Num locupletiores quseris au6lores ? Harum enim 
efl virtutum proprium, nil extimefcere, omnia humana defpicere, 
nihil, quod homini accidere pofTit, intolerandum putare. Itaque 
quid fecit ? In fenatum venit ; mandata expofuit ; fententiam 
ne diceret, recufavit : quamdiu jurejurando hoflium tenere- 
tur, non effe fe fenatorem. Atque illud etiam (6 ftultum ho- 
minem, dixerit quifpiam, et repugnantem utilitati fuae !) reddi 
captivos, negavit effe utile : illos enim adolefcentes efTe, et 
bonos duces, fe jam confed:um fened:ute : cujus cum valuilTet 
audloritas, captivi retenti funt : ipfe Carthaginem rediit 3 ne- 
que eum caritas patriae retinuit, nec fuorum. Neque vero tum 
ignorabat, fe ad crudelifTimum hoflem, et ad exquifita fuppHcia 
proficifci ; fed jusjurandum confervandum putabat. Itaque tum, 
cum vigilando necabatur, erat in meUore caufa, quam fi domi 



L I B E R T E R T I U S. 287 

fenex captlvus, perjurus confularls remanfifTet. At flulte, qui 
non modo non cenfuerit captivos remittendos, verum etiam 
difliiaferit. Quomodo ftulte ? etiamne fi reipublicae conducebat ? 
Poteft autem, quod inutile reipublicae lit, id cuiquam civi utile 
efTe? 

XXVIII. Pervertunt homlnes ea, quas funt fundamenta natu- 
vxy cum utilitatem ab honeflate fejungunt : omnes enim expeti- 
mus utilitatem, ad eamque rapimur, nec facere aliter ullo modo 
poffumus : nam quis eft, qui utilia fugiat ? aut quis potius, qui 
ea non fludiofiflinie perfequatur ? Sed, quia nufquam poffumus, 
nifi in laude, decore, honeflate utilia reperire, propterea illa prima 
et fumma habemus ; utilitatis nomen non tam fplendidum, quam 
neceffarium, ducimus, 

Quid efl igitur, dixerlt quis, in jurejurando ? num iratum 
tlmemus Jovem ? At hoc quidem commune efl omnium philo- 
fophorum, non eorum modo, qui Deum nihil habere ipfum 
negotii dicunt, et nihil exhibere alteri, fed eorum etiam, qui 
Deum femper agere aliquid, et moUri volunt, nunquam nec 
irafci Deum, nec nocere. Quid autem iratus Jupiter plus nocere 
potuiffet, quam nocuit fibi ipfe Regulus ? Nulla igitur vis fuit 
reUgionis, quae tantam utiHtatem praeverteret. An ne turpiter 
faceret ? Primum, minima de maHs. Num igitur tantum mali 
turpltudo ifla habebat, quantum ille cruciatus ? Deinde illud 
etiam apud Accium, 

Fregijiijidem. Neque dedi, neque do injideli cuiquam, 
quanquam ab impio rege dicitur, luculente tamen dlcitur. 

Addunt etiam, quemadmodum nos dicamus, videri qu£edam 
utilla, quas non fint ; fic fe dicere, videri quasdam honefla, quae 
non fint : ut hoc Ipfum videtur honeftum, confervandi jurisju- 
randi caufa ad cruciatum revertiffe ; fed fit non honeftum, quia, 
quod per vim hoftium effet aftum, ratum effe non debuit. Ad- 
dunt etiam, quidquid valde utile fit, id fieri honeftum, etiam fi 
antea non videretur. Hasc fere contra Regulum. Sed prlma vi- 
deamus. 

XXV. Non fuit Jupiter metuendus, ne iratus noceret ; qui 



288 D E O F F I C I I S 

neque irard folet, neque nocere. H^c quidem ratlo non magis 
contra Regulum, quam contra omne jusjurandum, valet. Sed in 
jurejurando, non qui metus, fed qua3 vis fit, debet inteliigi : efl 
enim jusjurandum affirmatio religiofa. Quod autem affirmate, 
quafi Deo tefte, promiferis, id tenendum eft. Jam enim non ad 
iram Deorum, quae nulla eft, fed ad juflitiam, et ad iidem perti- 
net. Nam praeclare Ennius ; 

Jides alma, apta pinjiisy et jusjurandum yovis ! 
Qui igitur jusjurandum violat, is fidem violat, quam in Capi- 
tolio vicinam Jovis Optimi Maximi (ut in Catonis oratione efl) 
majores noftri eife voluerunt. 

At enim ne iratus quidem Jupiter plus Regulo nocuiflet, 
quam fibi nocuit ipfe Regulus. Certe, fi nihil malum efTet, nifi 
dolere. Id autem non modo non fummum malum, fed ne ma- 
lum quidem effe, maxima audtoritate philofophi affirmant; 
quorum quidem teflem non mediocrem, fed haud fcio an gra- 
viffimum, Regulum , nolite, quaefo, vituperare. Quem enim 
locupletiorem quaerimus, quam principem populi Romani, qui 
retinendi officii caufa cruciatum fubierit voluntarium ? Nam 
quod aiunt, minima de maHs, id efl, ut turpiter potius, quam 
calamitofe ; an efl uUum majus malum turpitudine ? quae li in 
deformitate corporis habet aliquid ofFenfionis, quanta illa depra- 
vatio et fceditas turpificati animi debet videri ? 

Itaque, nervofius qui ifla differunt, folum audent malum dicere 
id, quod turpe fit ; qui autem remiffius, hi tamen non dubitant 
fummum malum dicere. Nam illud quidem, 

Neque dedi, neque dojidem injideli cuiquam, 
idcirco redle a poeta ; quia, cum tradtaretur Atreus, perfonas 
ferviendum fuit. Sed, fi hoc fibi fumunt, nullam effe fidem, quas 
infideli data fit, videant, ne quaeratur latebra perjurio. 

Eft autem jus etiam beUicum, fidefque jurisjurandi faepe cum 
Jiofte fervanda. Quod enim ita juratum efl, ut mens concipe- 
ret iieri oportere, id fervandum eft : quod aliter -, id fi non 
feceris, nuUum efl perjurium. Ut, fi praedonibus paiflum pro 
capite pretium non attuleris, nulla fraus efl, ne fi juratus quidem 



L I B E R T E R T I U S. 289 

Id non fecerls. Nam pirata non eft perduellium numero defini- 
tus, fed communis hoills omnium : cum hoc nec fides debet, 
nec jusjurandum eflc commune. Non enim falfum jurare, per- 
jurareeftj fed, quod ex animi tui fententla juraris, ficut verbis 
concipitur more noftro, id non facere, perjurium eft. Scite enim 
Euripides ; 

yuravi Imgud, mcntem injuratam gero. 
Regulus vero non debuit conditiones padlionefque bellicas et 
hoftiles perturbare perjurio : cum jufto enim et legitimo hofle 
res gerebatur ; adverfus quem et totum jus feciale, et multa funt 
jura communia. Quod ni ita eifet, nunquam claros viros fenatus 
vindtos hoftibus dedidlffet. 

XXX. At vero T. Vcturius et Sp. Poilumius, cum Iterum 
Confules effent, quia, cum male pugnatum apud Caudium effet, 
legionibus noftris fub jugum mifris, pacem cum Samnitibus 
fecerant, dediti funt his ; injufTu enim populi fenatufque fece- 
rant. Eodemque tempore Tib. Numicius, Q^MasHus, qui tum 
tribunl plebis erant, quod eorum audtorltate pax erat facfta, de- 
dlti funt, ut pax Samnitium repudiaretur. Atque hujus dedi- 
tionis Ipfe Poftumius, qui dedebatur, fuafor et audtor fuit. Quod 
idem multis annis poft C. Mancinus ; qui, ut Numantinis, qui- 
bufcum fme fenatus audtorltate foedus fecerat, dederetur, ro- 
gationem fuafit eam, quam L. Furius, et Sex. Atilius ex fenatus 
confuho ferebant -, qua accepta, efl hoftibus deditus. Honeftius 
hic, quam Q^ Pompeius, quo, cum in eadem caufa effet, depre- 
cante, accepta lex non eft. Hic ea, quas vldebatur utlhtas, plus 
valuit, quam honeftas : apud fuperiores, utlHtatis fpecies falfa ab 
honeflatis aucStoritate fuperata eft. 

At non debuit ratum effe, quod erat aftum per vim. Quafi 
vero forti viro vis pofTit adhiberi. Cur igltur ad fenatum pro- 
ficifcebatur, cum praefertim de captivis diffuafurus effet ? Quod 
maximum in eo eft, id reprehenditis : non enim fuo judicio fte- 
tit, fed fufcepit caufam, ut effet judicium fenatus ; cui nifi ipfe 
audtor fuiffet, captivi profedlo Poenis redditi effent : ita incolu- 
mis in patria Regulus reflitiffet : quod quia patrias non utile 

ToM. in. O o 



290 D E O F F I C I I S 

putavlt, idcirco fibi honeflum et fentire illa, et pati credidit. 
Nam quod aiunt, quod valde utile lit, id fieri honeflum ; immo 
vero efle, non fieri. Eft enim nihil utile, quod idem non honef- 
tum i nec, quia utile, honeflum efl ; fed, quia honeflum, utile. 

XXXI. Quare, ex multis mirabilibus exemplis, haud facile 
quis dixerit hoc exemplo aut laudabiUus, aut prasflanjius. Sed 
ex tota hac laude Reguli, unum illud efl admiratione dignum^ 
quod captivos retinendos cenfuerit. Nam, quod rediit, nobis 
nunc mirabile videtur -, illis quidem temporibus aliter facere non 
potuit. Itaque ifla laus non efl hominis, fed temporum : nullum 
enim vinculum ad aflringendam fidem jurejurando majores arc- 
tius effe voluerunt. Id indicant leges in xii tabulis, indicant fa- 
crat^, indicant fcedera, quibus etiam cum hofle devincitur fides ^ 
indicant notiones animadverfionefque Cenforum, qui nulla de re 
dihgentius, quam de jurejurando, judicabant. 

L. ManHo, A. fiUo, cum didator fuiffet, M. Fomponius, 
tribunus plebis, diem dixit, quod is paucos fibi dies ad di<5ta- 
turam gerendam addidifiet : criminabatur etiam, quod Titum 
filium, qui poftea efl Torquatus appellatus, ab hominibus rele- 
gafl^et, et ruri habitare juffiffet. Quod cum audivifTet adolefcens 
filius, negotium exhiberi patri -, accurrifle Romam, et cum 
prima luce Pomponii domum venifTe dicitur. Cui cum effet 
nuntiatum, quod ilhim iratum allaturum ad fe ahquid contra 
patrem arbitraretur, furrexit e ledlulo, remotifque arbitris, ad fe 
adolefcentem juffit venire. At iUe, ut ingreffus efl, confeflim 
gladium diflrinxit, juravitque, fe iUum flatim interfed:urum, 
nifi jusjurandum fibi dediffet, fe patrem mifilim effe fa(5lurum. 
Juravit, hoc coadlus terrore, Pomponius. Rem ad populum 
detuUt : docuit, cur fibi caufa defiflere neceffe effet : ManUum 
miffum fecit. Tantum temporibus iUis jusjurandum valebat. 
Atque hic T. ManUus is eft, qui ad Anienem, GaUi, quem ab 
eo provocatus occiderat, torque detrado, cognomen invenit -, 
cujus tertio confulatu Latini ad Veferim fufi, et fugati : mag- 
nus vir in primis, et qui perindulgens in patrem, idem acerbe 
feverus in filium. 



L I B E R T E R T 1 U S. 201 

XXXII. Sed, iit laudandus Regulus in confervando jureju- 
rando, lic decem illi, (quos poft Cannenfem pugnam juratos ad 
ienatum milit Annibal, fe in caftra redituros ea, quorum potiti 
erant Poeni, nifi de redimendis captivis impetraviflent) ii non re- 
dierunt, vituperandi. De quibus non omnes uno modo : nam 
Polybius, bonus audtor in primis, fcribit, ex decem nobiliilimis, 
qui tum erant miffi, novem revertiffe, a fenatu re non impetra- 
ta j unum ex decem, qui, paulo pofh quam egrelTus erat e caftris, 
rediffet, quafi aliquid effet oblitus, Romas remanfilTe. Reditu 
enim in caftra, liberatum fe effe jurejurando interpretabatur : 
non red:e : fraus enim adftringit, non diftblvit, perjurium. Fuit 
igitur ftulta calliditas, perverfe imitata prudentiam. Itaque de- 
crevit fenatus, ut ille veterator et callidus, vindus ad Anni- 
balem duceretur. Sed illud maximum : odto hominum millia 
tenebat Annibal, non quos in acie cepiftet, aut qui periculo 
mortis diffugiffet, fed qui relidli in caftris fuiffent a Paulo et 
Varrone Confulibus : eos fenatus non cenfuit redimendos, cum 
id parva pecunia fieri pofTet j ut effet infitum militibus noftris 
aut vincere, aut emori. Qua quidem re audita, fradlum animum 
Annibalis fcripfit idem, quod fenatus populufque Romanus rebus 
afRidtis tam excelfo animo fuiffet. Sic honeftatis comparatione, 
ea, quae videntur utilia, vincuntur. AciUus autem, qui Grasce 
fcripfit hiftoriam, plures ait fuiffe, qui in caftra revertiffent, ea- 
dem fraude, ut jurejurando liberarentur, eofque a Cenforibus 
omnibus ignominiis notatos. 

Sit jam hujus loci finis. Perfpicuum eft enim, quae timido 
animo, humili, demiffo, fradtoque fiant, (quale fuiffet Reguli 
fadlum, fi aut de captivis, quod ipfi opus effe videretur, non quod 
reipublicae, cenfuifTet ; aut domi remanere voluifTet) non efle 
utiHa, quia fmt flagitiola, foeda, turpia. 

XXXIII. Reftat quarta pars, quae decore, moderatione, mo- 
deftia, continentia, temperantia continetur. Poteft igitur quid- 
quam efTe utile, quod fit huic talium virtutum choro contra- 
rium ? Atqui ab Ariftippo Cyrenaici, atque Anniccrii philofophi 
nominati, omne bonum in voluptate pofuerunt -, virtutemque 

O o 2 



292 



DE OFFICIIS 



cenfuerunt ob eam rem efTe laudandam» quod efficiens eflet vo- 
luptatis. Quibus obfoletis, floret Epicurus, ejufdem fere adju- 
tor aud:orque fententiae. Cum his viris equifque, ut dicitur, fi. 
honeftatem tueri ac retinere fententia eil, decertandum eft r 
nam fi non modo utilitas, fed vita omnis beata, corporis firma 
conftitutione, ejufque conflitutionis fpe explorata, ut a Metro- 
doro fcriptum eft, continetur ; certe hasc utiHtas, et quidem 
fumma (ficenim cenfent) cum honeflate pugnabit. Nam, ubipri- 
mum prudentiae locus dabitur ? an, ut conquirat undique fuavi- 
tates ? Quam mifer virtutis famulatus, fervientis vokiptati! Quod 
autem munus prudentias ? an legere intelligenter voluptates ? Fac, 
nihil ifl:o effe jucundius ; quid cogitari potefl turpius ? Jam, qui 
dolorem fummum malum dicat, apud eum quem habet locurti 
fortitudo, quae efl dolorum laborumque contemptio ? Quamvis 
enim multis in locis dicat Epicurus (ficut hic dicit) fatis fortiter 
de dolore ; tamen non id fpediandum efl, quid dicat, fed quid 
confentaneum fit ei dicere, qui bona voluptate terminaverit, 
mala dolore : ut, fi illum audiam de continentia et temperan- 
tia, dicit ille quidem muUa multis locis : fed aqua hasret, ut 
aiunt : nam qui potefl temperantiam laudare is, qui ponat fum- 
mum bonum in voluptate ? Eft enim temperantia hbidinum 
inimica ; Hbidines autem, confe(ftatrices voluptatis. 

Atque in his tamen tribus generibus, quoquo modo pofTunt, 
non incalHde tergiverfantur. Prudentiam introducunt, fcientiam 
fuppeditantem voluptates, depeUentem dolores. Fortitudinem 
quoque aHquo modo expediunt, cum tradunt, rationem negH- 
gendze mortis, perpetiendique doloris. Etiam temperantiam in- 
ducunt, non faciHime iUi quidem, fed tamen quoquo modo pof- 
funt : dicunt enim, voluptatis magnitudinem doloris detradione 
finiri. Juflitia vaciUat, vel jacet potius, omnefque eae virtutes, 
quae in communitate cernuntur, et in focietate generis humani : 
neque enim bonitas, nec HberaHtas, nec comitas effe potefl, non 
plus quam amicitia, fi haec non per fe expetantur, fed ad volup- 
tatem utiHtatemve referantur. 

XXXIV. Conferamus igitur in pauca : nam, ut utiHtatem 



L I B E R T E R T I U S. 293 

nullam efle docuimus, quae honeftati effet contraria^ fic omnem 
voluptatem dicimus honeftati efTe contrariam. Quo magis repre- 
hendendos Calliphonem, et Dinomachum jirdico, qui fe diremp- 
turos controverfiam putaverunt, fi cum honeftate voluptatem, 
tanquam cum homine pecudem, copulaviflent. Non recipit iftam 
conjundlionem honeflas; afpernatur, repellit. Nec vero finis bo- 
norum et malorum, qui fimplex efle debet, ex diffimilibus rebus 
mifceri et temperari potefl. Sed de hoc (magna enim res efl) 
aUo loco pluribus : nunc ad propofitum. Quemadmodum igitur, 
fi quando ea, quae videretur utilitas, honeflati repugnat, diju- 
dicanda res fit, fatis efl fupra difputatum : fin autem fpeciem 
utiHtatis etiam voluptas habere dicetur, nulla poteft effe ei cum 
honeftate conjundio: nam, ut tribuamus aliquid voluptati, con- 
dimenti fortafiie nonnihil, utilitatis certe nihil, habebit. 

Habes a patre munus, Marce fili, mea quidem fententia. 
magnum ; fed perinde erit, ut acceperis : quanquam tibi hi tres 
libri, inter Cratippi commentarios, tanquam hofpites, erunt 
recipiendi. Sed, ut, fi ipfe veniffem Athenas, (quod quidem 
effet fadlum, nifi me e medio curfu clara voce patria revocaffet) 
aliquando me quoque audires -, fic, quoniam his voluminibus ad 
te profedla vox mea efl, tribues his temporis quantum poteris ; 
poteris autem, quantum voles. Cum vero intellexero, te hoc fci- 
entiae genere gaudere, tum et prsefens tecum propediem, (ut fpe- 
ro) et, dum aberis, abfens loquar. Vale igitur, mi Cicero, tibique 
perfuade, effe te quidem mihi cariffimum ; fed muho fore cario» 
rem, fi talibus monumentis prasceptifque lastabere. 



l 294 ] 

C AT O M A J O R, 

S E U 

DE SENECTUTE 

DIALOGUS. 

AD TlTUM POMPONIUM AtTICUM. 

3- f\ 7*7 jTE, fi quid ego adjuro, curamve levajfot 
K^ ^ia nunc te coquit, et verfat in pedlore fxa, 
Ecquid erit pretii? 
Licet enim verlibus iifdem mihi aiFari te, Attice, quibus affatur 
Flamininum, 

Ille vir^ hand magna cum re, fed plenus fidei., 
Quanquam certo fcio, non, ut Flamininum, 

■Sollicitari te, ^iteyfc noBefque diefque, 
Novi enim moderationem animi tui, et aequitatem -, teque non 
cognomen folum Athenis deportaffe , fed humanitatem et 
prudentiam, intelligo : et tamen fuipicor, iifdem rebus te, qui- 
bus meipfum, interdum gravius commoveri -y quarum confolatio 
et major eft, et in aliud tempus differenda : nunc autem mihi 
vifum eft de fene<5lute aliquid ad te fcribere. Hoc enim onere, 
quod mihi tecum commune eft, aut jam urgentis, aut certe 
adventantis fened:utis, et te, et meipfum levari volo : etli te 
quidem id modice ac fapienter (ficut omnia) et ferre, et la- 
turum ^'^Q certo fcio. Sed mihi, cum de fenedlute ahquid vel- 
iem fcribere, tu occurrebas dignus eo munere, quo uterque 
noftrum communiter uteretun Mihi quidem ita jucunda hujus 



DESENECTUTE. 295 

Hbri confedio fuit, ut non modo omnes abflerferit fenedutis 
moleftias, fed effecerit mollem etiam et jucundam fene(5tutem. 
Nunquam igitur fatis laudari digne poterit philofophia, cui qui 
pareat, omne tempus aetatis fine moleflia poffit degere. Sed de 
caeteris et diximus multa, et faspe dicemus : hunc librum de fe- 
nedlute ad te mifimus. 

Omnem autem fermonem tribuimus, non Tithono, ut Ariflo 
Chius, (ne parum effet au(ftoritatis in fabula) fed M. Catoni 
feni, quo majorem aud:oritatem haberet oratio : apud quem, 
L^eHum et Scipionem facimus admirantes, quod is tam facile 
fened:utem ferat, iifque eum refpondentem : qui li eruditius 
videbitur difputare, quam confuevit ipfe in fuis libris, attribuito 
Graecis literis, quarum conftat eum perfludiofum fuiffe in fenec- 
tute. Sed quid opus efl plura ? jam enim ipfius Catonis fermo- 
expUcabit noflram omnem de fene<flute fententiam. 

II. SciPio. Saepenumero admii^ri foleo cum hoc C. Laslio, 
tum caeterarum rerum tuam excellentem, M. Cato, perfecflamque 
fapientiam, tum vel maxime, quod nunquam fenedtutem tibi; 
gravem effe fenferim -, quae plerifque fenibus fic odiofa efl, ut 
onus fe iEtna gravius dicant fuflinere. 

Cato. Rem haud fane difficilem, Scipio et Laeli, admirari 
videmini : quibus enim nihil opis efl in ipfis ad bene beateque 
vivendum, iis omnis gravis efl aetas : qui autem omnia bona a 
fe ipfi petunt, iis nihil poteft malum videri, quod natura; ne- 
cefTitas afferat. Quo in genere in primis efl fenecflus ; quam ut 
adipifcatur, omnes optant ; eandem accufant adepti : tanta inefl 
inconflantia flultitias, atque perverfitas. 

Obrepere aiunt etiam citius, quam putafTent. Primum, quis 
coegit eos falfum putare ? qui enim citius adolefcenti^ fenec- 
tus, quam pueritise adolefcentia, obrepit ? Deinde, qui minus 
gravis effet iis fenedtus, li odtingentefnnum annum agerent , 
quam odiogefimum ? prasterita enim a;tas, quamvis longa, cum 
efHuxiffet, nulla confolatione permulcere poffet ftultam fenec- 
tutem. 

Quocirca, fi fapientiam meam admirari foletis, (quse utinam 



296 D E S E N E C T U T E. 

dlgna effet opinione veftra, noflroque cognomine !) in hoc fumus 
fapientes, quod naturam optimam ducem, tanquam Deum, fe- 
quimur, eique paremus ; a qua non verifimile eft, cum cseterae 
partes actatis bene defcriptiE ftnt, extremum adlum, tanquam ab 
inerti poeta, eile negled:um. Sed tamen necefte fuit effe aliquid 
extremum, et, tanquam in arborum baccis terra;que frugibus, 
maturitate tempeftiva quafi vietum et caducum ; quod ferendum 
eft moUiter fapienti. Quid enim eft aliud, gigantum modo bellare 
cum Diis, nifi naturse repugnare ? 

L^Lius. Atqui, Cato, gratiftimum nobis, ut etiam pro 
Scipione poUicear , feceris , fi , quoniam fperamus, (volumus 
quidem certe) fenes fieri, ante multo a te didicerimus, quibus 
facillime rationibus ingravefcentem setatem ferre poflimus. 
Cato. Faciam vero, Lasli ; praefertim fi utrique veftrum gra- 
tum, ut dicis, futurum eft. SciPio. Volumus fane, nifi molef- 
tum eft, Cato, tanquam aliquam viam longam confeceris, quam 
nobis quoque ingrediendum ftt, iftuc, quo pervenifti, videre, 
-quale ftt. 

IIL Cato. Faciam, ut potero, Lxli : faepe enim interfui 
querelis meorum asqualium, ( pares autem cum paribus, veteri 
proverbio, facillime congregantur) quas C. Salinator, quse Sp. 
Albinus, homines confulares, noftri fere aequales, deplorare fo- 
lebant ; tum quod voluptatibus carerent, fine quibus vitam nul- 
lam putarent ; tum quod fpernerentur ab iis, a quibus eftent coli 
fohti : qui mihi non id videbantur accufare, quod eflet accu- 
fandum. Nam, fi id culpa fene6tutis accideret, eadem mihi ufu 
evenirent, rehquifque omnibus, majoribus natu ; quorum ego 
multorum cognovi fened:utem fme querela, qui fe et hbidinum 
vinculis laxatos efle non molefte ferrent, nec a fuis defpiceren- 
tur. Sed omnium iftiufmodi querelarum in moribus eft culpa, 
non in a^tate : moderati enim, et nec difticiles, nec inhumani 
fenes tolerabilem agunt fened:utem : importunitas autem et in- 
humanitas omni aetati molefta eft. 

L^Lius. Eft, ut dicis, Cato : fed fortafl!e dixerit quifpiam, 
fibi propter opes, et copias, et dignitatem tuam, tolerabiUorem 



D E S E N E C T U T E. 29^ 

fene^lutem vlderi ; id autem non pofTemultis contingere. Cato. 
Efl iftud quidem, Lasli, aliquid, fed nequaquam in ifto funt om- 
nia ; ut Themiftocles fertur Seriphio cuidam in jurgio refpon- 
diffe, cum ille dixilTet, non eum fua, fed patriae gloria fplendorem 
aflecutum ; Nec hercule, inquit, fi ego Seriphius eflem, nobi- 
lis; nec tu, fi Athenienfls efTes, clarus unquam fuiiTes. Quod 
eodem modo de fenecftute potefl dici : neque enim in fumma 
inopia levis effe fenedlus potefb, ne fapienti quidem ; nec infipi- 
enti, etiam in fumma copia, non gravis. Aptifhma omnino funt, 
Scipio et Laeli, arma fenedlutis, artes, exercitationefque virtutum, 
qu^e in omni astate cultas, cum diu multumque vixeris, mirificos 
cfferunt frudlus, non folum quia nunquam deferunt, ne in extre- 
mo quidem tempore aetatis, (quanquam id maximum eft) verum 
etiam quia confcientia bene z6tx vitac, multorumque benefa(fto- 
rum recordatio, jucundiffima efl:, 

IV. Ego Q^Maximum, eum, qui Tarentum recepit, adolef- 
cens ita dilexi fenem, ut asqualem : erat enim in illo viro comitate 
condita gravitas : nec fenedtus mores mutaverat : quanquam eum 
colere coepi non admodum grandem natu, fed tamen jam aetate 
provedlum : anno enim pofl, Conful primum fuerat, quam ego 
natus fum ; cumque eo quartum Confule adolefcentulus miles 
profe(5tus fum ad Capuam, quintoque anno pofl ad Tarentum 
Quasflor ; deinde ^dilis, quadriennio pofl fad:us fum Praetor ; 
quem magiftratum geffi Confulibus Tuditano, et Cethego, cuni 
quidem ille, admodum fenex, fuafor legis Cinciae de donis et 
muneribus fuit. Hic et bella gerebat, ut adolefcens, cum plane 
grandis effet; et Annibalem juveniliter exultantem patientia fu^ 
molhebat : de quo praeclare familiaris nofler Ennius, 

Unus qui nobis cunSiando rejlituit rem, 

Non ponebat enim rumores ante falutem. 

Ergo magifque magifque viri nunc gloria claret. 
Tarentum vero qua vigilantia, quo confilio, recepit ? cum qui- 
dem, me audiente, Salinatori, qui, amifTo oppido, fugerat in ar- 
cem, glorianti atque ita dicenti; Mea opera, Q^Fabi, Tarentum 
ToM. m. F p 



298 D E S E N E C T U T E. 

recepifti -, CertCj inquit ridens : najn^ ?iiji tu amifiJjeSi nunquam ;y- 
cepi[j'em. Nec vero in armis praeftantior, quam in toga 3 qui Con- 
ful iterum, Sp. Carvilio collega quiefcente, C. Flaminio tribuno 
plebis, quoad potuit, reftitit, agrum Picentem et Gallicum viri- 
tim contra fenatus audoritatem dividenti : augurque cum effet, 
dicere aufus eft, optimis aufpiciis ea geri, qu£e pro reipublicas 
falute gererentur -, quse contra rempublicam fierent, contra au- 
fpicia fieri. Multa in eo viro prasclara cognovi : fed nihil eft ad- 
mirabilius, quam quomodo ille mortem M. filii tulit, clari viri 
et confularis. Eft in manibus laudatio -, quam cum legimus, 
quem philofophum non contemnimus ? Nec vero ille in luce 
modo, atque in oculis civium magnus ; fed intus, domique prae- 
ftantior. Qui fermo ? quae praecepta ? quanta notitia antiquita- 
tis ? quae fcientia juris augurii ? multae etiam, ut in homine Ro- 
mano, literae. Omnia memoria tenebat, non domeflica folum, 
fed etiam externa bella : cujus fermone ita tum cupide fruebar, 
quafi jam divinarem id, quod evenit, illo extindo, fore, unde 
difcerem, neminem. 

V. Quorfum igitur haec tam multa de Maximo ? quia profeda 
videtis, nefas efie didtu, miferam fuifTe talem feneftutem. Nec 
tamen omnes polTunt effe Scipiones, aut Maximi, ut urbium 
expugnationes, ut pedeflres navalefve pugnas , ut bella a fe 
gefla, ut triumphos recordentur. Eft etiam quiete, et pure, et 
eleganter adtae statis placida ac lenis fenedus, qualem accepimus 
Platonis, qui uno et odtogefimo anno fcribens mortuus efl: qua- 
lem Ifocratis, qui eum librum, qui Panathenaicus infcribitur, 
quarto et nonagefimo anno fcripfiffe dicitur, vixitque quinquen- 
nium poflea : cujus magifter, Leontinus Gorgias, centum et fep- 
tem complevit annos 5 neque unquam in fuo fludio atque opere 
ceffavit : qui, cum ex eo quaereretur, cur tamdiu vellet efle in 
vita, 'Nihil habeo, inquit, quod accufem feneButem. Prasclarum 
refponfum, et dodlo homine dignum. Sua enim vitia infipientes, 
et fuam culpam in fenedlutem conferunt ; quod non faciebat is, 
cujus modo mentionem feci, Ennius, 



DESENECTUTE. 299 

Sicutfortis eqiius, fpatio qui fcepe fupremo 

Vicit Olympia, nunc fenio co?ifeBu quiefcit. 
Equi fortis et vidloris fenecfluti comparat fuam ; quem quidem 
probe meminilTe poteftis. Anno enim undevicefimo pofl ejus 
mortem, hi Confules, T. Flamininus, et M'. Acilius, fadti funt : 
ille autem Caspione, et Philippo iterum Confule, mortuus eft : 
cum ego quidem, v et lx annos natus, legem Voconiam voce 
magna, et bonis lateribus fuafiffem. Annos lxx natus (tot enim 
vixit Ennius) ita ferebat duo, qu23 maxima putantur onera, pau- 
pertatem et fenedlutem, ut eis pene deledlari videretur. 

Etenim, cum contemplor animo, reperio quatuor caufas, cur 
feneftus mifera videatur j unam, quod avocet a rebus gerendis \ 
alteram, quod corpus faciat infirmius ; tertiam, quod privet om- 
nibus fere voluptatibus ; quartam, quod haud procul abfit a 
morte. Earum, fi placet, caufarum quanta, quamque fit jufla 
unaquaeque, videamus. 

VI. A rebus gerendis fenedtus abflrahit ? Quibus ? an iis, quas 
in juventute geruntur et viribus ? Null^ene igitur res funt feni- 
les, quae vel infirmis corporibus, animo tamen adminiflrentur ? 
Nihil ergo agebat Q^Maximus ? nihil L. Paulus, pater tuus, 
Scipio, focer optimi viri, fiUi mei ? casteri fenes, Fabricii, Curii, 
Coruncanii, cum rempublicam confilio et aud:oritate defende- 
bant, nihil ?gebant ? 

Ad App. Claudii fenedlutem accedebat etiam, ut cascus effet : 
tamen is, cum fententia fenatus inclinaret ad pacem, et foedus 
faciendum cum Pyrrho, non dubitavit dicere illa, quae verfibus 
perfecutus efl Ennius, 

^o vobis mentesy redice quce ftare fokbant 

Antehac, dementes fefe flexere via ? 
caeteraque gravifliime ; notum enim vobis carmen efl ; et tamen 
ipfius Appii extat oratio : atque hanc ille egit feptem et decem 
annos pofl alterum confulatum, cum inter duos confulatus anni 
decem interfluxiffent, Cenforque ante confulatum fuperiorem 
fuiffet. Ex quo intelligitur, Pyrrhi bello grandem fane fuiffe 3 
sX tamen fic a patribus accepimus. 

Pp2 



300 D E S E N E C T U T E. 

Nihil igitur afFerunt, qui in re gerenda verfari fenedutem 
negant, limilerque funt, ut, fi qui gubernatorem in navigando 
agere nihil dicant, cum alii malos fcandant, alii per foros cur- 
fent, alii fentinam exhauriant ; ille autem clavum tenens fedeat 
in puppi quietus. Non faciat ea, quag juvenes : at vero multa 
majora et meliora facit. Non viribus, aut velocitatibus, aut ce- 
leritate corporum res magnas geruntur j fed confilio, audoritate, 
fententia, quibus non modo non orbari, fed etiam augeri, fenec- 
tus folet. Nili forte ego vobis, qui et miles, et tribunus, et le- 
gatus, et Conful verfatus fum in vario genere bellorum, ceffare 
nunc videor, cum bella non gero. At fenatui, quae funt gerenda, 
praefcribo, et quomodo ; Carthagini, male jam diu cogitanti, 
bellum multo ante denuntio, de qua vereri non ante definam, 
quam illam excifam tfft cognovero. 

Quam palmam utinam Dii immortales tibi, Scipio, refer- 
vent, ut avi reliquias perfequare ! cujus a morte hic tertius et 
tricelimus eft ^annus : fed memoriam illius viri excipient omnes 
anni confequentes. Anno ante me Cenforem mortuus eft, novem 
annis poft meum confulatum, cum Conful iterum, me Confule, 
creatus effet. Num igitur, fi ad centelimum annum vixifTet, fe- 
ned-utis eum fuae poeniteret ? nec enim excurfione, nec faltu, nec 
eminus haflis, aut cominus gladiis uteretur ; fed confiUo, ra- 
tione, fententia : quas nifi effent in fenibus, non fummum confi- 
lium majores noftri appellaffent Senatum. Apud Lacedaemonios 
quidem ii, qui ampHfTimum magiflratum gerunt, ut funt, fic 
etiam nominantur fenes. Quod fi legere, aut audire voletis ex- 
terna, maximas refpublicas ab adolefcentibus labefad:as, a feni- 
bus fuflentatas et reflitutas reperietis. 

CedM, qui vejiram rempublicam tantam amijijlis tam cito ? 
fic enim percontanti, ut efl in Naevii poetae ludo, refpondentur et 
alia, et haec in primis, 

Proveniebant oratores novi, Jiu/tif adolefcentuli, 
Temeritas efl videlicet florentis a^tatis 3 prudentia, fenefcentis. 

VII. At memoria minuitur. Credo, nifi eam exerceas, aut fi fis 
natura tardior. Themiflocles omnium civium nominaperceperat: 



DESENECTUTE. 301 

num Igltur cenfetls eum, cum aetate procefliiTet, qui Arlflides 
elTet, Lyfimachum falutare folitum ? Equidem non modo eos no- 
vi, qui funt, fed eorum patres etiam, et avos. Nec, fepulcra le- 
gens, vereor, (quod aiunt) ne memoriam perdam : his enim ipfis 
legendis redeo in memoriam mortuorum. Nec vero quemquam 
fenum audivi obUtum, quo loco thefaurum obruiiTet : omnia^ 
quas curant, meminerunt ; vadimonia conftituta 3 qui fibi, qui- 
bus ipii, debeant. 

Quid jurifconfulti ? quld Pontlfices ? quld augures ? quld 
philofophi fenes ? quam multa meminerunt ? Manent ingenia 
fenibus, modo permaneat ftudium et induflria ; nec ea folum in- 
claris et honoratis viris, fed in vita etiam privata et quieta, 
Sophocles ad fummam fenedutem tragoedias fecit : quod prop- 
ter fludium, cum rem familiarem negHgere videretur, a filiis 
in judicium vocatus efl; ut, quemadmodum noflro more male 
rem gerentibus patribus bonis interdici folet ^ fic illum, quafi 
defipientem, a re famlliari removerent judices. Tum fenex dici- 
tur eam fabulam, quam in manibus habebat, et proxime fcripfe- 
rat, CEdipum Coloneum, recitaffe judicibus, quasfiffeque, num 
illud carmen defipientis videretur : quo recitato, fententiis judi-* 
cum efl Hberatus. 

Num igitur hunc, num Homerum, num Hefiodum, num 
Simonidem, num Stefichorum, num, quos ante dixi, Ifocratem, 
Gorgiam, num philofophorum principes, Pythagoram, Demo- 
critum, num Platonem, num Xenocratem, num poflea Zenonem, 
Cleanthem, aut eum, quem vos etiam Romas vidiflis, Diogenenx 
Stoicum, coegit in fuis fludiis obmutefcere fened:us ? an non in 
omnibus iis fludiorum agitatio vitse asquaHs fuit ? 

Age, ut ifta divina fludia omittamus, pofTum nominare ex 
agro Sabino ruflicos Romanos, vicinos et famiHares meos, quibus 
abfentibus, nunquam ferc uUa in agro majora opera iiunt, non 
ferendis, non percipiendis, non condendis frud:ibus : quanquam in 
iUis minus hoc mirum : nemo enim efl tam fenex, qui fe annum 
non putet pofTe vivere : fed iidem elaborant in eis, quae fciunt 
nihil omnino ad fe pertinere. 



-loz D E S E N E C T U T E. 

Serit arborcs^ qiice alterifeculo projint, 
ut ait Statius nofter in Synephebis. Nec vero dubitet agricola, 
quamvis fenex, quaerenti, cui ferat, refpondere ; Diis immorta- 
libus, qui me non accipere modo haec a majoribus voluerunt, fed 
etiam pofleris prodere. 

VIII. MeUus Cascilius de fene alteri feculo profpiciente, quam 
illud, 

JEdepoJ, feneBuSj Ji nihil qiiidquam aliud vitii 
Apportes tecuniy cwn advenis -, wium idfat eji, 
^bd diu iiivendo, multa, quce non vult, videt : 
et multa fortalTe, quae vult : atque in ea quidem, quae non vult, 
faepe etiam adolefcentia incurrit. 
Illud vero idem Cscihus vitiofius, 

l^um eqmdem infeneBa hoc deputo ?niferrimum, 
Sentire ed cetate ejje fe odiofum alteri : 
Jucundum potius, quam odiofum. Ut enim adolefcentibus, 
bona indole praeditis, fapientes fenes dele(flantur, leviorque fit 
eorum fenedus, qui a juventute coluntur et diliguntur ; lic 
adolefcentes fenum praeceptis gaudent, quibus ad virtutum ftudia 
ducuntur : nec minus intelligo me vobis, quam vos mihi effe 
jucundos. Sed videtis, ut fenedlus non modo languida atque 
iners non fit, verum etiam fit operofa et femper agens ahquid, 
et moliens j tale fcilicet, quale cujufque ftudium in fuperiore vita 
fuit. Quid, quod etiam addifcunt ahquid ? ut Solonem verfibus 
gloriantem videmus, qui fe, quotidie ahquid addifcentem, fenem 
iieri dicit : ut ego feci, qui Graecas hteras fencx didici : quas 
quidem fic avide arripui, quafi diuturnam litim explere cupiens, 
ut ea ipfa mihi nota effent, quibus me nunc exemplis uti vide- 
tis : quod cum feciffe Socratem in fidibus audirem, vellem equi- 
dem et illud ; (difcebant enim iidibus antiqui) fed in Uteris certe 
elaboravi. 

IX. Nec nunc quidem vires defidero adolefcentis, (is enim erat 
locus alter de vitiis fenedlutis) non plus, quam adolefcens tauri, 
aut elephanti defiderabam. Quod eft, eo decet uti j et quidquid 
-agas, agere pro viribus. Qua^ enim vox potefl effe contemptior. 



DESENECTUTE. 30^ 

quam Milonls Crotoniatae ? qui, cum jam fenex eflet, athle- 
tafque fe in curriculo exercentes videret , adfpexifle lacertos 
fuos dicitur, illacrymanfque dixifle, At hi quidefn jam mortui 
funt, Non vero tam ifti, quam tu ipfe , nugator : neque 
enim ex te unquam es nobilitatus, fed ex lateribus et lacertis 
tuis. Nihil Sex. iElius tale, nihil multis annis ante T. Corun- 
canius, nihil modo P. CralTus ; a quibus jura civibus prasfcri- 
bebantur : quorum ufque ad extremum fpiritum eft proved:a 
prudentia. 

Orator, metuo, ne languefcat fened;ute : eft enim munus 
ejus non ingenii folum, fed laterum etiam, et virium. Omnino 
canorum illud in voce fplendefcit etiam nefcio quo pado in 
fenedlute ; quod equidem adhuc non amifi ; et videtis annos : 
fed tamen eft decorus fermo fenis, quietus et remiifus -, facitque 
perfaepe ipfa fibi audientiam diferti fenis compta et mitis oratio. 
Quod fi ipfe exequi nequeas, pofTis tamen Scipioni praecipere, et 
Laeho. Quid enim eft jucundius fenedlute,. ilipata Hudiis juven- 
tutis ? 

An ne eas quidem, vires fenecftuti relinquemus, ut adolefcen- 
tulos doceat, inftituat, ad omne officii munus inftruat ? quo 
quidem opere quid poteft efle praeclarius ? Mihi vero Cn. et 
P. Scipiones, et avi tui duo, L. iEmihus, et P. Africanus, co- 
mitatu nobilium juvenum fortunati videbantur. Nec uUi bona- 
rum artium magiftri non beati putandi, quamvis confenuerint 
vires, atque defecerint : etfi ifta ipfa defedlio virium, adolefcen- 
tiac vitiis efficitur faepius, quam fene<5tutis ; Libidinofa etenim, 
et intemperans adolefcentia effoetum corpus tradit fened:uti. 

Cyrus quidem apud Xenophontem eo fermone, quem mo- 
riens habuit, cum admodum fenex effet, negat fe unquam fen- 
fiffe, fene6tutem fuam imbecilliorem fad:am, quam adolefcentia 
fuiifet. Ego L. Metellum memini puer, (qui, cum quadriennio 
poft alterum confulatum Pontifex maximus fa(ftus elfet, viginti 
et duos annos ei facerdotio praefuit) ita bonis effe viribus extre- 
mo tempore aetatis , ut adolefcentiam non. requireret. Nihil 



i' 



304 DESENECTUTE, 

neceffe eft mihl de me Ipfo dicere ; quanquam efl id quidem 
fenile, aetatique noftra conceditur. 

X. Videtifne, ut apud Homerum faspiflime Neftor de vlrtuti- 
bus fuis prasdicet ? tertiam enim jam aetatem hominum vivebat; 
nec erat ei verendum, ne, vera de fe prasdicans, nimis videretur 
aut infolens, aut loquax. Etenim, ut ait Homerus, ex ejus lingua 
melle dulcior fluebat oratio ; quam ad fuavitatem nullis egebat 
corporis viribus : et tamen dux ille Graeciae nufquam optat, ut 
Ajacis fmiiles habeat decem, at ut Neftoris ; quod li acciderit, 
non dubitat, quin brevi Troja fit peritura. 

Sed redeo ad me. Quartum annum ago et o(ftogefimum : 
equidem polTe vellem idem gloriari, quod Cyrus : fed tamen 
hoc queo dicere, non me quidem iis efTe viribus, quibus aut 
miles bello Punlco, aut Quaeflor eodem bello, aut Conful in 
Hifpania fuerim, aut quadriennio pof!:, cum tribunus miUtaris 
depugnavi apud Thermopylas, M'. Acilio Glabrione Confule : 
fed tamen (ut vos videtis) non plane me enervavit, nec afflixit, 
fenedtus : non curia vires meas defiderat, non Roflra, non amici, 
non clientes, non hofpites : nec enim unquam fum affenfus veteri 
illi laudatoque proverbio, quod monet, mature fieri fenem, li diu 
veUs effe fenex. Ego vero me minus diu fenem effe mallem, 
quam effe fenem ante, quam eflem. Itaque nemo adhuc conve- 
nire me voluit, cui fuerim occupatus. 

At minus habeo virium, quam veflrum utefvis. Nec vos qul- 
dem T. Pontii centurionis vires habetis : num idcirco efl ille 
pra^ftantior ? Moderatio modo virium adfit, et tantum, quantum 
potefl, quifque nitatur -, nae ille non magno defiderio tenebitur 
virium. Olympiae per fladium IngrefTus effe Milo dicitur, cum 
humeris fuftineret bovem vivum. Utrum igitur has corporis, 
an Pythagoras tlbi malis vires ingenii dari ? Denlque iflo bono 
utare, dum adfit ; cum abfit, ne requiras. Nifi forte adolefcen- 
tes pueritiam, paulum aetate progrefU adolefcentiam, debeant 
requirere. Curfus efl certus aetatis, et una via naturae, eaque 
fimplex ; fuaque cuique parti £Etatis tempeflivitas eft data ; ut 



D E S E N E C T U T E. 305 

ct infirmltas puerorum, et ferocitas juvenum, et gravitas jam 
conftantis aetatis, et fenedtutis maturitas naturale quiddam ha- 
beat, quod fuo tempore percipi debeat. 

Arbitror te audire, Scipio, hofpes tuus avitus Mafmifia quce 
faciat hodie, nonaginta annos natus : cum ingreflus iter pedibus 
fit, in equum omnino non adfcendere -, cum equo, ex equo non 
defcendere -, nullo imbre, nullo frigore adduci, ut capite operto 
fit ; fummam in eo elle corporis ficcitatem -, itaque exequi om- 
nia regis officia et munera. Potefl igitur exercitatio, et tempe- 
rantia etiam fenecftuti confervare ahquid priftini roboris. 

XI. Non funt in fenedtute vires ? Ne poftulantur quidem vires 
a fene<ftute : ergo et legibus et inftitutis vacat aetas noftra mune- 
ribus iis, quas non poffunt line viribus fuftineri. Itaque non 
modo, quod non polfumus, fed ne quantum polTumus quidem, 
cogimur, 

At ita multi funt imbecilli fenes, ut nullum officii, aut om- 
nino vitas munus exequi poffint. At id quidem non proprium 
fene<5lutis eft vitium, fed commune valetudinis. Quam fuit im- 
becillus P. Africani iilius is, qui te adoptavit ? quam tenui, a«t 
nulla potius valetudine? quod ni ita fuiffet, alterum ille extitiffet 
lumen civitatis : ad paternam enim magnitudinem animi do(5trina 
uberior accefferat. Quid mirum igitur in fenibus, fi infirmi 
funt aliquando, cum ne id quidem adolefcentes effugere poffint ? 
Refiftendum, Lseli et Scipio, fcned:uti eft, ejufque vitia diligen- 
tia compenfanda funt. Pugnandum, tanquam contra morbum, 
iic contra fenedtutem. 

Habenda ratio valetudinis : utendum exercitationibus modi- 
cis : tantum cibi et potionis adhibendum, ut reficiantur vires, 
non opprimantur. Nec vero corpori foli fubveniendum efl, fed 
menti atque animo multo magis : nam haec quoque, nifl tan- 
quam lumini oleum inftilles, extinguuntur fenedtute. Et cor- 
pora quidem defatlgatione et exercitatione ingravefcunt ; animi 
auteni exercitando levantur. Narn, quos ait Caecilius comkos 
Jiultos fenes , hos fignificat credulos, obliviofos, diffolutos : 
quas vitla funt non fenedtutls, fed inertls, ignavae, fomniculofas 
ToM. IIL Q^q 



3o6 DESENECTUTE. 

fenedutis : ut petukntia, ut libido, magis efl adolefcentiun;^» 
quam fenum -, nec tamen omnium adolefcentiujn, fed non pro- 
borum ; fic ifta fenilis ftultitia (quae deliratio appellari folet) fe- 
num levium eft, non omnium» 

Quatuor robuflos filios, quinque filias, tantam domum, tan- 
tas clientelas Appius regebat et fenex, et caecus ; intentum enim 
animum, tanquam arcum, habebat, nec languefcens fuccumbebat 
fened:uti : tenebat non modo audloritatem, fed etiam imperium 
in fuos : metuebant fervi,. verebantur liberi,. carum omnes habe^ 
bant : vigebat in illa domo patrius mos et difciplina. 

Ita enim fenecftus honefla efl:, li fe ipfa defendit, fi jus fuum 
retinet, fi nemini emancipata efl,. fi ufque ad extremum fpiri- 
tum dominatur in fuos, Ut enim adolefcentem, in quo fenile 
aHquid, fic fenem, in quo efl adolefcentis aliquid, probo : quod 
qui fequitur, corpore fenex effe poterit, animo nunquam erit. 
Septimus mihi Originum Hber efl: in manibus : omnia antiqui- 
tatis monumenta coUigo : caufarum illuflrium , quafcumque 
defendi, nunc quam maxime conficio orationes : jus augurum, 
pontificum, civile tradto : multum etiam Graecis literis utor : 
Pythagoreorumque more, exercendse memorias gratia, quid quo- 
que die dixerim, audierim, egerim, commemoro vefperi. Hae 
funt exercitationes ingenii, haec curricula mentis : in his defu- 
dans atque elaborans corporis vires non magnopere defidero. 
Adfum amicis : venio in fenatum frequens, uUroque affero res 
multum et diu cogitatas ; eafque tueor animi, non corporis, 
viribus : quae fi exequi nequirem, tamen me led:ulus oblecfliaret 
meus ea ipfa cogitantem, quae jam agere non poffem -, fed, ut 
pofTim, facit adta vita. Semper enim in his fludiis laboribufque 
viventi non intelligitur, quando obrepat fened:us. Ita fenfim 
line fenfu aetas fenefcit 3 nec fubito frangitur, fed diuturnitate 



extmguitur. 



XII. Sequitur tertia vituperatio fened:utis, quod eam carere 
dicunt voluptatibus. O praeclarum munus aetatis, fi quidem id 
aufert nobis, quod efl in adolefcentia vitiofifTimum ! 

Accipite enim , optimi adolefcentes , veterem orationem 



DESENECTUTE. 307 

Archytae Tarentini, magni in primis, et praeclari viri ; quae mihi 
tradita eft , cum eflem adolefcens Tarenti cum Q^ Maximo. 
Nullam capitaliorem peflem, quam corporis voluptatem, ho- 
minibus dicebat a natura datam ; cujus voluptatis avidae libidi- 
nes temere et efFrasnate ad potiundum incitarentur. Hinc patriic 
proditiones, hinc rerumpublicarum everfiones, hinc cum hof- 
tibus clandeflina colloquia nafci : nuUum denique fcelus, nul- 
lum malum facinus effe, ad quod fufcipiendum non libido vo- 
luptatis impelleret : flupra vero, et adulteria, et omne tale fla- 
gitium, nullis ahis illecebris excitari, nifi voluptatis : cumque 
homini five natura, five quis Deus, nihil mente praeflabiUus de- 
diffet ; huic divino muneri ac dono nihii efle tam inimicum, 
quam voluptatem. Nec enim libidine dominante temperantiae 
locum effe : neque omnino in voluptatis regno virtutem pofTe 
confiflere : quod quo magis intelligi pofTet, fingere animo ali- 
quemjubebat, tanta incitatum voluptate corporis, quanta per- 
cipi pofTet maxima : nemini cenfebat fore dubium, quin tamdiu, 
dum ita gauderet, nihil agitare mente, nihil ratione, nihit co- 
gitatione confequi pofTet. Quocirca nihil effe tam deteflabile, 
tamque peftiferum, quam voluptatem ; fi quidem ea, cum ma- 
jor effet atque longior, omne animi lumen extingueret. Haec 
cum C. Pontio Samnite, patre ejus, a quo, Caudino praelio, 
Sp. Poftumius et T. Veturius Confules fuperati funt, locutum 
Archytam, Nearchus Tarentinus, hofpes nofler, qui in amici- 
tia populi Romani permanferat, fe a majoribus natu accepiffe 
dicebat, cum quidem ei fermoni interfuiffet Plato Athenienfis ; 
quem Tarentum venifie, L. Camillo, Appio Claudio Confuli- 
bus, reperio. 

Quorfum hoec ? ut intelligatis, fi voluptatem afpernari ratione 
et fapientia non poffemus, magnam habendam fenedluti gra- 
tiam, quae efiiceret, ut id non Hberet, quod non oporteret. 
Impedit enim confilium voliiptas, rationi inimica ; ac mentis 
(ut ita dicam) prteftringit oculos, necJiabet ullum cum virtute 
commercium. Invitus quidem feci, ut fortiflimi viri T. Flami- 
nini fratrem L. Flamininum e fenatu ejicerem, feptem annis 

Q^q2 



3o8 D E S E N E C T U T E. 

poftquam Conful fulflet : fed notandam putavi llbldinem. Ille 
enim, cum effet Conful in Gallia, exoratus in convivio a fcorto 
eft, ut fecuri feriret aliquem eorum, qui in vinculis effent dam- 
nati rei capitalis. Hic, Tito fratre fuo Cenfore, (qui proximus 
ante me fuerat) elapfus efl : mihi vero et Fkcco neutiquam. 
probari potuit tam flagitiofa et tam perdita libido, quse cum pro- 
bro privato conjungeret imperii dedecus. 

XIII. Saepe audivi a majoribus natu, qui fe porro pueros a fe- 
nibus audifle dicebant, mirari folitum C. Fabricium, quod, cum 
apud regem Pyrrhum legatus eflet, audiflet a Theflalo Cinea^ 
effe quendam Athenis, qui fe fapientem profiteretur ; eumque 
dicere, omnia, qua^ faceremus, ad voluptatem effe referenda : 
quod ex eo audientes M'. Curium et T. Coruncanium optare 
foHtos, ut id Samnitibus, ipfique Pyrrho perfuaderetur ; quo 
f^icilius vinci pofTent, cum fe voluptatibus dediffent. Vixerat M'. 
Curius cum P. Decio, qui, quinquennio ante eum Confulem, fe 
pro republica quarto confulatu devoverat. Norat eundem Fa- 
bricius , norat Coruncanius ; qui cum ex fua vita , tum ex 
ejus, quem dico, P. Decii fadto, judicabant effe profedto ali- 
quid natura pulchrum atque prseclarum, quod fua fponte pete- 
retur, quodque, fpreta et contempta vohiptate, optimus quifque 
fequeretur. 

Quorfum igitur tam muha de voluptate ? quia non modo 
vituperatio nulla, fed etiam fumma laus, fened:utis efV, quod 
ca voluptates nuUas magnopere defiderat. Caret epuHs, extruc- 
tifque menfis, et frequentibus pocuKs ? caret ergo etiam vino- 
lentia, et cruditate, et infomniis. Sed fi aHquid dandum eft 
voluptati, quoniam ejus blanditiis non facile obfiflimus, (divine 
enim Plato efcam malorum voluptatem appellat, quod ea videHcet 
homines capiantur, ut hamo pifces) quanquam immoderatis 
cpuHs careat fenedtus, modicis tamen conviviis deled:ari poteft. 
C. DuiHium, M. fiHum, qui Pcenos clafTe primus devicerat, re- 
deuntem a coena fenem faepe videbam puer ; deledtabatur crebro 
funaH et tibicine, quae fibi, nuHo exemplo, privatus fumpferat : 
tantum Hcentiae dabat gloria. 



DESENECTUTE. 309 

Sed quld ego alios ? ad meipfum jam revertar. Primum habui 
femper fodales : Sodalitates autem me Quaellore conflitutae funt, 
facris Idasis Magnae Matris acceptis. Epulabar igitur cum foda- 
libus omnino modice -, fed erat quidam fervor aetatis, qua pro- 
grediente, omnia fient in dies mitiora : neque enim ipforum 
conviviorum deledlationem voluptatibus corporis magis, quam 
coetu amicorum et fermonibus, metiebar. Bene enim majores 
noftri accubationem epularem amicorum, quia vit^ conjundHo- 
nem haberet, convivium nominarunt ; meHus, quam Graeci, qui 
hoc idem tum compotationem, tum concoenationem vocant : ut, 
quod in eo genere minimum eft, id maxime probare videantur. 

XIV. Ego vero propter fermonis deled:ationem tempeftivis 
quoque conviviis deledlor, nec cum aequalibus folum, (qui pauci 
admodum reflant) fed cum veflra etiam aetate, atque vobifcum 5 
habeoque feneftuti magnam gratiam, quae mihi fermonis avi- 
ditatem auxit, potionis et cibi fuflulit. Quod fi quem etiam ifla 
deledtant, (ne omnino bellum indixiffe videar voluptati, cujus 
efl etiam fortaffe quidam naturalis modus) non intelligo, ne in 
iflis quidem voluptatibus ipfis carere fenfu fenecftutem. Me vero 
et magifleria deledlant a majoribus inftituta ; et is fermo, qui, 
more majorum, a fummo adhibetur in poculis j et pocula, ficut 
in fympofio Xenophontis, minuta atque rorantia ; et refrigeratio 
aeflate, et vicifRm aut fol, aut ignis hibernus : quae quidem in 
Sabinis etiam perfequi foleo, conviviumque vicinorum quotidie 
compleo ; quod ad multam nodlem, quam maxime pofiumus, 
vario fermone producimus. 

At non efl voluptatum tanta quafi titillatio in fenlbus. Credo : 
fed ne defideratio quidem : nihil autem moleflum, quod non 
defideres. Bene Sophocles, cum ex eo quidamjam affecto aetate 
quaereret, utereturne rebus venereis, Dii meUora, inquit ; Hben- 
ter vero iftinc, tanquam a domino agrefti ac furiofo, profugi : 
cupidis enim rerum taHum, odiofum et moleftum efl fortaffe 
carere^ fatiatis vero, et expletis, jucundius efl carere, quam frui: 
quanquam non caret is, qui non defiderat. Ergo hoc non defide- 
rare, dico effe jucundius, quam frui. 



cio DE SENECTUTE. 

Quod fi iftis ipfis voluptatibus bona aetas fruitur libentius ; 
-primum parvulis fruitur rebus, ut diximus ; deinde iis, quibus 
fenedlus, fi non abunde potitur, non omnino caret. Ut Turpione 
Ambivio magis deledtatur, qui in prima cavea fpedlat, deledtatur 
tamen etiam qui in ultima ; fic adolefcentia, voluptates prope 
intuens, magis fortaffe laetatur ; fed dele(ftatur etiam fenedus, 
procul eas fpedlans, tantum, quantum fat efl. 

At illa quanti funt, animum tanquam emeritis flipendiis li- 
bidinis , ambitionis , contentionis , inimicitiarum , cupiditatum 
omnium, fecum efTe, fecumque ( ut dicitur ) vivere ? Si vero 
habet aliquod tanquam pabulum fludii atque do<5lrinaB, nihil efl 
otiofa fenedtute jucundius. Mori videbamus in fludio dimetiendi 
pene caeli a,tque terrae C. Gallum, familiarem patris tui, Scipio. 
Quoties illum lux nod:u aUquid defcribere ingrefTum, quoties 
nox opprefTit, cum mane ccepifTet ? quam dele<flabat eum defec- 
tiones folis et luns multo nobis ante praedicere ? 

Quid in levioribus fludiis, fed tamen acutis ? quam gaude- 
bat bello fuo Punico Naevius ! quam Truculento Plautus ! quam 
Pfeudolo ! Vidi etiam fenem Livium ; qui, cum fex annos ante 
quam ego natus fum, fabulam docuiffet, Centone Tuditanoque 
Confulibus, ufque ad adolefcentiam meam procefTit aetate. Quid 
de P. Licinii Craffi et pontificii, et civilis juris fludio loquar ? 
aut de hujus P. Scipionis, qui his paucis diebus Pontifex maxi- 
mus fadus efl ? Atqui eos omnes, quos commemoravi, his flu- 
diis flagrantes fenes vidimus. M. vero Cethegum, quem rede 
Suadce mediillam dixit Ennius, quanto fludio exerceri in dicendo 
yidebamus, etiam fenem ? Qu£e funt igitur epularum, aut ludo- 
fum, aut fcortorum voluptates cum his voluptatibus comparan- 
dse ? Atque hsc quidem ftudia dodrinac ; qua^ quidem pruden- 
tibus et bene inftitutis pariter cum astate crefcunt : ut honeflum 
illud Solonis fit, quod ait verficulo quodam, ut ante dixi, fenef- 
cere fe multa in dies addifcentem : qua voluptate animi nuUa 
certe poteft efle major. 

XV. Venio nunc ad voluptates agricolarum, quibus ego in- 
credibiliter delector j qu2e nec ulla impediuntur fenedute, et mihi 



DE SENECTUTE. 311 

ad fiipientls vitam' proxime videntur accedere. Habent enirn 
rationem cum terra, quas nunquam recufat imperium, nec un- 
quam fme ufura reddit, quod accepit 1 fed alias minore, ple- 
rumque majore cum fcenore. Quanquam me quidem non frudtus 
modo, led etiam ipfius terrae vis ac natura deledat 3 quas, cum 
gremio mollito ac fubadto femen fparfum excepit, primum, id 
Gccascatum cohibet ; (ex quo occatio, quse hoc efficit, nominata 
efl) deinde, tepefadtum vapore et compreffu fuo diffindit, et 
eUcit herbefcentem ex eo viriditatem : quas, nixa fibris ftirpium, 
fenfim adolefcit, culmoque eredla geniculato, vaginis jam quali 
pubefcens includitur ; e quibus cum emerferit, fundit frugem 
fpici, ordine flrudtam, et contra avium minorum morfus muni^ 
tur vallo ariflarum* 

Quid ego vitium fatus, ortus, incrementa commemorem ? 
Satiari deledtatione non pofTum, ut meae fenedtutis requietem 
oblecftamentumque nofcatis. Omitto enim vim ipfam omnium, 
quas generantur e terra : quag ex fici tantulo grano^ aut ex acino 
vinaceo, aut ex caeterarum frugum ac flirpium minutiffimis fe- 
minibus tantos truncos ramofque procreat. Malleoli, plantiis, 
farmenta, viviradices,. propagines, nonne ea efficiunt, ut quem- 
vis cum admiratione deleftent ? Vitis quidem, quae natura cadu- 
ca efl, et, nifi fulta fit, ad terram fertur j eadem, ut fe erigat, 
clavieulis fuis, quafi manibus, quidquid eft nadta, compled:i- 
tur ; quam, ferpentem multiplici lapfu et erratico, ferro ampu- 
tans coercet ars agricolarum, ne filvefcat farmentis, et in omnes 
partes nimia fundatur. Itaque ineunte vere, in iis, quae reH(£ta 
funt, exiftit tanquam ad articulos farmentorum ea, qu'£ gemma 
dicitur, a qua oriens uva fei^e oflendit : quse et fucco terrae, et 
calore folis augefcens primo eft peracerba guftatu, deinde matU" 
rata dulcefcit ; veftitaque pampinis, nec modico tepore caret, et 
nimios folis defendit ardores : qua quid poteft effe tum frudu 
laetius, tum adfpedtu pulchrius ? cujus quidem non utihtas me 
folum, ut ante dixi, fed etiam cuhura, et ipfa natura deled:at ; 
adminiculorum ordines, capitum jugatio, religatio, et propagatio 



312 D E S E N E C T U T E. 

vitium ; farmentorumque ea , quam dixl, aliorum amputatio, 
aliorum immiffio. 

Quid ego irrigationes ? quid foffiones agri, repaftinationefquc 
proferam, quibus fit multo terra foucundior ? Quid de utilitate 
loquar llercorandi ? Dixi in eo libro, quem de rebus rufticis 
fcripfi j de qua do6lus Hefiodus ne verbum quldem fecit, cum 
de cultura agri fcriberet. At Homerus, qui multis, ut mihi vi- 
detur, ante feculis fuit, Laertem lenientem defiderium, quod 
capiebat e iilio, colentem agrum, et eum ftercorantem facit. 
Nec vero fegetibus folum, et pratis, et vineis, et arbuftis res 
ruftica: laetas funt, fed etiam hortis et pomariis ; tum pecudum 
paftu, apium examinibus, florum omnium varietate. Nec conii- 
tiones modo deledtant, fed etiam inlitiones j quibus nihil invenit 
agricultura folertius. 

XVI. PofTum perfequi multa oble6lamenta rerum rufllcarum; 
fed ea ipfa, quae dixi, fuiffe fentio longiora. Ignofcetis autem : 
nam et fludio rerum rufticarum prove(ftus fum, et fene<flus efl 
natura loquacior ; ne ab omnibus eam vitiis videar vindicare. 
Ergo in hac vita M'. Curius, cum de Samnitibus, de Sabinis, de 
Pyrrho triumphaffet, confumpfit extremum tempus astatis : cu- 
jus quidem villam ego contemplans (abefl; enim non longe a me) 
admirari fatis non poffum vel hominis ipfius continentiam, vel 
temporum difcipHnam. Curio, ad focum fedenti, magnum auri 
pondus Samnites cum attuHfTent, repudiati ab eo funt. Nonenim, 
aurum habere, praeclarum fibi videri dixit ; fed iis, qui haberent 
aurum, imperare. Poteratne tantus animus non jucundam efH- 
.cere fene(5tutem ? 

Sed venio ad agrlcolas , ne a meipfo recedam. In agris 
erant tum fenatores, et iidem fenes : fiquidem aranti L. Quin- 
tio Cincinnato nuntiatum efl, eum Didlatorem effe fadum; cujus 
Didatoris juffu magifler equitum, C. ServiHus Ahala, Sp. Mx- 
lium regnum appetentem, occupatum interemit. A villa in fena- 
tum arceflebantur et Curius, et caeteri fenes, ex quo, qui eos 
arceflebantj viatores nominati funt, Num igitur eorum fenec^us 



DESENECTUTE. 313 

niirerabllls fuit, qui fe agri cultione obledabant ? Mea quideni 
fententia, haud fcio, an ulla vita beatior efle poflit ; neque fo- 
lum officio, quod hominum generi univerfo cultura agrorum ell 
falutaris, fed et deledlatione, quam dixi, et faturitate copiaque 
omnium rerum, quas ad vidlum hominum, ad cultum etiam 
Deorum, pertinent ; ut, quoniam haec quidam defiderant, in gra- 
tiam jam cum voluptate redeamus. Semper enim boni affiduiquc 
domini referta cella vinaria, olearia, etiam penaria eft, villaquc 
tota locuples eft : abundat porco, h^edo, agno, galhna, ladle, 
cafeo, melie, Jam hortum ipfi agricolae fuccidiam alteram, ap- 
pellant : tum conditiora facit ha^c, fupervacanei etiam operis, 
aucupium atque venatio. 

Quid de pratorum viriditate, aut arborum ordinibus , aut 
vinearum, oUvetorumve fpecie dicam ? Brevi praecidam. Agro 
bene culto nil poteft effe, nec ufu uberius, nec fpecie orna- 
tius : ad qucm fruendum non modo non retardat, verum etiam 
invitat atque alledlat, fened:us. Ubi enim poteft illa aetas, aut ca- 
lefcere vel apricatione meHus, vel igni ; aut viciffim umbris, 
aquifve refrigerari falubrius ? Sibi igitur habeant arma, libi equos, 
fibi haftas, fibi clavam, fibi pilam, fibi natationes et curfus : 
nobis fenibus ex luiionibus muhis talos reHnquant, et teiTeras : 
idipfum tamen, ut lubebit , quoniam fme his beata tffe fenedus 
poteft. 

XVn. Multas ad res, perutiles Xenophontis Ubri funt. Quos 
legite, quaefo, ftudiofe, ut facitis. Quam copiofe ab eo agricultura 
laudatur in eo hbro, qui efl de tuenda re famihari, qui CEco- 
nomicus infcribitur ? Atque ut intelHgatis, nihil ei tam regale 
videri, quam ftudium agri colendi, Socrates in eo hbro loqui- 
tur cum Critobulo, Cyrum minorem, regem Perfarum, prae- 
ftantem ingenio atque imperii gloria, ( cum Lyfander Lacedae- 
monius, vir fumm^e virtutis, veniffiet ad eum Sardis, eique dona 
a fociis attuUffet) et ca^teris in rebus comem erga Lyfandrum, 
a-tque humanum fuilTe, et ei quendam confeptum agrum, diU- 
genter confitum, oflendilTe. Cum autem admiraretur Lyfander 
T o M. in. R r 



314 DESENECTUTE. 

et procerltates arborum , et dired:os m quincuncem ordines, 
et humum fubadlam atque puram, et fuavitatem odorum, qui 
afflarentur e floribus ; tum eum dixifle, mirari fe non modo di- 
ligentiam, fed etiam folertiam ejus, a quo eifent illa dimenfa 
atque defcripta ; et ei Cyrum refpondilTe, Atqui ego omnia ifla 
fum dimenfus ; mei funt ordlnes, mea defcriptlo ; multae etlam 
iftarum arborum mea manu funt fatae. Tum Lyfandrum intuen- 
tem ejus purpuram, et nitorem corporis, ornatumque Perficum 
multo auro, multifque gemmis, dixifle -, Refte vero te, Cyre, 
beatum ferunt, quoniam virtuti tuie fortuna conjundla eft. 

Hac igitur fortuna frui licet fenibus ; nec aetas impedit, quo 
minus et caeterarum rerum, et in primis agri colendi fludia te- 
neamus ufque ad ultimum tempus fenedlutis. M. quidem Vale- 
rium Corvum accepimus ad centefimum annum perduxlffe, cum 
efTet adla jam astate in agris, eofque coleret ; cujus inter primum 
et fextum confulatum fex et quadraginta anni interfuerunt. Ita- 
que quantum fpatium aetatls majores noftri ad fenedlutls initlum 
effe voluerunt, tantus illi curfus honorum fuit. Atque ejus 
extrema astas hoc beatior, quam media, quod audoritatis plus 
habebat, laboris vero minus. Apex autem fenedutis eft audori- 
tas. 

Quanta fult in L. Caecilio Metello ? quanta in Atilio Cala- 
tino ? in quem illud elogium unicum; plurim^ consenti- 

UNT GENTES, POPULI PRIMARIUM FUISSE VIRUM. NotUm 

eft totum carmen, incifum in fepulcro. Jure igitur gravis, cujus 
de laudibus omnium effet fama confentiens. Quem virum P. 
CrafTum, nuper Pontificem maximum ? quem poflea M. Lepi- 
dum eodem facerdotio praeditum vidlmus ? Quid de Paulo, aut 
Afrlcano loquar ? aut, ut jam ante, de Maximo ? quorum non 
in fententia folum, fed etiam in nutu, refidebat audoritas. Habet 
fenedlus, honorata praefertim, tantam au(ftoritatem, ut ea pluris 
fit, quam omnes adolefcentiae voluptates. 

XVIIL Sed in omni oratione mementote, eam me laudare fe- 
Jiedtutem, quae fundamentis adolefcentias conftituta fit ; ex quo id 
efficitur, quod ego, magno quondam cum affenfu omnium, dixi ^ 



DESENECTUTE. 315 

Miferam effe fenedtutem, quae fe oratione defenderet. Non cani, 
non rugae repente audtoritatem arripere pollunt ; fed honefle ad:a 
fuperior astas fru(flus capit audloritatis extremos. 

Hasc enim ipfa funt honorabilia, quae videntur levia atquc 
communia , falutari , appeti , decedi , affurgi , deduci , reduci , 
confuli ; quae et apud nos, et in aliis civitatibus, ut quaeque 
optime morata, ita dihgentiffime obfervantur. Lyfandrum La- 
cedasmonium, cujus modo mentionem feci, dicere aiunt fo- 
litum, Lacedaemone effe honefliflimum domicihum fenedtutis : 
nufquam enim tantum tribuitur aetati, nufquam efl fenedlus ho- 
noratior. Quin etiam memoriae proditum efl, cum Athenis, 
ludis, quidam in theatrum grandis natu venifTet, in magno con- 
feffu locum ei a fuis civibus nufquam datum : cum autem ad 
Lacedasmonios accefHffet, qui, legati cum effent, in loco certo 
confederant, confurrexiffe omnes, et fenem illum feffum rece- 
pifTe. Quibus cum a cundlo confefTu plaufus effet multiplex da- 
tus, dixiffe ex iis quendam, Athenienfes fcire, quae red:a effent, 
fed facere nolle. Multa in noflro collegio pr^clara -, fed hoc, 
de quo agimus, in primis, quod, ut quifque aetate antecelHt, 
ita fententis principatum tenet : neque folum honore antece- 
dentibus, fed iis etiam, qui cum imperio funt, majores natu 
augures anteponuntur. Quse funt igitur voluptates corporis cum 
audtoritatis praemiis comparandae ? quibus qui fplendide ufi funt, 
ii mihi videntur fabulam aetatis peregiffe, nec, tanquam inexer- 
citati hiftriones, in extremo adtu corruiffe. 

At funt morofi, et anxii, et iracundi, et difficiles fenes ; fi 
quaerimus, etiam avari : fed ha^c morum vitia funt, non fenec- 
tutis. Ac morofitas tamen, et ea vitia, quae dixi, habent aliquid 
excufationis, non illius quidem juftae, fed quae probari poffie 
videatur. Contemni fe putant, defpici, illudi : praeterea in fragili 
corpore odiofa omnis ofFenfio eft : quae tamen omnia dulciora 
fiunt et moribus bonis, et artibus ; idque tum in vita, tum in 
fcena intelUgi potefl ex iis fratribus, qui in Adelphis funt. 
Quanta in altero duritas, in altero comitas ! Sic fe res habet. Ut 
enim non omne vinum, fic non omnis aetas, veftutate coacefcit. 

R r 2 



3i6 D E S E N E C T U T E, 

Severitatem in fenedlute probo, fed eam (ficut alia) modicam; 
acerbitatem nuUo modo. Avaritia vero fenilis quid fibi velit, noa 
intelligo. Poteft enim quidquam effe abfurdius, quam, quo mi- 
nus vix reflat, eo plus viatici quaerere .? 

XIX. Quarta reilat caufa, quse maxime angere, atque follici- 
tam habere noftram aetatem videtur , appropinquatio mortis f 
quas certe a fenedtute non poteft longe abefie. O miferum fenem, 
qui mortem contemnendam efle in tam longa sc^tate non vide- 
rit ! quas aut plane negligenda eft, fi omnino extinguit animum ;. 
aut etiam optanda, fi aliquo eum deducit, ubi fit futurus a^ter- 
nus. Atqui tertium certe nihil inveniri potcft. Quid igitur ti- 
meam, fi aut non mifer poft mortem,. aut beatus etiam futurus. 
fum ? 

Quanquam quis eft tam flultus, quamvls fit adolefcens, cul 
lit exploratum, fe ad vefperum effe vidturum ? Quin etiam aetas 
illa multo plures, quam nof^ra, mortis cafus habet. Facilius in 
morbos incidunt adolefcentes ; gravius segrotant j trifdus curan- 
tur : itaque pauci veniunt ad fenediutem : quod ni ita accideret, 
melius et prudentius viveretur. Mens enim, et ratio, et confi- 
lium, in fenibus eft ; qui fi nulli fuiffent, nuIIcE omnino civita- 
tes fuiflent. Sed redeo ad mortem impendentem. Quod illud efl 
crimen fenedlutis, cum illud videatis cum adolefcentia effe com- 
mune ? Senfi ego tum in optimo filio meo, tum in expedtatis ad 
ampliflimam dignitatem fratribus tuis, Scipio, omni setati mor- 
tem effe communem. 

At fperat adolefcens, diu fe vidurum ; quod fperare idcm 
fenex non potefl. Infipienter fperat : quid enim flultius, quam 
incerta pro certis habere, falfa pro veris ? Senex ne quod fpe- 
ret quidem habet. At efl eo meliore conditione, quam ado- 
lefcens ; cum id , quod ille fperat , hic jam confecutus efl. 
Ille vult diu vivere ; hic diu vixit. Quanquam, 6 Dii boni ! 
quid eft in hominis vita diu ! Da enim fupremum tempus : ex- 
peftemus Tarteffiorum regis astatem : fuit enim (ut fcriptum vi- 
deo ) Arganthonius quidam Gadibus , qui od:oginta regnavit 
annos, centum et viginti vixit. Sed mihi ne diuturnum quidem 



DE SENECTUTE. 317 

quldquam vldetur, in quo eft aliquid extremum : cum enim id 
advenit, tunc illud, quod praeteriit, effluxit : tantum remanet, 
quod virtute et redte fadtis confecutus lis. Horae quidem cedunt, 
et dies, et menfes, et anni ; nec pra^teritum tempus unquam 
revertitur ; nec, quid fequatur, fciri poteft. Quod cuique tem- 
poris ad vivendum datur, eo debet effe contentus : neque enim 
hiflrioni, ut placeat, peragenda eft fabula, modo, in quocun- 
que fuerit ad:u, probetur ; neque fapienti ufque ad Plaudhe vi=- 
vendum. 

Breve enim tempus aetatis, fatis eft longum ad bene honefle- 
que vivendum : fm procefleris longius , non magis dolendum 
eft, quam agricolae dolent, praeterita verni temporis fuavitate, 
aeftatem autumnumque veniffe. Ver enim tanquam- adolefcen- 
tiam fignificat , oftenditque fruftus futuros : reliqua tempora 
demetendis frucftibus, et percipiendis accommodata funt. Fruc- 
tus autem fenedtutis eft, ut fsepe dixi, ante partorum bonorum' 
memoria et copia. Omnia vero, quas fecundum naturam fiunt, 
funt habenda in bonis. Quid eit autem tam fecundum naturam, 
quam fenibus emori ? quod idem contingit adolefcentibus, ad- 
verfante et repugnante natura. Itaque adolefcentes mori fic mihi' 
videntur, ut cum aquae multitudine vis flammae opprimitur 5 
fenes autem, ilcut fua fponte, nulla adhibita vi, confumptus 
ignis extinguitur. Et quafi poma, ex arboribus, fi cruda funt, 
vi avelluntur j fi matura et coda, decidunt; fic vitam adolef- 
centibus vis aufert, fenibus maturitas : qua& mihi quidem tam 
jucunda eft, ut, quo propius ad mortem accedam, quafi terram 
videre videar, aliquandoque in portum ex longa navigatione effe 
venturus. 

XX. Omnium aetatum certus eft terminus ; fene(ftutis autem 
nullus certus eft terminus : redeque in ea vivitur, quoad munus 
cfhcii exequi et tueri poffis, et tamen mortem contemnere. Ex 
quo fit, ut animofior etiam fene^tus fit, quam adolefcentia, et 
fortior. Hoc illud eft, quod Pififtrato tyranno a Solone refpon- 
fum eft ; cum illi quaerenti, Qua tandem fpe fretus, fibi tam 
audaciter obfifteret, refpondiffe dicitur, Senedute. Sed vivendi 



3i8 DESENECTUTE. 

finis efl optimus, cum, integra mentc, caBterifque fenfibus, opus 
ipfa fuum eadem, quse coagmentavit, natura diflblvit. Ut navem, 
ut asdificium idem deflruit facillime, qui conftruxit -, fic homi- 
nem eadem optime, quae conglutinavit, natura dilTolvit. Jam 
omnis conglutinatio recens segre, inveterata facile, divellitur. 
Ita fit, ut illud breve vitae reliquum nec avide appetendum feni- 
bus, nec fme caufa deferendum fit -, vetatque Pythagoras injuflu 
imperatoris, • id eft, Dei, de prasfidio et flatione vitas decedere. 
Solonis quidem fapientis elogium eft, quo fe negat velle fuam 
mortem dolore amicorum et lamentis vacare : vult, credo, fe efie 
carum fuis. Sed haud fcio, an meHus Ennius, 

Nemo me lacrymis decoret, neque funera jletu 
Faxit, 
Non cenfet lugendamefTemortem, quam immortaUtasconfequatur. 
Jam fenfus moriendi aliquis effe poteft, ifque ad exiguum 
tempus, praefertim feni : poft mortem quidem fenfus aut optan- 
dus, aut nuUus eft. Sed hoc meditatum ab adolefcentia de- 
bet effe, mortem ut negligamus ; fme qua meditatione, tran- 
quillo effe animo nemo poteft : moriendum enim certe eft ; et 
id incertum, an eo ipfo die. Mortem igitur omnibus horis 
impendentem timens, qui poterit animo confiftere ? De qua 
non ita longa difputatione opus efie videtur, cum recorder, 
non folum L. Brutum, qui in Hberanda patria eft interfedlus ; 
non duos Decios, qui ad voluntariam mortem curfum equorum 
incitaverunt -, non M. AtiHum, qui ad fuppHcium eft profec- 
tus, ut fidem hofti datam confervaret ; non duos Scipiones, qui 
iter Pcenis vel corporibus fuis obftruere voluerunt -, non avum 
tuum L. Paulum, qui morte luit coHegae in Cannenfi igno- 
minia temeritatem ; non M. MarceHum, cujus interitum ne 
crudeHfTimus quidem hoftis honore fepulturae carere paffus eft ; 
fed legiones noftras (quod fcripfi in Originibus) in eum faepe 
locum profedlas alacri animo et eredlo, unde fe nunquam redi- 
turas arbitrarentur. Quod igitur adolefcentes, et ii quidem non 
fokim indodl, fed etiam ruftici, contemnunt, id dodi fenes ex- 
timefcent ? 



DESENECTUTE. 319 

Omnino (ut mihi quidem videtur) fludiorum omnium fa- 
tietas, vitae facit fatietatem. Sunt pueritiae certa ftudia : num 
Igitur ea defiderant adolefcentes ? Sunt et ineuntis adolefcentise : 
num ea jam conftans requirit setas, quae media dicitur ? Sunt 
etiam hujus aetatis ; ne ea quidem quaeruntur a fenedlute. Sunt 
extrema qusdam ftudia fenedtutis : ergo, ut fuperiorum setatum 
iludia occidunt, fic occidunt etiam fenedtutis : quod cum evenit, 
fatietas vits tempus maturum mortis affert. 

XXI. Equidem non video, cur, quid ipfe fentiam de morte, 
non audeam vobis dicere -, quod eo melius mihi cernere videor, 
quo ab ea propius abfum. Ego veflros patres, P. Scipio, tu- 
que, C. Laeli, viros clariflimos, mihique amiciflimos, vivere 
arbitror -, et eam quidem vitam, quas eft fola vita nominanda. 
Nam, dum fumus in his incluli compagibus corporis, munere 
quodam neceffitatis, et gravi opere perfungimur. Eft enim ani- 
mus caeleflis ex altiffimo domicilio depreffus, et quafi demer- 
fus in terram, locum divinas naturae aeternitatique contrarium. 
Sed credo, Deos immortales fparfilTe animos in corpora huma- 
na, ut effent, qui terras tuerentur, quique, caeleflium ordinem 
contemplantes, imitarentur eum vitae modo atque conflan- 
tia : nec me folum ratio ac difputatio impulit, ut ita crede- 
rem j fed nobilitas etiam fummorum philofophorum, et audo- 
ritas. 

Audiebam Pythagoram, Pythagoreofque, incolas pene nof- 
tros, qui effent Italici philofophi quondam nominati, nunquam, 
dubitalfe, quin ex univerfa mente divina delibatos animos ha- 
beremus. Demonftrabantur mihi praeterea, quae Socrates fupre- 
mo vitse die de immortalitate animorum difleruilTet, is, qui 
eflet omnium fapientiffimus oraculo ApoIIinis judicatus. Quid 
multa ? Sic mihi perfuafi, fic fentio, cum tanta celeritas ani~ 
morum fit, tanta memoria prateritorum, futurorumque pru- 
dentia, tot artes, tantae fcientiae, tot inventa, non poffe eam 
naturam, quae res eas contineat, eife mortalem. Cumque fem- 
per agitetur animus , nec principium motus habeat , quia fe 
ipfe moveat ; ne finem quidem habiturum effe motus , quia 



^20 DESENECTUTE. 

nunquam fe ipfe fit relidurus. Et, cum fimplex animi natura 
cfTet, neque haberet in fe quidquam admiftum difpar fui, atque 
diffimile, non pofle eum dividi : quod fi non poffit, non polTe 
interire : magnoque effe argumento, homines fcire pleraque ante 
quam nati lint, quod jam pueri, cum artes difficiles difcant, ita 
celeriter res innumerabiles arripiant, ut eas non tum primum 
accipere videantur, fed reminifci et recordari. Haec Platonis 
fere. 

XXII. Apud Xenophontem autem moriens Cyrus major haec 
dicit i *' Nolite arbitrari, 6 mihi cariffimi filii, me, cum a vobis 
-** difceffero, nufquam, aut nullum, fore : nec enim, dum eram 
^' vobifcum, animum meum videbatis j fed eum effe in hoc cor- 
*' pore, ex iis rebus, <juas gerebam, intelHgebatis : eundem igi- 
-** effe creditote, etiam fi nuUum videbitis. 

** Nec vero clarorum virorum poft mortem honorcs perma- 
**' nerent, fi nihil eorum ipforum animi efficerent, quo diutius 
"** memoriam fui teneremus. Mihi quidem nunquam perfuaderi 
*' potuit, animos, dum in corporibus effent mortaUbus, vivere ; 
** cum exiffent ex iis, emori : nec vero tum animum cfTe infi- 
** pientem, cum ex infipienti corpore evafiflet ; fed cum, omni 
*^* admixtione corporis hberatus, purus et integer efle ccepiffet, 
** tum effe fapientem. Atque etiam, cum hominis natura morte 
"^* diffolvitur, caeterarum rerum, perfpicuum efl, quo qusque 
** difcedant ; abeunt enim illuc omnia, unde orta funt : animus 
-** autem folus nec, cum adefl, nec, cum difcedit, apparet. Jam 
** vero videtis , nihil effe morti tam fimile , quam fomnum. 
^* Atqui dormientium animi maxime declarant divinitatem 
** fuam : multa enim, cum remiffi et liberi funt, futura profpi- 
** ciunt. Ex quo intelHgitur, quales futuri fmt, cum fe plane 
" corporis vinculis relaxaverint. Quare, fi haec ita funt, fic me 
** cohtote ut Deum : fm una efl interiturus animus cum corpo- 
-** re, vos tamen Deos verentes, qui hanc omnem pulchritudi- 
■** nem tuentur et regunt, memoriam noflri pie inviolateque 
** fervabitis. Cyrus quidem ha^c moriens. Nos, fi placet, noflra 
videaxnus. 



DE SENECTUTE. -2t 



o' 



XXIII. Nemo unquam mihi, Scipio, perfuadebit, aut patrein 
tuum Paulum, aut duos avos, Paulum et Africanum, aut Afri- 
cani patrem, aut patruum, aut multos praeftantes viros, quos 
enumerare non eft necefle, tanta efTe conatos, quai ad poileritatis 
memoriam pertinerent, nifi animo cernerent, pofleritatem ad fe 
pertinere. An cenfes (ut de me ipfo aliquid, more fenum, glo- 
rier) me tantos labores diurnos nodurnofque domi militiaeque 
fufcepturum fuifie, fi iifdem finibus gloriam meam, quibus vi- 
tam, effem terminaturus ? Nonne melius multo fuiffet, otiofam 
setatem, et quietam, fine ullo labore aut contentione traducere ? 
Sed nefcio quomodo animus, erigens fe, pofteritatem femper ita 
profpiciebat, quafi, cum excefliffet e vita, tum denique vidturus 
effet. Quod quidem ni ita fe haberet, ut animi immortales effent, 
haud optimi cujufque animus maxime ad immortalem gloriam 
niteretur. 

Quid, quod fapientifHmus quifque aequiflimo animo moritur, 
flultiflimus iniquiflimo ? Nonne vobis videtur animus is, qui 
plus cernat et longius, videre, fe ad mehora proficifci ; ille au- 
tem, cujus obtufior fit acies, non videre ? Equidem efFeror fludio 
patres veflros, quos colui et dilexi, videndi -, neque vero eog 
folum convenire avco, quos ipfe cognovi; fed illos etiam, dQ 
quibus audivi, et legi, et ipfe confcripfi : quo quidem me pro- 
ficifcentem haud fane quis facile retraxerit, neve, tanquam Pe- 
liam, recoxerit : et, fi quis Deus mihi largiatur, ut ex hac aetate 
repuerafcam, et in cunis vagiam, valde recufem ; nec vero veUm, 
quafi decurfo fpatio, ad carceres a calce revocari. 

Quid enim habet vita commodi ? quid non potius laboris ? 
fed habeat fane : habet certe tamen, aut fatietatem, aut modum : 
non libet enim mihi deplorare vitam, quod multi, et ii dodti, 
fa^pe fecerunt : nec me vixifTe pcenitet ; quoniam ita vixi, ut 
non fruflra me natum exiflimem : et ex hac vita ita difcedo, 
tanquam ex hofpitio, non tanquam ex domo : commorandi enim 
natura diverforium nobis, non habitandi, dedit. 

O praeciarum diem, cum ad ilkid divinum animorum concili- 
um coetumque proficifcar, cunique ex hac turba et colluvione 

ToM. m. s f 



322 DESENECTUTE. 

difcedam ! Proficifcar enlm non ad eos folum viros, de quibus 
ante dixi, fed etiam ad Catonem meum, quo nemo vir melior 
natus efl, nemo pietate praeftantior ; cujus a me corpus crema- 
tum eft i quod contra decuit ab illo meum. Animus vero, non 
me deferens, fed refped:ans, in ea profedlo loca difcefTit, quo 
mihi ipli cernebat efle veniendum : quem ego meum cafum for- 
titer ferre vifus fum ; non quod squo animo ferrem, fed me ipfe 
confolabar, exiftimans, non longinquum inter nos digrelTum et 
difceffurh fore. 

His mihi rebus, Scipio, ( id enim te cum Laelio admirari fo- 
lere dixifti) levis eft fened:us, nec folum non molefta, fed etiam 
jucunda. Quod fi in hoc erro, quod animos hominum immor- 
tales efle credam, libenter erro ; nec mihi hunc errorem, quo 
deledtor, dum vivo, extorqueri volo : fin mortuus (ut quidam 
minuti philofophi cenfent) nihil fentiam ; non vereor, ne hunc 
errorem meum mortui philofophi irrideant. Quod li non 'fumus 
immortales futuri, tamen extingui homini fuo tempore optabile 
eft : nam habet natura, ut aliarum omnium rerum, lic vivendi 
modum. Senedtus autem peradlio astatis efl, tanquam fabulas ; 
cujus defatigationem fugere debemus, praefertim adjunda fatie- 
tate. 

Habui hxc, de fenedlute qujE dicerem -, ad quam utinam per- 
veniatis, ut ea, quae ex me audiflis, re experti probare pofTitis. 



[ 3^3 ] 



L ^ L I U S, 



S I V E 



D E A M I C I T I A 



D I A L O G U S. 



AD TlTUM POMPONIUM AtTICUM. 



I. y^^UINTUS Mucius augur multa narrare de C. LaElIo, 
\^^^ focero fuo, memoriter et jucunde folebat, nec dubitarc 
illum in omni fermone appellare fapientem. Ego au- 
tem a patre ita eram dedudtus ad Scaevolam, fumpta virili toga, 
ut, quoad pofTem, et liceret, a fenis latere nunquam difcederem. 
Itaque multa ab eo prudenter difputata, multa etiam breviter et 
commode didla, memorias mandabam ; fierique iludebam ejus 
prudentia docftior. Quo mortuo, me ad Pontificem Sca^volam 
contulii quem unum noflrae civitatis et ingenio, et jullitia prae- 
ftantiffimum audeo dicere. Sed de hoc alias ; nunc redeo ad au- 
gurem. Cum faepe multa, tum memini, domi in hemicyclio fe- 
dentem, ut folebat, cum et ego elTem una et pauci admodum 
famihares, in eum fermonem illum incidere, qui tum fere omni- 
bus erat in ore. Meminifti enim, Attice, et eo magis, quod P. 
Sulpicio utebare multum, (cum is tribunus plebis capitaH odio a 
Q^Pompeio, qui tum erat Conful, diffideret, quocum conjunc- 
tiffime et amantiffime vixerat) quanta hominum elfet vel admi- 
ratio, vel querela. Itaque tum Scaevola, cum in eam ipfam 

S f 2 



324 D E A M I C I T I A. 

mentionem IncidifTet, expofuit nobis fermonem Laslii de amici-. 
tia, habitum ab illo fecum, et cum altero genero C. Fannio, M. 
iilio, paucis diebus poft mortem Africani. 

Ejus difputationis fententias memorise mandavlj quas in hoc 
libro expofui meo arbitratu : quafi enim ipfos induxi loquentes» 
ne, inqiiam, et, inquit, fa^pius interponeretur -y atque ut, tan- 
quam a praefentibus, coram haberi fermo videretur. Cum enim 
fape mecum ageres, ut de amicitia fcriberem aliquid, digna 
mihi res cum omnium cognitione, tum noilra famiUaritate, 
vifa eft : itaque feci non invitus, ut prodeiTem multis tuo rogatu. 
Sed, ut in Catone Majore, qui efl fcriptus ad te de fenedlute» 
Catonem induxi fenem difputantem, quia nulla videbatur aptior 
perfona, quas de illa a^tate loqueretur, quam ejus, qui et diu- 
tifiime fenex fuiffet, et in ipfa fenedtute prs caeteris floruifTet ; 
fic, cum accepiiremus a patribus maxime memorabiiem C. Laelii^ 
et P. Scipionis famiharitatem fuiffe, idonea mihi Laelii perfona 
vifa efl, qUcE de amicitia ea ipfa differeret, quae difputata ab eo 
meminiffct Scsvola. 

Genus autem hoc fermonum, pofltum in hominum veterum 
"aucloritate, et eorum illuilrium, plus, nefcio quo pa6lo, vide- 
tur habere gravitatis. Itaque ipfe, mea legens, fic afhciar inter- 
•dum, ut Catonem, non me, loqui exiftimem. Sed, ut tum ad 
lenem fenex de fenedlute, fic hoc libro ad amicum amiciirimus 
de amicitia fcripfi. Tum efl Cato locutus, quo erat nemo fere 
fenior temporibus illis, nemo pruden'tior ; nunc LaeKus et fapiens 
(fic enim efl habitus) et amicitiae gloria excellens, de amicitia 
loquitur. Tu velim animum a me parumper avertas, Lcelium 
loqui ipfum putes. C. Fannius, et Q^Mucius ad focerum veni- 
unt pofl mortem Africani : ab his fermo oritur : refpondet Lae- 
lius; cujus tota difputatio eil de amicitia, quam legens tu te ipfe 
cognofces. 

IL Fannius. Sunt ifla, Laeli : nec enim mehor vir fuit Afri- 
cano quifquam, nec clarior. Sed exiflimare debes, omnium ccu- 
los in te effe conjecftos : unum te fapientem et appellant et exif- 
timant. Tribuebatur hoc modo M. Catoni : fcimus L. Atihuni 



D E A M I C I T I A. 325 

apud patres noftros appellatum efTe faplentem : fed uterque alia' 
quodam modo : Atilius, quia prudens effe in jure civili puta- 
batur; Cato, quia multarum rerum ufum habebat, multaque 
cjus et in fenatu, et in foro vel provifa prudenter, vel ad:a con- 
flanter, vel refponfa acute ferebantur; propterea quafi cogno- 
men jam habebat in fened:ute fapientis. Te autem alio quodam 
modo, non folum natura et moribus, verum etiam ftudio et 
4o6lrina efle fapientem ; nec ficut vulgus, fed ut eruditi folent 
appellare fapientem, qualem in reliqua Grascia neminem : (nam 
qui feptem appellantur, eos, qui ifla fubtilius quasrunt, in nu- 
mero fapientium non habent :) Athenis unum accepimus et 
eum quidem etiam Apollinis oraculo fapientiffimum judicatum, 
Hanc effe in te fapientiam exiflimant, ut omnia tua in te pofita 
effe ducas, humanofque cafus virtute inferiores putes. Itaque 
ex me quasrunt, credo item ex te, Scaevola, quonam pafto mor- 
tem Africani feras 3 eoque magis, quod his proximis Nonis, 
cum in hortos D. Bruti auguris, commentandi caufa, ut alTolet^ 
veniflemus, tu non affuiftij qui dihgentiflime femperillum diem^ 
et illud munus folitus effes obire. 

ScjEvola. Quasrunt quidem, C. Laeli, multi, ut efl a Fan- 
aaio didtum : fed ego id refpondeo, quod animadverti, te dolorem, 
quem acceperis cum fummi viri, tum amicifhmi, morte, ferre 
moderate ; nec potuiffe non commoveri, nec fuiffe id humani- 
tatis ture : quod autem his Nonis in noflro collegio non affuiffes, 
invaletudinem caufas, non moeflitiam, fuiffe. 

LiELius. Re<^e tu quidem, Scasvola, et vere : nec enim ab 
iflo officio, quod femper ufurpavi, cum valerem, abduci in- 
commodo meo debui -, nec ullo cafu arbitror hoc conflanti 
homini poffe contingere, ut ulla intermiflio fiat officii. Tu au- 
tem, Fanni, qui mihi tantum tribui dicis, quantum ego nec 
agnofco, nec poflulo, facis amice; fed, ut mihi videris, non 
red:e judicas de Catone : aut enim nemo, quod quidem niagis 
credo, aut, fi quifquam, ille fapiens fuit. Quomodo enim (ut 
alia omittam) mortem fihi tuHt ? Memineram Paulum, viderara 
Gallum : fed hi in pueris ; Cato in perfedlo et fpedato viro. 



,26 D E A M I C I T I A. 

Quamobrem cave Catoni anteponas ne iftum quidem ipfum, 
quem Apollo, ut ais, fapientiffimum judicavit : hujus enim 
fadla, illius di(!la, laudantur. De me autem (utjam cum utroque 
loquar) fic habetote. 

III. Ego, fi Scipionis defiderio me moveri negem, quam id 
redte faciam, viderint fapientes ; fed certe mentiar. Moveor enim 
tali amico orbatus, qualis, ut arbitror, nemo unquam erit; et, 
ut confirmare pofiTum, nemo certe fuit. Sed non egeo medi- 
cina : me ipfe confolor, et maxime illo folatio, quod eo errore 
careo, quo, amicorum decefiTu, plerique angi folent : nihil enim 
mali accidifife Scipioni puto : mihi accidit, fi quid accidit. Suis 
autem incommodis graviter angi, non amicum, fed feipfum 
amantis efi:. 

Cum illo vero quis neget a^tum efi^e praeclare ? Nifi enim, 
(quod ille minime putabat) immortalitatem optare vellet, quid 
non efi: adeptus, quod homini fas efi!et optare ? Qui fummam 
fpem civium, quam de eo jam puero habuerant, continuo ado- 
lefcens incredibili virtute fuperavit : qui confulatum petivit nun- 
quam, facftus efi: Conful bis ; primum ante tempus ; iterum fibi, 
fuo tempore ; reipubUcae, pene fero : qui, duabus urbibus ever- 
fis, inimicifilmis huic imperio, non modo pra^fentia, verum etiam 
futura, bella delevit. Quid dicam de moribus facillimis ? de pie- 
tate in matrem ? Hberalitate in forores ? bonitate in fuos ? jufi:itia 
in omnes ? Haec nota funt vobis : quam autem civitati carus 
fuerit, mcerore funeris indicatum efi:. Quid igitur hunc pauco- 
rum annorum accefiio j uvare potuifi^et ? Sene(5tus enim, quamvis 
non fit gravis, ut memini Catonem, anno ante quam mortuus efi:, 
mecum et cum Scipione difi^erere, tamen aufert eam viriditatem, 
in qua etiam tunc erat Scipio. 

Quamobrem vita quidem tahs fuit, vel fortuna, vel gloria, 
ut nihil poffet accedere j moriendi autem fenfum celeritas abf- 
tuUt : quo de genere mortis difiicile didu efi:; quid homines 
fufpicentur, videtis. Hoc tamen vere Ucet dicere, P. Scipioni, 
ex multis diebus, quos in vita celeberrimos lactifiimofque vide- 
rit, illum diem clarifilimum fuifife, cum, fenatu dimififo, domum 



D E A M I C I T I A. 327 

redudlus ad vefperum eft a patribus confcriptls, a populo Roma- 
no, a fociis, et Latinis, pridie quam exceflit e vita ; ut ex tam 
alto dignitatis gradu ad fuperos videatur potius, quam ad inferos, 
pervenifTe : neque enim affentior iis, qui haec nuper differere 
coeperunt, cum corporibus fimul animos interire, atque omnia 
morte deleri. 

IV. Plus apud me antiquorum audloritas valet, vel noflrorum 
majorum, qui mortuis tam religiofa jura tribuerunt -, quod non; 
feciifent profedlo, li nihil ad eos pertinere arbitrarentur 5 vel eo- 
rum, qui in hac terra fuerunt, magnamque Grsciam (quse nunc 
quidem deleta eft, tum florebat,) inflitutis et praeceptis fuis eru- 
dierunt -, vel ejus, qui ApoUinis oraculo fapientifTimus efl judi- 
catus ; qui non tum hoc, tum illud, ut in plerifque, fed idem 
dicebat femper, animos hominum effe divinos ; iifque, cum e 
corpore excefHfTent, reditum in cashim patere, optimoque et juf- 
tiffimo cuique expeditifHmum, 

Quod item Scipioni videbatur; qni quidem, quafi prEefagl- 
ret, perpaucis ante mortem diebus (cum et Philus, et Manihus 
adefTent, et aUi plures, tuque, etiam, Scasvola, mecum venif- 
fes) triduum difTeruit de repubhca ; cujus difputationis fuit ex- 
tremum fere de immortahtate animorum 3 quae fe in quiete per 
vifum ex Africano audifTe dicebat. Id fi ita efl, ut optimi cujuf- 
que animus in morte facilhme evolet, tanquam e cuflodia vin- 
cuhfque corporis, cui cenfemus curfum ad Deos facihorem 
fuifTe^ quam Scipioni ? Quocirca mcerere hoc ejus eventu, ve- 
reor, ne invidi magis, quam amici, fit. Sin autem iha veriora, 
ut idem interitus fit animorum, et corporum, nec uUus fenfus 
maneat ; ut nihil boni eft in morte, fic certe nihil mah : fenfa 
enim amifTo, fit idem, quafi natus non eflet omnino : quem 
tamen effe natum et nos gaudemus, et haec civitas, dum erit^ 
laetabitur. 

Quamobrem cum illo quidem, ut fupra dixi, a(5tum optime 
efl, mecum incommodius ; quem fuerat aequius, ut prius ia- 
troieram, fic prius exlre de vita. Sed tamen recordatione noflras 
amicitiae fic fruor, ut beate vixifTe videar, quia cum Scipionc 



328 D E A M I C I T I A. 

vixerlm ; quocum mihi conjuncfla cura de re publica, et de prl- 
vata fuit ; quocum et domus, et militia communis ; et id, in 
quo eft omnis vis amicitise, voluntatum, iludiorum, fententia- 
rum fumma confenfio. Itaque non tam ifta me fapientias, quam 
modo Fannius commemoravit, fama deledlat, falfa praefertim, 
quam quod amicitiae noftras memoriam fpero fempiternam fore : 
idque mihi eo magls efl cordi, quod ex omnibus feculis vix 
tria, aut quaXuor nominantur paria amicorum : quo in generc 
fperare videor, Scipionis, et Laslii amicitiam notam pofleritati 
fore. 

Fannius. Iflud quidem, Laeli, ita neceffe efl : fed, quoniam 
amicitiae mentionem fecifli, et fumus otiofi, pergratum mihi 
feceris, (fpero item Scaevolae) fi, quemamodum foles de caeteris 
rebus, cum ex te quaeruntur, fic de amicitia difputaris, quid fen- 
tias, qualem exiflimes, quae prscepta des. 

Sc^voLA. Mihi vero pergratum erit ; atque, idipfum cum 
tecum agere conarer, Fannius antevertit : quamobrem utrique 
noflrum gratum admodum feceris. 

V. L^Lius. Ego vero non gravarer, fi mihi ipfe confiderem : 
Nam et praeclara res efl:, et fumus, ut dixit Fannius, otiofi. 
Sed quis ego fum ? aut quae in me efl facuhas ? Dod:orum efl 
ifla confuetudo, eaque Graccorum, ut iis ponatur, de quo dif- 
putent, quamvis fubito. Magnum opus efl, egetque exercitatio- 
ne non parva. Quamobrem, quae difputari de amicitia poffunt, 
ab eis cenfeo petatis, qui ifta profitentur : ego vos hortari tan- 
tum pofTum, ut amicitiam omnibus rebus humanis anteponatis : 
nihil efl enim tam natur^ aptum, tam conveniens ad res vel fe- 
cundas, vel adverfas. 

Sed hoc primiim fentio, nifi in bonis amicitiam effe non 
polTe. Neque id ad vivum refeco, ut illi, qui haec fubtihus 
differunt, fortaife vere, fed ad communem utilitatem parum : 
negant enim, quemquam virum bonum effe, nifi fapientem. 
Sit ita fane : fed eam fapientiam interpretantur, quam adhuc 
mortalis nemo efl confecutus. Nos autem ea, quae funt in ufu, 
vitaque communi, non ea, quae finguntur, aut optantur, fpedlare 



D E A M I C I T I A. 329 

debemus. Nunquam ego dicam C. Fabrlcium, M'. Curlum, 
T. Coruncanium, quos fapientes noftri majores judicabant, ad 
iftorum normam fuifle fapientes. Quare fibi habeant fapientiae 
nomen et invidiofum, et obfcurum ; concedantque, ut hi boni 
viri fuerint. Ne id quidem facient : negabunt, id, nifi fapienti, 
pofle concedi. 

Agamus igitur plngui Minerva, ut alunt. Qui ita fe gerunt, 
ita vivunt, ut eorum probetur fides, integritas, asqualitas, Ube- 
ralitas ; nec fit in ilHs ulla cupiditas, libido, audacia ; fmtque 
magna conftantia, ut ii fuerunt, modo quos nominavi ; hos 
viros bonos, ut habiti funt, fic etiam appellandos putemus; 
quia fequantur (quantum homines pofTunt) naturam, optimam 
bene vivendi ducem. Sic enim mihi perlpicere videor, ita natos 
efle nos, ut inter omnes efiet focietas quajdam ; major autem, 
ut quifque proxlme accederet : itaque cives, potiores, quam 
peregrini ; et propinqui, quam alieni : cum his enim amicitiam 
natura ipfa peperit ^ fed ea non fatis habet firmitatis. Namque 
hoc prasflat amicitia propinquitati, quod cx propinquitate bene- 
volentia tolli potefl, ex amicitia non potefl : fublata cnim bene- 
volentia, amicitiae nomen tolHtur, proplnquitatis manet. Quanta 
autem vis amicitias fit, ex hoc intelligi maxime potefl, quod ex 
infinita focietate generis humani, quam conciliavit ipfa natura, 
ita contraifl:a res efl, et adduda in anguflum, ut omnis caritas aut 
inter duos, aut inter paucos, jungeretur. 

VI. Efl autem amicitia nihil aUud nifi omnium divinarum 
humanarumque rerum cum benevolentia, et caritate fumma con- 
fenfio : qua quldem haud fcio, an, excepta fapientia, quidquam 
meUus homini fit a Diis immortaUbus datum. Divitias aUi prae- 
ponunt, bonam aUi valetudinem, aUi potentiam, aUi honores, 
muhi etiam voluptates. BeUuarum hoc quidem extremum efl: j 
iUa autem fuperiora, caduca et incerta, pofita non tam in noflris 
confiUis, quam In fortunae temeritate. Qui autem in virtute fum- 
mum bonum ponunt, praeclare iUi quidem ; fed h'*EC ipfa virtus 
amicitiam et gignit, et continet ; nec fine virtute amicitia efle 
uUo pado poteft. 

ToM. III. T t 



330 D E A M I C I T I A. 

Jam vlrtutem ex conruetudlne vitae fermonifque noflri inter- 
pretemuri nec eam, ut quidam do6li, verborum magnificentia 
metiamur ^ virofque bonos eos, qui habentur, numeremuSy 
Paulos, Catones, Gallos, Scipiones, Philos. His communis vita 
contenta eft : eos autem omittamus, qui omnino nufquam repe- 
riuntur. Tales igitur inter vlros amicitia tantas opportunitatea 
habet, quantas vix queo dicere. 

Principio, cui poteft cffc vifa vifa/is, ut ait Ennlus, qui non 
in amici mutua benevolentia conquiefcat ? Quid dulcius, quam 
habere, quicum omnia audeas fic loqui, ut tecum ? Quis t&t 
tantus frudlus in profperis rebus, nifi haberes, qui iWis seque, 
ac tu ipfe, gauderet ? adverfas vero ferre difficile effet fme eo, 
qui illas gravius etiam,, quam tu, ferret. Denique caeterae reSy. 
quae expetuntur, opportuns funt fmgulae rebus fere fmgulis : di- 
vitiae, ut utare -, opes, ut colare -, honores, ui laudere 3 volupta-* 
tes, ut gaudeas y valetudo, ut dolore careas, et muneribus fun- 
gare corporis : amicitia res plurimas contlnet : quoquo te verte- 
ris, prsflo eft 5 nullo loco exckiditur ; nunquam intempefllvaj 
nunquam molefla eft. Itaque non aqua, non igni, ut aiunt, plu- 
ribus locis utlmur, quam amicitia : neque ego nunc de vulgari,, 
aut de mediocrl, (quae tamen Ipfa et deledlat, et prodeft) fed de 
vera et perfedta loquor, qualis eorum, qul pauci nomlnantur, fult^ 
Nam et fecundas res fplendidiores faclt amicitia , et adverfas 
partiens communicanfque, leviores. 

VII. Cumque plurimas et maximas commodltates amlcltia 
contineat, tum illa nimlrum pntflat omnibus, quod bona fpe 
praelucet in poflerum ; nec deblHtarl animos, aut cadere patitur. 
Verum etiam amicum qui intuetur, tanquam exemplar allquod 
intuetur fui. Quocirca et abfentes adfunt, et egentes abundant, 
et Imbecilles valent, et, quod dlfficIHus dld:u efl, mortul vl- 
vunt j tantus eos honos, memoria, defiderium profequitur aml- 
corum : ex quo illorum beata mors vldetur ; horum vita lauda- 
biHs. Quod fi exemeris ex natura rerum benevolentias vin6tio- 
nem, nec domus uUa, nec urbs flare poterit ; ne agri quidem 
cultus permanebit. Id fi minus intenigitur ; quanta vis amlcltiaj 



D E A M I C I T I A. '331 

concordla?que fit, ex dlfrenfionibus atque ex dlfcordiis percipi 
poteft : quae enim domus tam flabilis, qua3 tam firma civitas 
ert, qus non odiis atque diffidiis funditus pofTit everti ? Ex quo 
quantum boni fit in amicitia, judicari poteft. 

Agrigentlnum quidem, dodum quendam virum, carmlnlbus 
Graecis vaticinatum ferunt, quae in rerum natura totoque mundo 
conftarent, quaeque moverentur, ea contrahere amicitiam, diffi- 
pare difcordiam : atque hoc quidem omnes mortales et intelli- 
gunt, et re probant. Itaque, fi quando aliquod officium extitit 
amici in periculis aut adeundis, aut communicandis, quis eft, 
qui id non maximis efferat laudibus ? Qui clamores tota cavea 
nuper in hofpitis et amici mei M. Pacuvii nova fabula j cum, 
ignorante rege uter eorum eflet Oreftes, Pylades Oreflem fe ede 
diceret, ut pro illo necaretur ; Orefles autem, ita ut erat, Oreftem 
fe effe perfeveraret ? Stantes plaudebant in re iid:a -, quid arbitra- 
mur in vera fuifTe fad:uros ? Facile indicabat ipfa natura vim 
fuam, cum homines, quod facere ipfi non pofTent, id re<fte fieri 
in altero judlcarent. 

Hadlenus mihi videor, de amicltia quod fentirem, potuifTe 
dicere. Si qua praeterea funt, (credo autem effe multa) ab iis, fi 
videbitur, qui ifla difputant, quaeritote. 

Fannius. Nos autem a te potius : quanquam etiam ab iflis 
facpe quaefivi et audivi, non invitus equidem : fed allud quod- 
dam filum orationis tuse. Sc^vola. Tum magis id diceres, 
Fanni, fi nuper in hortis Scipionis, cum efl de Republica difpu- 
tatum, affuIfTes : quaHs tum patronus juflitiae fuit contra accura- 
tam oratlonem Phili ! Fannius. Facile id quidem fuit, juflitiam 
juftiffimo viro defendere. Sc^vola. Quid amicitiam ? nonne 
facile ei, qui ob eam fumma fide, conflantia, juftitiaque ferva- 
tam, maximam glorlam ceperit ? 

VIII. L^Lius. Vim hoc quidem efl afFerre : quld enlm re- 
fert, qua me ratione cogatis ? Cogitls certe ; fludiis enim gene- 
rorum, praefertlm in re bona, cum difficlle efl, tum ne aequum 
quidem, obfiflere. Saepiffime igitur mihi, de amicitia cogitanti, 

T t2 



332' D E A M I C I T I A. 

maxime illud confidcrandum videri folet, num propter imbecil- 
litatem atque inopiam defiderata fit amicitia; ut dandis recipi- 
endifque meritis, quod quifque minus per fe ipfe polfet, id acci- 
peret ab alio, viciflimque redderet; an eflet hoc quidem pro- 
prium amicitiae 5 fed antiquior, et pulchrior, et magis a natura 
ipfa profed:a alia caufa ? Amor enim (ex quo amicitia nominata,) 
princeps eft ad benevolentiam conjungendam : nam utilitates 
quidem etiam ab iis percipiuntur faspe, qui fimulatione amicitias 
coluntur et obfervantur caufa temporis. In amicitia autem nihil 
fidtum, nihil fimulatum 5 et,, quidquid in ea eft, id efl verum et 
voluntarium» 

Quapropter a natura mihi videtur potius, quam ab indigentia,. 
orta amicitia, et applicatione magis animi cum quodam fenfu 
amandi, quam cogitatione, quantum illa res utilitatis effet habi- 
tura. Quod quidem, quale lit, etiam in beftiis quibufdam ani- 
madverti potefl j quae ex fe natos ita amant ad quQddam tempus, 
et ab eis ita amantur, ut facile earum fenfus appareat : quod m 
homine multo efl; evidentius. Primum, ex ea caritate, quas efl in- 
ter natos et parentes > quae dirimi, nifi deteflabili fcelere, non 
potefl:. Deinde, cum fimilis fenfus extitit amoris, fi aliquem nad:i 
fumus, cujus cum moribus et natura congruamus, quod in eo 
quafi lumen aliquod probitatis et virtutis perfpicere videamur. 

Nihil efl enim amabilius virtute 3 nihil, quod magis alliciat 
homines ad diligendum -, quippe cum propter virtutem et pro- 
bitatem eos etiam, quos nunquam vidimus, quodam modo di- 
ligamus. Quis efl, qui C. Fabricii, M'. Curii non cum caritate 
aliqua et benevolentia memoriam ufurpet, quos nunquam viderit ? 
Quis autem eft, qui Tarquinium Sperbum, qui Sp. Caflium, Sp. 
Mffilium non oderit ? Cum duobus ducibus de imperio in Italia 
decertatum efl, Pyrrho et Annibale : ab altero, propter probita- 
tem ejus, non nimis alienos animos habemus -, alterum, propter 
crudelitatem, femper haec civitas oderit. 

IX. Quod fi tanta vis probitatis efl, ut eam vel in eis, quos 
nunquam vidimus, vel, quod majus efl, in hofte enim diligamusi 



D E A M I C I T I A. 33J 

qaid mirum, fi animi hominum moveantur, cum eorum, qui- 
bufcum ufu conjundi &({& pofTunt, virtutem et bonitatem per- 
fpicere videantur ? Quanquam confirmatur amor et beneficio 
accepto, et ftudio perfped:o, et confuetudine adjundla : quibus 
rebus ad iilum primum motum animi et amoris adhibitis, ad- 
mirabilis qusedam exardefcit benevolentias magnitudo : quam fi 
qui putant ab imbecillitate proficifci, ut fit per quem quifque 
affequatur, quod defideret, humilem fane relinquunt, et minime 
generofum, ut ita dicam, ortum amicitias, quam ex inopia atque 
indigentia natam volunt. 

Quod fi ita efi^et ; ut quifque minimum in fe efl^e arbitrare* 
tur, ita ad amicitiam elTet aptifHmus ; quod longe fecus eflw 
Ut enim quifque fibi plurimum confidit, et ut quifque maxi- 
me virtute et fapientia fic munitus efl, ut nullo egeat, fuaque 
omnia in fe ipfo pofita judicet ; ita in amicitiis expetendis co- 
lendifque maxime excellit. Quid enim Africanus indigens mei ? 
minime hercle : ac ne ego quidem illius : fed ego admiratione 
quadam virtutis ejus ^ ille viciffim opinione fortafTe nonnulla> 
quam de meis moribus habebat, me dilexit : auxit benevolen- 
tiam confuetudo. Sed, quanquam utilitates muIt^E et magnas con- 
fecutae funt, non funt tamen ab earum fpe caufae diligendi pro- 
fedas. 

Ut enim benefici liberalefque fumus, non ut exigamus gra^. 
tiam, (neque enim beneficium foeneramur) fed natura propenfi 
ad liberalitatem fumus ; fic amicitiam, non fpe mercedis addudti, 
fed quod omnis ejus frudus in ipfo amore inefl, expetendam pu-*- 
tamus. 

Ab iis, qui pecudum ritu ad voluptatem omnia referunt, 
longe diflentimus ; nec mirum : nihil enim altum, nihil magni- 
ficum ac divinum fufpicere pofTunt, qui fuas omnes cogita- 
tiones abjecerunt in rem tam humilem, tamque contemptam. 
Quamobrem hos quidem ab hoc fermone removeamus : ipfi 
autem intelligamus, natura gigni fenfum diligendi, et benevo- 
lentiae caritatem, fadta fignificatione probitatis ; quam qui appe^ 
tiverunt, applicant Mq et propius admovent, ut et ufu ejua,- 



334 D E A M I C I T I A. 

<iuem diligere cceperunt, fruantur, et moribus ; fintque pares 
in amore , et aequales ; propenfiorefque ad bene merendum , 
quam ad repofcendum : atque haec inter eos fit honefta certatio. 
Sic et utilitates ex amicitia maximse capientur; et erit ejus ortus 
a natura, quam ab imbecillitate, et gravior, et verior : nam fi 
utiHtas amicitias conglutinaret, eadem commutata diffolveret : 
fed, quia natura mutari non poteft, idcirco verae amicitiae fempi- 
ternae funt. Ortum quidem amicitiae videtis, nili quid ad haec 
forte vultis. 

Fannius. Tu vero perge, Laeli : pro hoc enim, qui minor 
efl natu, meo jure refpondeo, SciEVOLA. Re(5te tu quidem : 
quamobrem audiamus. 

X. L^Lius. Audite ergo, optimi viri, ea quae faepiflime inter 
me et Scipionem de amicitia differebantur : quanquam ille qui- 
dem nihil difficilius effe dicebat, quam amicitiam ufque ad ex- 
tremum vitas permanere. Nam, vel ut non idem expediret utri- 
que, incidere faspe ; vel ut de repubhca non idem fentirent : 
mutari etiam mores hominum fsepe dicebat, aUas adverfis rebus, 
alias aetate ingravefcente : atque earum rerum exemphim ex fimi- 
litudine capiebat ineuntis aetatis, quod fummi puerorum amores 
faepe una cum praetexta ponerentur. 

Sin autem ad adolefcentiam perduxiffent ; dirimi tamen in- 
terdum contentione, vel uxorias conditionis, vel commodi aH- 
cujus, quod idem adipifci uterque non poffet. Quod fi qui lon- 
gius in amicitia provedli effent, tamen faepe labefacflari, fi in 
honoris contentionem incidiffent : peflem enim majorem effe 
nuUam in amicitiis, quam in plerifque pecunis cupiditatem : 
in optimis quibufque honoris certamen, et gloriae ; ex quo ini- 
micitias maximas faepe inter amiciffimos extitiffe. Magna etiam 
diffidia, et plerumque jufla nafci, cum aHquid ab amicis, quod 
red:um non effet, poflularetur ; ut aut Hbidinis miniflri, aut ad- 
jutores effent ad injuriam. Quod qui recufarent, quamvis ho- 
nefle id facerent, jus tamen amiciticE deferere arguerentur ab 
iis, quibus obfequi noHent : illos autem, qui quidvis ab amico 
auderent poflulare, poflulatione ipfa profiteri, omnia fe amici 



D E A M I C I T I A. 33^ 

caufa efle faduros. Eorum querela inveteratas non modo faml- 
iiaritates extingui folere, fed etiam odia gigni fempiterna. Hxc 
ita multa, quafi fata, impendere amicitiis, ut, omnia fubterfu- 
gere , non modo fapientias , fed etiam felicitatis diceret fibi 
videri. 

XI. Quamobrem id prlmum vldeamus, fi placet, quatenu? 
amor in amicitia progredi debeat. Num, fi Coriolanus habuit 
amicos, ferre contra patriam arma illi cum Coriolano debuere ? 
num Vifcellinum amici, regnum appetentem, num Sp. Mselium;^ 
debuerunt juvare ?' 

Tib. quidem Gracchum, rempublicam vexantem, a Q^Tu-* 
berone, aequalibufque amicls derelldlum videbamus. At C. Blo- 
fius, Cumanus, hofpes familias veftras, Scaevola, cum ad me^ 
qui aderam Laenati et Rupilio Confulibus in confiHo, depre- 
catum venifTet, hanc, ut fibi ignofcerem , caufam aiferebat , 
quod tanti Tib. Gracchum fecifTet, ut, quidquid ille vellet, iibi 
faciendum putaret. Tum ego, Etiamne, fi te in Capitolium fa- 
ces ferre vellet ? Nunguam, inquit, voluijfet id quidem. Sedj, 
li voluifTet ? Paruijjem. Videtis, quam nefaria vox : et hercle Ita 
fecit, vel plus etiam, quam dixit. Non enim paruit ille Tib. 
Gracchi temeritati, fed prsfulti nec fe comitem ilHus furoris, 
fed ducem, praebult. Itaque hac amentia, quaeflione nova per- 
territus, in Afiam profugit, ad hofles fe contuUt, pcenas reipub- 
licae graves juflafque perfolvit. Nulla efl igitur excufatio peccati, 
fi amici caufa peccaveris : nam, cum conciliatrix amicltias vir- 
tutis opinio fuerit, difBcile efl amicitiam manere, fi a virtute- 
defeceris. 

Quod fi redum flatuerlmus, vel concedere amlcis, quidquld 
velint, vel impetrare ab iis, quidquid veUmus, perfedla quidem 
fapientia fumus, fi nihil habeat res vitii i fed loquimur de iis 
amicis, qui ante oculos funt, quos videmus, aut de quibus me- 
moriam accepimus, aut quos novit vita communis. Ex hoc nu- 
mero nobis exempla fumenda funt 5 et eorum quidem maxime, 
qui ad fapientiam proxime accedunt. 

Videmus Papum iEmilium C. Lufcino familiarcm fuiffe, (fic 



336 D E A M I C I T I A. 

a patrlbus accepimus) bis una Confules, et collegas in Cenfura : 
tum et cum iis, et inter fe conjundliffimos fuiile, M'. Curium, 
et T. Coruncanium, memoriae proditum eft. Igitur ne fufpicari 
quidem pofTumus, quemquam horum ab amico quippiam con- 
tendifle, quod contra fidem, contra jusjurandum, contra rem- 
publicam elTet. Nam hoc quidem in talibus viris quid attinet 
dicere ? fi contendifTet, fcio impetraturum non fuiffe ; cum illi 
fancfliffimi viri fuerint : seque autem nefas fit, tale aliquid et fa- 
cere rogatum, et rogare. At vero Tib. Gracchum fequebantur 
C. Carbo, C. Cato, et minimus tum quidem Caius frater, nunc 
idem acerrimus. 

XII. Haec igitur lex in amicitia fanciatur, ut neque rogemus 
res turpes, nec faciamus rogati : turpis enim excufatio efl, et 
minime accipienda, cum in cseteris peccatis, tum fi quis contra 
rempublicam fe amici caufa feciffe fateatur. Etenim eo loco, 
Fanni et Scaevola, locati fumus, ut nos longe profpicere oporteat 
futuros cafus reipubhcae. Deflexitenim jam aUquantulum de fpa- 
tio curriculoque confuetudo majorum. Tib. Gracchus regnum 
occupare conatus eil:, vel regnavit is quidem paucos menfes. 
Num quid fimile populus Romanus audierat, aut viderat ? Hunc 
etiam pofl mortem fecuti amici et propinqui, quid in P. Scipio- 
nem effecerint, fine lacrymis non queo dicere. Nam Carbo- 
nem, quoquo modo potuimus, propter recentem poenam Tib. 
Gracchi, fuflinuimus. De C. Gracchi autem tribunatu, quid 
expedlem, non hbet augurari : ferpit enim deinde res, quae 
prochvius ad perniciem, cum femel ccepit, labitur. Videtis in 
tabella jam ante quanta fit fad;a labes, primo Gabinia lege, bi- 
ennio autem pofl, Caffia. Videre jam videor populum a fenatu 
disjundtum, mukitudinifque arbitrio res maximas agi. Plures 
enim difccnt, quemadmodum hsc fiant, quam quemamodum his 
refifiiatur. 

Quorfum hiEc ? quia fine fociis, nemo quidquam tale conatur. 
PrEcipiendum eft igitur bonis , ut , fi in ejufmodi amicitias 
ignari cafii ahquo inciderint, ne exifliment, ita fe ahigatos, ut 
^b amicis, in magam ahquam rem peccantibus, non difcedant. 



D E A M I C I T I A. 337 

Improbls autem poena ll:atuenda eft ; nec vero minor iis, qui 
fecuti erunt alterum, quam iis, qui ipfi fuerint impletatis duces. 
Quis clarior in Gra^cia Themiftocle ^ quis potentior ? qui, cuni 
imperator bello Perlico fervitute Graeciam liberaffet, propterque 
invidiam in exilium pulfus eifet, ingratae patriae injuriam non 
tulit, quam ferre debuit. Fecit idem, quod xx annis antc apud 
nos fecerat Coriolanus. His adjutor contra patriam inventus ell 
nemo : itaque mortem fibi uterque confcivit. 

Quare talis improborum confenfio non modo excufatione ami- 
citias tegenda non eil, fed potius omni fupplicio vindicanda ; ut 
ne quis fibi concefium putet, amicum, vel bellum patriae infe- 
rentem, fequi : quod quidem, ut res coepit ire, haud fcio, au 
ah*quando futurum fit. Mihi autem non minori cura? eft, quahs 
refpubhca pofl mortem meam futura fit, quam quahs hodie fit. 

XIII. Haec igitur prima lex amicitiae fanciatur, ut ab amicis 
honefta petamus, amicorum caufa honefta faciamus. Ne exped;e- 
mus quidem, dum rogemur : ftudium femper adfit, cundtatio 
abfit. Confihum vero dare gaudeamus hbere. Plurimum in ami- 
citia amicorum bene fuadentium valeat audtoritas : eaque adhi- 
beatur ad monendum non modo aperte, fed etiam acriter, fi res 
poflulabit ; et adhibitae pareatur. 

Nam quibufdam, quos audio fapientes habltos in Graecla, 
placuiffe opinor mirabiha qusdam ; fed nihil efl, quod ilU non 
perfequantur fuis argutiis 3 partim fugiendas effe nimias ami- 
citias, ne neceffe fit unum foUicitum effe pro pluribus ; fatis 
fuperque efle fibi fuarum cuique rerum ; aUenis nimls impUcari 
moleflum efle -, commodifTimum effe, quam laxiflimas habenas 
habere amicltiae , quas vel adducas, cum vehs , vel remittas. 
Caput enim efle ad beate vivendum, fecuritatem ; qua frui non 
pofht animus, fi tanquam parturiat unus pro pluribus. 

Ahos autem dicere aiunt muUo etiam inhumanius, (queni 

locum breviter perflrinxi paulo ante ) praefidii adjumentique 

caufa, non benevolentia}, neque caritatis, amicitias efie expeten- 

das. Ilaque ut quifque minimum firmitatis habeat, minimumque 

ToM. III. V V 



338 D E A M I C I T I A. 

virium, ita amicitias appetere maxime : ex eo fieri, ut mulier- 
culae magis amicitiarum praffidia quaerant, quam viri ; et inopes, 
quam opulenti -y et calamitofi, quam ii, qui putantur beati. 

O praeclaram fapientiam ! Solem enim e mundo tollere viden- 
tur, qui amicitiam e vita tollunt ; qua a Diis immortalibus nihil 
melius habemus, nihil jucundius. Quae eft enim ifta fecuritas r 
Ipecie quidem blanda, fed reapfe multis locis repudianda. Ne- 
que enim efl confentaneum, ullam honeftam rem acftionemve, ne 
follicitus fis, aut non fufcipere, aut fufceptam deponere. Quod fi 
curam fugimus, virtus fugienda eft ; quas neceffe efl: cum aliqua 
cura res fibi contrarias afpernetur atque oderit -, ut bonitas mali- 
tiam, temperantia Hbidinem, ignaviam fortitudo. Itaque videas 
rebus injuflis juflos maxime dolere, imbecillibus fortes, flagitio- 
fis modeflos. Ergo hoc proprium efl animi bene conftituti, et 
laetari bonis rebus, et dolere contrariis. 

Quamobrem fi cadit in fapientem animi dolor, (qui profedo 
cadit, nifi ex ejus animo extirpatam humanitatem arbitremur) 
quae caufa efl, cur amicitiam funditus tollamus e vita, ne ali- 
quas propter eam fufcipiamus moleflias ? Quid enim interefl, 
motu animi fublato, non dico inter hominem et pecudem, fed 
inter hominem et faxum, aut truncum, aut quidvis generis ejuf- 
dem ? Neque enim funt ifli audiendi, qui virtutem duram, et 
quafi ferream effe quandam volunt 5 quae quidem efl cum multis 
in rebus, tum in amicitia, tenera atque tradlabilis ; ut et bonis 
amici quafi diffundantur, et incommodis contrahantur. Quam- 
obrem angor ifle, qui pro amico faepe capiendus efl, non tantum 
valet, ut tollat e vita amicitiam ; non plus, quam ut virtutes, 
quia nonnullas curas et moleflias afFerunt, repudientur. 

XIV. Cum autem contrahat amicitiam, ut fupra dixi, fi qua 
lignificatio virtutis eluceat, ad quam fe fimilis animus applicet et 
adjungat ; id cum contingit, amor exoriatur neceffe eft. Quid 
enim tam abfurdum, quam deledtari multis inanibus rebus, ut 
honore, ut gloria, ut aedificio, ut veflitu cultuque corporis ; 
animo autem virtute praedito, eo, qui vel amare, vel (ut ita 



D E A M I C I T I A; 339 

dicam) redamiire poflit, non admodum deledari ? Nihil eil: enim 
remuneratione benevolentiae, nihil vicifTitudine ftudiorum officio- 
rumque jucundius. 

Quod fi etiam illud addimus, quod rede addi poteft, nihil 
efTe, quod ad fe rem ullam tam alHciat, tam attrahat, quam ad 
amicitiam fimihtudo ; concedetur profedo verum effe, ut bo- 
nos boni diligant, adfciicantque fibi quafi propinquitate conjunc- 
tos, atque natura : nihil eft enim appetentius fimilium fui , 
nihil rapacius, quam natura. Quamobrem hoc quidem, Fanni 
et Scaevola, conftat, (ut opinor) bonis inter bonos quafi necef- 
fariam benevolentiam effe -, qui efl amicitiae fons a natura con- 
ftitutus : fed eadem bonitas etiam ad muhitudinem pertinet. 
Non efl enim inhumana virtus, neque immunis, neque fuperba ; 
quae etiam populos univerfos tueri , eifque optime confulere 
foleat : quod non faceret profecflo, ii a caritate vulgi abhorre- 
ret. 

Atque etiam mihi quidem videntur, qui utiHtatis caufa fin- 
gunt amicitias, amabiHflimum nodum amicitiae tollere : non 
enim tam utilitas parta per amicum, quam amici amor ipfe, de- 
le<5tat; tumque illud fit, quod ab amico efl profed:um, jucun- 
dum, fi cum ftudio efl profedum : tantumque abefl, ut amici- 
tiiE propter indigentiam colantur, ut ii, qui opibus et copiis, 
maximeque virtute praediti, (in qua plurimum efl praefidii) mi- 
nime alterius indigeant, hberahflimi fmt, et beneficentifrimi : 
atque haud fcio, an ne opus fit quidem, nihil unquam om- 
nino deelle amicis. Ubi enim ftudia noftra viguiffent, fi nun- 
quam confilio, nunquam opera ncflra, nec domi nec miHtiae 
Scipio eguiffet ? Non igitur utiHtatem amicitia, fed utilitas 
amicitiam, confecuta eft. 

XV. Non ergo erunt homines, deHciis difHuentes, audiendi, 
fi quando de amicitia, quam nec ufu, nec ratione habent cogni- 
tam, difputabunt. Nam quis eft, (pro Deum fidem, atque ho- 
minum !) qui velit, ut neque diligat quemquam, nec ipfe ab 
uHo dihgatur, circumfluere omnibus copiis, atque in omnium 

V V 2 



340 D E A M I C I T I A. 

rerum abundatia vivere ? Haec enim eft tyrannorum vita -, m 
qua nimirum nulla fides, nulla caritas, nulla ftabilis benevolen- 
tiae potefl efle fiducia : omnia femper fufpeda, atque follicita : 
nullus locus amicitiae. 

Quis enim aut eum diligat, quem metuit ; aut eum, a quo 
fe metui putat ? Coluntur tamen fimulatione duntaxat ad tempus, 
Quod fi forte (ut fit plerumque) ceciderint : tum intelligitur, 
quam fuerint inopes amicorum : quod Tarquinium dixifi^e fe- 
runt tum exulantem, fe intellexifle, quos fidos amicos habuiiTet, 
quos infidos, cum jam neutris gratiam referre poffet : quanquam 
miror, illa fuperbia et importunitate fi quemquam habere potuit. 
Atque ut hujus, quem dixi, mores veros amicos parare non 
potuere ; fic multorum opes prxpotentium excludunt amicitias 
fideles : non enim folum ipfa fortuna caeca efl, fed eos etiam. 
plerumque efficit caecos, quos complexa efl» Itaque efferuntur 
illi fere faflidio et contumacia j neque quidq[uam infipiente for- 
tunato intolerabilius fieri potefl. 

Atque hoc quidem videre licet, eos , qui antea commodis 
fuerunt moribus, imperio, poteftate, profperis rebus immutari, 
fpernique ab iis veteres amicitias, indulgeri novis. Quid autem 
flultius, quam, cum plurimiam copiis, facultatibus, opibus pof- 
fint, caetera parare, quae parantur pecunia, equos, famulos, veflem 
egregiam, vafa pretiofa ; amicos non parare, optimam et pul- 
cherrimam vitae, ut ita dicam, fupellecflilem ? Etenim, Cffitera 
cum parant, cui parent, nefciunt, nec cujus caufa laborent : ejus 
enim eft iftorum quidque, qui vincit viribus : amicitiarum fua 
cuique permanet flabilis et certa pofTefiio ; ut, etiam fi illa ma- 
neant, quae funt quafi dona fortunae, tamen vita inculta, et defer- 
ta ab amicis, non poflit effe jucunda. Sed hapc hadtenus. 

XVI. Conflituendi autem funt, qui fint in amicitia fines, et 
quafi termini diligendi ; de quibus tres video fententias ferri, 
quarum nullam probo. Unam, ut eodem modo erga amicum af- 
fe<fli fimus, quo erga nofmetipfos. Alteram, ut noflra in amicos 
benevolentia illorum erga nos benevolentiae pariteV aequaliterque 



D E A M I C I T I A. 341 

refpondeat. Tertlam, ut quantl qulfque fe ipfe faclt, tantl fiat ab 
amicls. 

Harum trium fententiarum nulli prorfus afTentlor : nec enlm 
i-Ila prima vera eft, ut, quemadmodum in fe quifque, fic in ami- 
cum, fit animatus. Quam multa enim, quae noftra caufa nun- 
quam faceremus, facimus caufa amlcorum ? precari ab indigno, 
fupplicare ; tum acerbius in aliquem invehi, infedtarique vehe- 
mentius ; qus in noftris rebus non fatis honefte, in amicorum 
fiunt honeftiffime. MultJE quoque res funt, in quibus de fula 
commodis viri boni multa detrahunt, detrahique patiuntur, ut iis 
amici potius, quam ipfi, fruantur. 

Altera fententia eft, quse definlt amicitiam paribus ofiicils 
ac voluntatibus. Hoc quidem eft nimis exigue et exiliter ad 
calculos vocare amicitiam, ut par fit ratio acceptorum et dato- 
rum. Divitior mihi, et affluentior videtur efi^e vera amicitia j 
nec obfervare refi:ridle, ne plus reddat, quam acceperit : neque 
enim verendum eft, ne quid excidat, aut ne quid in terram de- 
fiuat, aut ne plus asquo quid in amicitiam congeratur. 

Tertius vero ille finis deterrimus, ut, quantl quifque fe ipfe 
faciat, tanti fiat ab amicis : faepe enim in quibufdam aut animus 
abjedtior efi:, aut fpes amplificandiE fortunas fradtlor. Non eft 
igitur amlci, talem efiTe in eum, quaUs ille in fe eft ; fed potius 
eniti et efficere, ut amici jacentem animum excitet, inducatque 
in fpem cogitatlonemque meliorem. 

AHus igitur finis verx amlcitiae conftltuendus eft, fi prius, 
quld maxime reprehendere Scipio foHtus fit, edixero. Negabat 
ullam vocem inimiciorem amlcltise potuifi^e reperiri, quam ejus, 
qui dixifiet, ita amare oportere, ut fi aliquando efict ofurus : 
nec vero fe adduci pofi!e, ut hoc , quemadmodum putaretur , 
a Biante efi^e didtum crederet, qui fapiens habitus efiet unus 
e feptem ; fed impuri cujufdam, aut ambitiofi, aut omnia ad 
fuam potentiam revocantls, efijb fententlam. Quonam enim modo 
quifquam amicus efi^e poterit, cui fe putabit inimicum t({Q pofie ? 
Quinetiam necefie erit cupere et optare, ut quam fsepifiime 



342 D E A M I C I T I A. 

peccet amicus, quo plures det fibi tanquam anfas ad reprehen- 
dendum : rurfum autem refte fad:is commodifque amicorum ne- 
cefTe erit angi, dolere, invidere. 

Quare hoc quidem praeceptum, cujufcunque eft, ad toUen- 
dam amicitiam valet. lUud potius pra3cipiendum fuit, ut eam 
dihgentiam adhiberemus in amicitiis comparandis, ut ne quando 
amare inciperemus eum, quen. ahquando odilTe pofTemus : quin- 
etiam,{i minus feUces in dehgendo fuiiTemus, ferendum id Scipio 
potius, quam inimicitiarum tempus cogitandum, putabat. 

XVII. His igitur iinibus utendum arbitror, ut, cum emendati 
mores amicorum fint, tum fit inter eos omnium rerum, conli- 
liorum, voluntatum, fine ulla exceptione communitas ; ut, etiam 
li qua fortuna acciderit, ut minus juftj^ amicorum voluntates 
adjuvandae fmt, in quibus eorum aut caput agatur, aut fama, 
declinandum fit de via, modo ne fumma turpitudo fequatur : eft 
enim, quatenus amicitia^ dari venia poffit. Nec vero negligenda 
eft fama j nec mediocre telum ad res gerendas exiftimare opor- 
tet benevolentiam civium ; quam blanditiis et aifentationibus 
coUigere turpe eft. Virtus, quam fequitur caritas, minime re- 
pudianda eft. 

Sed faepe (redeo enim ad Scipionem, cujus omnis fermo erat 
de amicitia) querebatur, quod omnibus in rebus homines dili- 
gentiores elTent ', ut, capras et oves quot quifque haberet, dicerc 
poftet ; amicos quot haberet, non poiTet dicere : et in iUis qui- 
dem parandis adhibere curam, in amicis eUgendis negUgentes 
effe : nec habere quali ligna quasdam, et notas, quibus eos, qui 
ad amicitiam eifent idonei, judicarent. Sunt igitur firmi, et fta- 
biles, et conftantes eUgendi ; cujus generis eft magna penuria : 
et judicare difficile eft, fane, nifi expertum : experiendum autem 
eft in ipfa amicitia. Ita praecurrit amicitia judicium, toUitque 
experiendi poteftatem. 

Eft igitur prudentis, fuftinere, ut currum, fic impetum be- 
nevolentias j quo utamur quafi equis tentatis, fic amicitiis, aU- 
qua parte periclitatis moribus amicorum. Quidam faepe in parva 



D E A M I C I T I A. 343 

pecunia perfpiciuntur, quam fint leves : quidam, quos parva 
movere non potuit, cognofcuntur in magna. Siji vero erunt 
aliqui reperti, qui, pecuniam prasfcrre amicitia?, fordidum exif- 
timent ; ubi eos inveniemus, qui honores, magiftratus, imperia, 
poteflates, opes amicitice non anteponent ; ut, cum ex altera 
parte propofita haec lint, ex altera jus amicitise, non multo illa 
malint ? Imbecilla enim natura eft ad contemnendam potentiam : 
quam etiam fi, neglecfla amicitia, confecuti funt, obfcuratum iri 
fe arbitrantur, quia non fme magna caufa fit negled:a amicitia. 

Itaque verae amicitiae difirciUime reperiuntur in iis, qui in 
honoribus, reque publica verfantur. Ubi enim iflum invenias, qui 
honorem amici anteponat fuo ? Quid ? ha^c ut omittam, quam 
graves, quam difHciles plerifque videntur calamitatum focietates ? 
nd quas, non eft facile inventu, qui defcendat. Quanquam Ennius 
redle ; 

Amicus certiis in re incerta cernitur ; 
tamcn haec duo levitatis et infirmitatis plerofque convincunt ; 
aut fi in bonis rebus contemnunt, aut fi in mahs deferunt. 

XVIII. Qui igitur utraque in re gravem, conflantem, flabilem 
fe in amicitia prasfliterit, hunc ex maxime raro hominum genere 
judicare debemus, et pene divino. Firmamentum autem ftabili- 
tatis conflantiasque ejus, quam in amicitia quaerimus, fides efl : 
nihil enim flabile efl, quod infidum efl. SimpUcem praeterea, 
et communem, et confentientem, qui rebus iifdem moveatur, 
eligi par efl ; quae omnia pertinent ad fidelitatem : neque enim 
fidum potefl effe multiplex ingenium, et tortuofum : neque vero, 
qui non iifdem rebus movetur, et natura confentit, aut fidus, aut 
flabilis potefl efle. 

Addendum eodem eft, ut ne criminibus aut inferendis de- 
ledletur, aut credat oblatis -, quae omnia pertinent ad eam, quam 
jamdudum tradto, conflantiam. Ita fit verum illud, quod ini- 
tio dixi, amicitiam, nifi inter bonos, efi^e non pofTe. Eft enini 
boni viri (quem eundem fapientem licet dicere) hsc duo te- 
nere in amicitia -, primum, ne quid fidum fit, neve fimulatum v 



344 D E A M I C I T 1 A. 

aperte enim vel odilTe, magis ingenui eft, quam fronte occultare 
fententiam : deinde, non folum ab aliquo allatas criminationes 
repellere, fed ne ipfum quidem effe fufpiciofum, femper aliquid 
exiftimantem ab amico efle violatum. 

Accedat huc fuavitas quacdam oportet fermonum atque mo- 
rum, haudquaquam mediocre condimentum amicitias. Triftitia 
autem, et in omni re feveritas, habet iila quidem gravitatem ; fed 
amicitia remiffior effe debet, et Hberior, et dulcior, et ad omnem 
comitatem facilitatemque proclivior. 

XIX. Exiftit autem hoc loco quasdam quaeftio fubdifficilis -, 
num quando amici novi, digni amicitia, veteribus fint antepo- 
nendi, ut equis vetulis teneros anteponere folemus. Indigna ho- 
mine dubitatio : non enim amicitiarum eile debent, ficut aliarum 
rerum, fatietates. Veterrima quseque (ut ea vina, quae vetuftatem 
ferunt) cffQ debent fuaviffima ; verumque illud eft, quod dici iir, 
multos modios falis fimul edendos effe, ut amicitis munui 
pletum fit. Novitates autem, fi fpem afferunt, ut, tanquam in 
herbis non fallacibus, fru(5lus appareat, non funt ills quidem re- 
pudiandas ; vetuflas tamen fuo loco confervanda efl. Maxima eft 
enim vis vetuflatis et confuetudinis ; ut in ipfo equo, cujus 
modo mentionem feci, fi nulla res impediat, nemo efl, qui non 
eo, quo confuevit, libentius utatur, quam intradlato et novo : nec 
modo in hoc, quod efl animal, fed in iis etiam, quas funt inani- 
mata, .confuetudo valet ; cum locis etiam ipfis montuofis delec- 
temur, et filveflribus, in quibus diutius commorati fumus. 

Sed maximum efl in amicitia, fuperiorem parem effe infe- 
riori : faepe enim excellentiae quacdam funt ; qualis erat Scipio- 
nis in noflro, ut ita dicam , grege : nunquam fe ille Philo , 
nunq-uam Rupiho , nunquam Mummio antepofuit , nunquam 
inferioris ordinis amicis. Q^vero Maximum fratrem, egregium 
virum, omnino fibi nequaquam parem, quod is anteibat a;tate, 
tanquam fuperiorem colebat 3 fuofque omnes per fe effe am- 
pliores volebat. Quod faciendum imitandumque efl: omnibus : 
titf ii quam praefiantiam virtutis, ingenii, fortunce confecuti funt. 



D E A M I C I T I A. 34^ 

impertlant eam fuis , communicentque cum proximis : ut, li 
parentibus nati fint humilibus, li propinquos habeant imbecil- 
liores vel animo, vel fortuna, eorum augeant opes, eifque honori 
iint et dignitati ; ut in fabulis, qui aHquandiu propter ignoratio- 
nem ftirpis et generis in famulatu fuerint, cum cogniti funt, et 
aut Deorum, aut regum filii inventi, retinent tamen caritatem in 
paflores, quos patres multos annos effe duxerunt. Quod quidem 
eft multo profedto magis in veris patribus certifque faciendum, 
Frudlus enim ingenii et virtutis, omnifque praeftantias, tum maxi- 
mus capitur, cum in proximum quemque confertur. 

XX. Ut igitur ii, qui funt in amicitiae conjundlionifque necef- 
litudine fuperiores, exasquare fe cum inferioribus debent ; fic in- 
feriores non dolere, fe a fuis amicis aut ingenio, aut fortuna, 
aut dignitate fuperari : quorum plerique aut queruntur femper 
aliquid, aut etiam exprobrant ; eoque magis, fi aliquid habere 
fe putant, quod officiofe, et amice, et cum labore aliquo fuo 
fadium queant dicere. Odiofum fane genus hominum, of^cia 
exprobrantium ; quse meminiffe debet is, in quem collata funt, 
non commemorare, qui contulit. 

Quamobrem ut ii, qui fuperiores funt, fummittere fe debent 
in amicitia ; fic quodam modo inferiores extollere. Sunt enim 
quidam, qui moleflas amicitias faciunt, cum ipfi fe contemni pu- 
tant ; quod non fere contingit, nifi iis, qui etiam contemnendos 
fe arbitrantur j qui hac opinione non modo verbis, fed etiam 
opere, levandi funt. 

Tantum autem cuique tribuendum efl, prlmiim, quantum ipfe 
efficere poffis ; deinde etiam, quantum ille, quem dlHgas atque 
adjuves, fuflinere. Non enim tu poffis, quantumvis Hcet exceHas, 
omnes tuos ad honores ampHflimos perducere : ut Scipio P. Ru- 
tiHum potuit Confulem efiicere, fratrem ejus Lucium non potuit. 
Quod fi etiam poffis quidvis deferre ad alterum, videndum efl 
tamen, quid iHe poffit fuflinere. 

Omnino amicitias, corroboratis jam , confirmatifque et in- 
geniis, et aetatibus, judicandae funt. Nec, fi qui ineunte jetate 
ToM. III. X X 



346 D E A M I C I T I A. 

venandi, aut pllse ftudlofi fuerlnt, eos habere neceflarlos oportet, 
quos tum eodem fludio pra^ditos dilexerunt. Iflo enim modo 
nutrlces et padagogi jure vetuflatis plurimum bendvolentiae pof- 
tulabunt ; qui negligendi quidem non funt, fed alio quodam 
modo colendi : aliter amicitiae ftabiles permanere non polTunt. 
Difpares enim mores difparia ftudia fequuntur, quorum diflimi- 
litudo diHbciat amicitias : nec ob aliam caufam ullam boni im- 
probis, improbi bonis amici effe non poffunt, nlfi quod tanta efl 
inter eos, quanta maxima potefl effe, morum fludiorumque dif- 
tantia. 

Redle etiam praecipi potefl in amlcltlls, ne intemperata quae- 
dam benevolentia ( quod perfaepe fit ) impediat magnas utilitates 
amicorum. Nec enim (ut ad fabulas redeam) Trojam Neoptole- 
mus capere potuifTet, fi Lycomedem, apud quem erat educatus, 
multis cum lacrymis iter fuum impedientem, audire voluifTet. 
Et fsepe incidunt magnae res, ut difcedendum fit ab amicls > 
quas qui impedire vult, quod defiderium non facile ferat, is et 
infirmus efl mollifque natura, et, ob eam ipfam caufam, in ami- 
citia parum juflus. Atque in omni re confiderandum eft, et quid 
poflules ab amico, et quid patiare a te impetrari. 

XXI. Eft etiam quafi quaedam calamitas in amlcltiis dlmlt- 
tendis nonnunquam neceffaria : jam enim a fapientium familia- 
ritatibus ad vulgares amicitias oratio noflra delabitur. Erumpunt 
fsepe vltla amicorum cum in ipfos amicos, tum in alienos ; quo- 
rum tamen ad amicos redundet infamia. Tales igitur amicltiae 
funt remiffione ufus eluendae, et (ut Catonem dicere audivi) dif- 
fuendas magis, quam difcindendae : nifi quxdam admodum in- 
tolerabilis injuria exarferlt, ut neque redtum, neque honeftum 
fit, neque fieri poffit, ut non flatim alienatio dlsjundioque faci- 
enda fit. 

Sin autem morum, aut fludiorum commutatio quaedam, ut 
fieri folet, fadta erit, aut in reipubUcae partibus dlffenfio inter- 
cefferit, (loquor enim, aut paulo ante dixl, non de fapientium, 
fed de communibus amicitiis) cavendum erit, ne non folum 
amicitiae depofitae, fed inimicitiae etiam fufceptae, videantur. 



D E A M I C I T I A. 347 

Nihll enlm turplus, quam cum eo bellum gerere, qulcum famU 
liariter vixeris. Ab amicitia Q^Pompeii meo nomine fe remo- 
verat, ut fcitis, Scipio j propter diiTenfionem autem, quae erat in 
republica, alienatus eft a collega noftro Metello. Utrumque egit 
graviter, audtoritate, et offenfione animi non acerba. 

Quamobrem primum danda opera eft, nequa amicorum dif- 
fidia fiant : fm tale aliquid evenerit; ut extin(n:'<E potius amicitijp, 
quam oppreflse, effe videantur. Cavendum vero eft, ne etiam 
in graves inimicitias convertant fe amicitiae ; e quibus jurgia, 
maledidla, contumelise gignuntur : quas tamen, fi tolerabiles 
erunt, ferendae funt ; et hic honos veteri amiciti£B tribuendus efl, 
ut is in culpa fit, qui faciat, non qui patiatur, injuriam. Omnino 
omnium horum vitiorum atque incommodorum una cautio efi:, 
atque una provifio, ut ne nimis cito diligere incipiamus, neve in- 
dignos. 

Digni autem funt amicitla, quibus In Ipfis inefi: caufa, cur 
diligantur. Rarum genus, (et quidem omnia praeclara rara) nec 
quidquam difficilius, quam reperire, quod fit omni ex parte in 
fao genere perfed:um. Sed plerique neque in rebus humanis 
qnidquam bonum norunt, nifi quod frucfluofum fit ; et amicos, 
tanquam pecudes, eos potiflimum diligunt, ex quibus fperant 
fe maximum frudtum efi!e capturos. Ita pulcherrima illa et maxi- 
me naturali carent amicitia, per fe et propter fe expetenda j nec 
ipfi fibi exemplo funt, haec vis amicitiae quaUs et quanta fit. Ipfe 
enim fe quifque diligit, non ut aliquam a fe ipfo mercedem exi- 
gat caritatis fuse, fed quod per fe fibi quifque carus efi: : quod 
nifi idem in amicitiam transferatur, verus amicus nunquam re- 
perietur : eft enim is quidem tanquam alter idem. 

Quod fi hoc apparet in befiiis, volucribus, nantibus, agrefi:!- 
bus, cicuribus, feris, primum ut fe ipfse dlHgant, (id enim pariter 
cum omni animante nafcitur) deinde ut requirant, atque appe- 
tant, ad quas fe applicent, ejufdem generis animantes, idque 
faciunt cum defixierio, et cum quadam fimilitudine amoris hu- 
mani -, quanto id magis in homine fit natura, qui et fe ipfe 

X X 2 



348 D E A M I C I T I A. 

diliglt, et alterum anquirit, cujus animum ita cum fuo commif- 
ceat, ut efiiciat pene unum ex duobus ? 

XXII. Sed plerique perverfe, ne dicam impudenter, amicum 
habere talem volunt, quales ipfi effe non poiTunt ; quaeque ipli 
non tribuunt amicis, haec ab iis defiderant. Par eft autem, pri- 
miim, ipfum effe virum bonum, tum, alterum fimilem fui qu^- 
rere. In tahbus ea, quam jamdudum traftamus, ftabihtas ami- 
citi^ confirmari poteft ; cum homines, benevolentia conjun^fti». 
primiim cupiditatibus iis, quibus caeteri ferviunt, imperabunt ; 
deinde aequitate juftitiaque gaudebunt, omniaque alter pro altero 
fufcipiet : neque quidquam unquam niii honeflum et redlum 
alter ab altero poftulab/t ; neque folum colent inter fe, ac dili- 
gent, fed etiam verebuntur : nam maximum ornamentum ami- 
citia^ tolht, qui ex ea tolht verecundiam. 

Itaque in iis perniciofus eft error, qui exiftimant^ libidinum 
peccatorumque omnium patere in amicitia licentiam. Virtutum 
amicitia adjutrix a natura data eft, non vitiorum comes ,• ut, qua- 
niam fohtaria non pofTet virtus ad ea, quae fumma funt, perve- 
nire, conjuncfta et confociata cum altera perveniret : quae li quos 
inter focietas aut eft, aut fuit, aut futura eft, eorum eft habendus 
ad fummum natur^e bonum optimus beatifhmufque comitatus. 

Hsec eft, inquam, focietas, in qua omnia infunt, quae putant 
homines expetenda, honeftas, gloria, tranquihitas animi, atque 
jacunditas; ut, cum hicc adfmt, beata vita fit, et line his effe non 
pofht. Quod cum optimum maxlmumque fit, fi id volumus 
adipifci, virtuti opera danda eft ; fine qua neque amicitiam, ne- 
que ullam rem expetendam confequi poiTumus : ea vero neglec- 
ta, qui fe amicos habere arbitrantur, tum fe dcnique errafTe fen- 
tiunt, cum eos gravis aliquis cafus experiri cogit. 

Quocirca (dicendum eft enim faepius) cum judicaveris, di- 
ligere oportet -, non, cum dilexeris, judicare. Sed cum muUis 
in rebus neghgentia pled:imur, tum maxime in amicis et deh- 
gendis et colendis : praspofteris enim utimur confiliis, et a6la 
agimus, quod vetamur veteri proverbio. Nam imphcari ultro 



D E A M I C I T I A. 



349 



et cltro, vel ufu dluturno, vel etlam officiis, repente In medio 
curfu amlcitias, exorta aliqua offenfione, dirumpimus. 

XXIII. Quoetiam magis vituperanda eft rei maxime necefTarlae 
tanta incuria. Una ell enlm amicitla in rebus humanis, de cu- 
jus utilitate omnes uno ore confentiunt : quanquam a multis Ipfa 
virtus contemnitur, et venditatio quaedam atque oftentatio efle 
dicltur : multi divitlas defpiclunt, quos parvo contentos tenuis 
vidus cultufque delecftat ; honores vero, quorum cupiditate qui- 
dam inflammantur, quam muhi Ita contemnunt, ut nlhil inanius, 
nihil levius efle exiftlment ! itemque ca^tera, qua? quibufdam ad- 
mirabiha vldentur, permukl funt, qui pro nihilo putent. De ami- 
fitia omnes ad unum idem fentlunt ; et ii, qui ad rempuMicam 
fe contulerunt ; et 11, qui rerum cognitlone doclrinaque delec- 
tantur -, et ii, qui fuum negotium gerunt otioli j poftremo ii, qui 
fe totos tradiderunt voluptatibus, fme amicltra vitam efle nuUam 
fentiunt, ii modo velint ahqua ex parte llberaliter vivere. Serpit 
enim nefcio quomodo per omnium vitam amicitla 3 nec ullam 
SBtatis degendas rationem patitur efle expertem fui. 

Quinetiam, fi quis ea afperitate eft, et immanitate naturs, 
congreiTus ut hominum fuglat atque oderit, qualem fuiffe Athe- 
nis Timonem nefclo quem accepimus j tamen is pati non poffit, 
ut non anquirat aliquem , apud quem evomat virus acerbi- 
tatis {\ix. Atque hoc maxime judlcaretur, fi quid tale polTet 
contingere, ut ahquls nos Deus ex hac homlnum frequentia tol- 
leret, et in folitudine ufplam coUocaret, atque ibi fuppeditans 
omnium rerum, quas natura defiderat, abundantiam et copiam, 
hominis omnino adfpiciendi poteflatem eriperet. Quis tam effet 
ferreus, qui eam vitam ferre pofTet, cuique non auferret frud:um 
voluptatum omnium fohtudo ? 

Verum ergo illud efl, quod a Tarentlno Archyta, ut oplnor, 
dici Ibhtum, noflros fenes commemorare audivl, ab ahis fenibus 
auditum -, " Si quis in caelum afcendifTet, naturamque mundi, 
" et pulchritudinem fiderum perfpexIfTet, infuavem illam admi- 
** rationem ei fore, qua^ jucundiffima fulffet, fi ahquem, cui 



2SO D E A M 1 C I T I A. 

««,narraret, habuiflet." Sic natura folitarium nihil amat, femper- 
que ad ahquod tanquam adminiculum annititur ; quod in ami- 
ciffimo quoque dulciffimum efl. 

XXIV. Sed, cum tot fignis eadem natura declaret, quid veht, 
anqairat, ac defideret, obfurdefcimus tamen nefcio quomodo ; 
nec ea, quae ab ea monemur, audimus. Eft enim varius et mul- 
tiplex ufus amicitisE, multseque caufae fufpicionum ofFenfionum- 
que dantur ; quas tum evitare, tum elevare, tum ferre, fapientis 
eft. Una illa fublevanda offenfio eft, ut et utiUtas in amicitia, 
et fides retineatur. Nam et monendi amici facpe funt, et objur- 
gandi ; et haec accipienda amice, cum benevole fiunt. 

Sed nefcio quomodo verum efl, quod in Andiia familiaris 
meus dicit; 

Obfequium amicosj veritas odiumj parit, 
Molefla veritas efl,' fi quidem ex ea nafcitur odium ; (quod efl 
venenum amicitiaj ) fed obfequium muho moleflius, quod, pec- 
catis indulgens, praecipitem amicum ferri fmit. Maxima autem 
culpa in eo efl, qui et veritatem afpernatur, et in fraudem ob- 
fequio impelhtur. Omni igitur hac in re habenda ratio et dih- 
gentia efl ; primum, ut monitio acerbitate, deinde objurgatio 
contumeha, careat : in obfequio autem ( quoniam Terentiano 
verbo lubenter utimur) comitas adfit ; affentatio, vitiorum ad- 
jutrix, procul amoveatur ; quae non modo amico, fed ne hbero 
quidem, digna efl. Ahter enim cum tjranno, ahter cum amico, 
vivitur. 

Cujus autem aures veritati claufae funt, ut ab amico verum au- 
dire nequeat, hujus falus defperanda efl. Scitum eft enim ihud 
Catonis : " Muho mehus de quibufdam acerbos inimicos mere- 
** ri, quam eos amicos, qui dulces videantur : ihos verum faepe 
** dicere, hos nunquam. Atque iUud abfurdum efl, quod ii, qui 
monentur, eam moleftiam, quam debent capere, non capiunt ; 
cam capiunt, qua debent vacare. Peccaffe enim fe non anguntur, 
objurgari molefte ferunt ; quod contra oportebat, deh<fto dolere, 
Ci^rrediione gaudere. 



D E A M I C I T I A. 351 

XXV. Ut igitur et monere, et moneri, proprlum eft verse 
amicitise ; et alterum libere facere, non afpere ; alterpm pati- 
enter accipere, non repugnanter ; lic habendum eft, nullam in 
amicitiis peftem elfe majorem, quam adulationem, blanditiam, 
allentationem. Quamvis enim multis nominibus eft hoc vitium 
notandum, levium hominum atque fallacium, ad voluptatem lo- 
quentium omnia, nihil ad veritatem. 

Cum autem omnium rerum fimulatio eft vitiofa, (tollit enim- 
judicium veri, idque adulterat) tum amicitis repugnat maxime : 
delet enim veritatem, fme qua nomen amicitize valere non poteft. 
Nam, cum amicitis vis fit in eo, ut unus quafi animus liat ex 
pluribus, qui id fieri poterit, fi ne in uno quidem quoque unus 
animus erit, idemque femper; fed varius, commutabiHs, multi- 
plex ? Quid enim poteft effe tam flexibile, tam devium, quam- 
animus ejus, qui ad alterius non modo fenfum ac voluntatem, 
fed etiam vultum atque nutum, convertitur ? 

Negat quis ? nego. Ait f aio. Pojiremo imperavi egomet mihi, 
Omnia ajfentariy 
ut ait idem Terentius ; fed ille fub Gnathonis perfona : quod 
amici genus adhibere, omnino levitatis eft. Multi autem Gna- 
thonum fimiles, cum fint loco, fortuna, fama fuperiores 3 horum 
eft aflentatio molefta, cum ad vanitatem accefiit auftoritas. 

Secerni autem blandus amicus a vero, et internofci tam po- 
teft, adhibita, diligentia, quam omnia fucata, et fimulata a finceris 
atque veris. Concio, quae ex imperitifilmis conftat, tamenjudi- 
care folet, quid interfit inter popularem, id eft, afientatorem et 
levem civem, et inter conftantem, feverum et gravem. Qui- 
bus blanditiis , C. Papirius Conful nuper influebat in aures 
concionis, cum. ferret legem de tribunis plebis reficiendis ? Dif- 
fuafimus nos : fed nihil de me 3 de Scipione dicam libentius. 
Quanta illa, Dii immortales, fuit gravitas ! quanta in oratione 
majeftas ! Ut facile ducem populi Romani, non comitem, dice- 
res. Sed afFuiftis y et eft in manibus oratio : itaque lex popula- 
ris fufiragiis populi repudiata eft, Atque, ut ad me redeam^ 



352 D E A M I C I T I A. 

meminiftis, Q^Maximo, fratre Scipionis, et L. Mancino Con- 
fulibus, quam popularis lex de facerdotiis C. Licinii Crafli vide- 
batur : cooptatio enim coUegiorum ad populi beneficium tranf- 
ferebatur. Atque is primum inftituit in forum verfus agere cum 
populo. Tamen illius vendibilem orationem religio Deorum im- 
mortalium, nobis defendentibus, facile vincebat. Atque id adtum 
efl Praetore me, quinquennio ante quam Conful fum facftus, Ita- 
que re magis, quam audloritate, caufa illa defenfa eft. 

XXVI. Quod fi in fcena, id efl, in concione, in qua rebus 
fidtis et adumbratis loci plurimum eft, tamen verum valet ; (fi 
modo id patefadtum et illuftratum e{\: ;) quid in amicitia fieri 
oportet, quas tota veritate perpenditur ? in qua nifi, ut dicitur, 
apertum pedlus videas, tuumque ofi:endas, nihil fidum, nihil ex- 
ploratum habeas ; ne amare quidem, aut amari poflis, cum id, 
quam vere fiat, ignores. Quanquam ifta afl^entatio, quamvis per- 
niciofa fit, nocere tamen nemini potefl:, nifi ei, qui eam recipit, 
atque ea deledlatur. Ita fit, ut is afl^entatoribus patefaciat aures 
fuas maxime, qui ipfe fibi aflientetur, et fe maxime ipfe deled:et. 

Omnino efl: amans fui virtus : optime enim fe ipfa novit, 
quamque amabilis fit, intelligit : ego autem non de virtute nunc 
loquor, fed de virtutis opinione : virtute enim ipfa non tam multi 
pr^diti eflTe, quam videri, volunt. Hos dele(ftat afl"entatio : his 
fi(ft:us ad ipforum voluptatem fermo cum adhibetur, orationem 
illam vanam tefl:imonium efl^e laudum fuarum putant. Nulla efl: 
igitur hasc amicitia, cum alter verum audire non vult, alter ad 
mentiendum paratus eft. Nec parafitorum in comcediis afiTentatio 
nobis faceta videretur, nifi efl^ent milites gloriofi. 

Magnas vero agere gratias T^hais mihi F 
Satis erat refpondere, magnas : ingentes, inquit. Semper auget 
afl^entator id, quod is, cujus ad voluntatem dicitur, vult eflTe 
magnum. 

Quamobrem, quamvis blanda ifla vanitas apud eos valeat, 
qui ipfi illam alle(5tant et invitant, tamen etiam graviores con- 
ftantiorefque admonendi funt, ut animum advertant, ne callida 



D E A M I C I T I A. 35j 

afTentatione caplantur : aperte enim adulantem nemo non vldet, 
nili qui admodum efl excors. Callidus ille et occultus ne fc 
infinuet, ftudiofe cavendum eft : nec enim facillime agnofcitur, 
quippe qui etiam adverfando faepe aflentetur j et, litigare fe fi- 
mulans, blandiatur, atque ad extremum det manus, vincique fe 
patlatur ; ut is, qui illufus fit, plus vidiife videatur. Quid autem 
turpius, quam illudi ? Quod ne accidat, magis cavendum efl:, ut 
in Epiclero; 

Hodie me ante omnes comicos Jiultos fenes 
Verfarisy atque luferis lautij/ime, 
Haec enim etiam in fabulis flultiflima perfona eft improvidorum 
et credulorum fenum. Sed, nefcio quo padlo, ab amicitiis per- 
fedlorum hominum, id efl, fapientium (de hac dico fapientia, 
quae videtur in hominem cadere pofTe ) ad leves amicitias deflexit 
oratio. Quamobrem ad illa prima redeamus, eaque ipfa conclu- 
4amus aliquando. 

XXVII. Virtus, virtus, inquam, C. Fanni, et tu, Q^Muci, et 
conciliat amicitias, et confervat : in ea efl enim convenientia re- 
rum, in ea flabilitas, in ea conflantia : qua?, cum fe extulit, et 
oflendit lumen fuum, et idem adfpexit agnovitque in alio, ad 
id fe admovet, viciffimque accipit illud, quod in altero efl j ex 
quo eorum exardefcit five amor, five amicitia : utrumque enim 
<lid:um efl ab amando. Amare autem, nihil aliud efl, nifi eum 
ipfum diligere, quem ames, nulla indigentia, nuUa utilitate quac- 
lita ; quae tamen ipfa efflorefcit ex amicitia, etiam fi tu eam mi- 
nus fecutus fis. 

Hac nos adolefcentes benevolentia fenes illos L. Paulum, M. 
Catonem, C. Gallum, P. Naficam, Tib. Gracchum, Scipionis 
noftri focerum, dileximus. Haec etiam magis elucet inter a^qua- 
les, ut inter me et Scipionem, L. Furium, P. Rupilium, Sp. 
Mummium. Viciflim autem fenes in adolefcentium caritate ac- 
quiefcimus ; ut ego in veflra, ut in Q^Tuberonis. Equidem 
etiam admodum adolefcentis, P. RutiUi Virginii , famiharitate 
deledlor. Quoniamque ita ratio comparata efl vitas, naturaeque 
ToM. IIL Y y 



354 E> E A M I C I T I A; 

noftra, ut alla astas oriatur j maxime quidem optandum eft, ut 
cum sequalibus poffisj quibufcum tanquam e carceribus emifTus 
jQs, cum iifdem ad calcem, ut dicitur, pervenire. Sed, quoniam 
res humanae fragiles caducaeque funt, femper aliqui anquirendl 
funt, quos diligamus, et a quibus diligamur : caritate enim, be- 
nevolentiaque fublata omnis eft e vita fublata jucunditas. Mihi 
quidem Scipio,. quanquam eft fubito ereptus, vivit tamen, fem- 
perque vivet : virtutem enim amavi ilHus viri, quae extinda non 
efl. Nec mihi foli verfatur ante oculos, qui illam femper in ma- 
nibus habui, fed etiam pofteris erit clara et infignis. Nemo un-^ 
quam animo, aut fpe majora fufcipiet, qui fibi non ilHus memo-- 
riam atque imaginem proponendam putet. 

Equidem ex omnibus rebus, quas mihi aut fortuna, aut na— 
tura tribuit, nihil habeo, quod cum amicitia Scipionis poffim 
comparare. In hac mihi de republica confenfus, in hac rerum 
privatarum confiHum, in eadem requies plena oble(ftationis fuiu 
Nunquam illum ne minima quidem re offendi, quod quidem 
fenferim; nihil audivi ex eo ipfe,. quod nollem. Una domus erat, 
idem vidus, ifque communis ^ neque folum militia, fed etiam 
peregrinationes, rufticationefque communes. Nam quid ego de 
ftudiis dicam cognofcendi femper aHquId, atque difcendi, in qui- 
bus, remoti ab ocuHs popuH, omne otiofum tempus contrivi- 
mus ? Quarum rerum recordatio et memoria, li una cum illo oc- 
cidiffet, defiderium conjundtiffimi atque amantiftimi viri ferre 
Rullo modo poffem : fed nec iUa extindta funt, ahmturque potius 
et augentur cogitatione et mernoria. Et, li iUis plane orbatus 
eflem, magnum tamen afterret mihi stas ipfa folatium : diutius 
enim jam in hoc defiderio efte non poffum : omnia autem brevia 
tolerabiHa effe debent, etiam fi magna fmt. 

Haec habui, de amicitia quae dicerem. Vos autem hortor, 
ut ita virtutem locetis, fme qua amicitia effe non poteft, ut ea 
excepta, nihil amicitia praeftabiHus putetis.. 



[ 3SS ] 



PARADOXA. 



AD M. BRUTUM. 



ANIMADVERTI, Brute, faepe Catonem, avunculum 
tuum, cum in fenatu fententiam diceret, locos graves ex 
philofophia tradtare, abhorrentes ab hoc ufu forenfi et 
publico ; fed dicendo confequi tamen, ut illa etiam populo pro- 
babiUa viderentur. Quod eo majus eft illi, quam aut tibi, aut 
nobis, quia nos ea philofophia plus utimur, quas peperit dicendi 
copiam, et in qua dicuntur ea, quae non muitum difcrepant ab 
opinione populari. Cato autem, perfedtus mea fententia Stoicus, 
et ea fentit, quae non fane probantur in vulgus -, et in ea eft hae- 
refi, quas nullum fequitur florem orationis, neque dilatat argu- 
mentum : minutis interrogatiunculis, et quafi pundtis, quod 
propofuit, efEcit. Sed nihil eft tam incredibile, quod non dicen- 
do fiat probabile ; nihil tam horridum, tam incultum, quod non 
fplcndefcat oratione, et tanquam excolatur : quod cum ita puta- 
rem, feci etiam audacius, quam ille ipfe, de quo loquor. Cato 
enim duntaxat de magnitudine animi, de continentia, de morte, 
de omni laude virtutis, de Diis immortalibus, de caritate patriaj 
Stoice folet, oratoriis ornamentis adhibitis, dicere. Ego vero illa 
ipfa, quae vix in gymnafiis, et in otio Stoici probant, ludens con- 
jeci in communes locos ; quas, quia funt admlrabilia, contraque 
opinionem omnium, ab ipfis etiam "zs-apdi^o^^cc appellantur. Ten- ' 
tare volui, poflentne proferri in lucem, id efl, in forum, et ita 
dici, ut probarentur ; an alia qua^dam effet erudita, alia popularis, 

Y y 2 



356 P A R A D O X A. 

oratio : eoque fcrlpii libentius, quod mihi ifla, '^xrci^a.^o^et qnae ap* 
pellant, maxime videntur efle Socratica, longeque veriffima» 
Accipies igitur hoc parvum opufculum, lucubratum his jami 
contracStioribus nodlibus -, (quoniam illud majorum vigiliarum. 
munus in tuo nomine apparuit) et deguftabis genus hoc exer- 
citationum earum, quibus uti confuevi, cum ea, quae dicuntur 
in fcholis ^iTncoL, ad noftrum hoc oratorium transfero dicendL 
genus. Hoc tamen opus in acceptum ut referas, nihil poftulo i, 
non efl enim tale, ut in arce poni poffit, quafi illa Minerva Phi-^ 
diae; fed tamen, ut ex eadem officina exiffe appareat,. 



Paradoxon L 

^od honejlum fit , idfolum bonum effe.~ 

T "▼ 7ERE0R, ne cui veftrum ex Stoicorum hominum difputatio- 
nibus, non ex meo fenfu, deprompta hasc videatur oratio : 
dicam tamen quod fentio j et dicam brevius, quam res tanta 
dici pofcit. Nunquam mehercule ego neque pecunias iflorum, 
neque ted:a magnifica, neque opes, neque imperia, neque eas, 
quibus maxime adflridli funt, voluptates in bonis rebus aut ex- 
petendis effe duxi -y quippe cum viderem, rebus his circumflu-» 
entibus, ea tamen defiderare maxime, quibus abundarent. Neque 
enim expletur unquam, nec fatiatur cupiditatis fitis ; neque fo- 
lum, ea qui habent, hbidine augendi cruciantur, fed etiam amit- 
tendi metu. In quo equidem continentiffimorum hominum, ma- 
jorum noflrorum, faspe requiro prudentiam, qui hGsc imbecilla 
et commutabilia pecuniae membra, verbo Bona putaverunt ap- 
pellanda, cum re ac fadlis longe aliter judicaviffent. Poteflne ba- 
num cuiquam malo effe ? aut potefl quifquam in abundantia 
bonorum ipfe effe non bonus ? Atqui ifla omnia talia videmus, 
ut etiam improbi habeant, et obfmt probis. Quamobrem licet 
irrideat, fi quis vult -, plus apud me tamen vera ratio valebit, 



P A R A D O X A. 357 

quam vurgi oplnio. Neque ego unqiiam bona perdldifTe dicam, fi 
quis pecus aut fupelledtilem amiferit ; neque non faepe laudabo 
fapientem illum, Biantem, ut opinor, qui numeratur in feptem ^ 
cujus cum patriam Prienen cepifTet hoftis, caeterique ita fugerentj,- 
ut multa de fuis rebus fecum afportarent ; cum effet admonitus 
a quodam, ut idem ipfe faceret ; Ego veroj inquit, Jhdo : najn 
omnia mea porto niecum. ille haec ludibria fortunas ne fua quidem, 
putavit, quos nos appellamus etiam bona. Quid eft igitur, qu£e- 
ret aliquis, bonum ? Si quid re(5te fit, et honefle, et cum virtute,- 
id bene fieri vere dicitur y et, quod red:um, et honeflum, et cumt 
virtute efl, id folum opinor Bonum. 

II. Sed hzEC videri poffunt obfcuriora, cum lentius difputan-- 
tur. Vita atque faclis illuftranda funt fummorum virorum ha^c, 
quae verbis fubtihus, quam fatis efl, difputari videntur. Qusro 
enim a vobis, num uUam cogitationem habuiffe videantur ii, 
qui hanc rempubHcam tam prasclare fundatam nobis relique- 
runt, aut auri, aut argenti ad avaritiam, aut amoenitatum ad 
dejedationem , aut fupelledilis ad deHcias, aut epularum ad^ 
voluptates ? Ponite ante oculos unumquemque regum. Vultis- 
a Romulo ? vultis pofl liberam civitatem, ab iis ipfis, qui Hbe- 
raverunt eam t Quibus tandem gradibus Romulus afcendit in' 
caelum ? iifne, quae ifti bona appellant ? an rebus geflis atque vir- 
tutibus ? Quid ? Numae PompiHi minufne gratas Diis immorta* 
Hbus capedines ac fidiles urnulas fuifTe, quam fiHcatas aHorum' 
pateras, arbitramur ? Omitto reHquos ; funt enim omnes pares 
inter fe, praeter Superbum. Brutum fi quis roget, quid egerit in- 
patria Hberanda; fi quis item reHquos ejufdem confiHi focios^. 
quid fpedlaverint, quid fecuti fint ; num quis exiflet, cui volup- 
tas, cui divitiae, cui denique, praeter officium fortis et magni virij. 
quidquam uHud propofitum fuifTe videatur ? Quaj res ad necem- 
Porfennae C. Mucium impuHt, fine uHa fpe falutis fua; ? Quas 
vis CocHtem contra omnes hoflium copias tenuit in ponte fo- 
lum ? Quae patrem Decium, quae fiHum devotavit, atque immifit cl€VOt^' 
in armatas hoftium copias ? Quid continentia C, Fabricii, quid- t^ — £>f^*^ 



e^sft 



-58 P A R A D O X A. 

tenuitas vidlus M'. Curii fequebatur ? Quid duo propugnacula 
belli Punici, Cn. et P. Scipiones, qui Carthaginenfium adven- 
tum corporibus fuis intercludendum putaverunt ? Quid Africa- 
nus major ? quid minor ? quid inter horum aetates interjedus 
Cato ? quid innumerabiles alii ? (nam domefticis exemplis abun- 
^ff[*, |^{^ta#Ui damus) cogitafle quidquam putamus in vita fibi expetendum, 

nifi quod laudabile effe, et praeclarum videretur ? \/i «f i^tur 

IIL Veniant igitur ifti irrifores hujus orationis ac fententiae ; 
©t jam vel ipfi judicent, utrum fe horum alicujus, qui marmoreis 
tecftis, ebore et auro fulgentibus, qui fignis, qui tabulis, qui 
caelato auro et argento, qui Corinthiis operibus abundant, an 
C. Fabricii, qui nihil eorum habuit, nihil habere voluit, fimilcs 
eife malint ? Atque haec quidem, quae modo huc, modo illuc 
transferuntur, facile adduci folent, ut in rebus bonis elfe negent ; 
illud lamen arde tenent, accurateque defendunt, voluptatem efTe 
fummum bonum : quae quidem mihi vox pecudum videtur effe, 
non hominum. Tu, cum tibi five Deus, live mater (ut ita dicam) 
rerum omnium, natura, dederit animum, quo nihil eft prseflan- 
tius, neque divinius, fic te ipfe abjicies atque proflernes, ut nihil 
inter te atque inter quadrupedem aliquam putes intereffe ? Quid- 
quam bonum eft, quod non eum, qui id pofTidet, meHorem facit ? 
Ut enim quifque efl maxime boni particeps, ita et laudabihs 
maxime j neque eft ullum bonum, de quo non is, qui id habeat, 
honefte pofTit gloriari. Quid autem eft horum in voluptate ? me- 
lioremne efficit, aut laudabiUorem virum ? an quifquam in po- 
tiundis voluptatibus gloriando {cky et pracdicatione effert ? Atqul 
ii voluptas, quae pkirimorum patrociniis defenditur, in rebus bo- 
nis habenda non eft j eaque, quo eft major, eo magis mentem e 
fua fede et ftatu dimovet ; profedto nihil eft aliud bene et beate 
vivere, nifi honefte et redte vivere.j 



PARADOXA. 



Paradoxon II. 



3S9' 



,\ 



'oTt ctlrd^Kvi? Jj ctpiTYi 'zirpo^ iv^cufjt,ovictv. 
In quo virtusjitj ei nihil deejfe ad beate vivendum. 

"^J E c vero ego M. Regulum asrumnofum , nec infelicem^ 
n&c miferum, unquam putavi. Non enim magnitudo ani- 
mi ejus excruciabatur a Foenis, non gravitas, non fides, non 
conftantia, non ulla virtus, non denique animus ipfe ; qui tot 
virtutum prasfidio, tantoque comitatu, cum corpus ejus cape- 
retur, capi certe ipfe non potuit. Caium vero Marium vidimus, 
qui mihi fecundis in rebus unus ex fortunatis hominibus ; in* 
adverfis, unus ex fummis viris videbatur ; quo beatius t^t mor- 
tali nihil poteft. Nefcis, infane, nefcis,. quantas vires virtus 
habeat : nomen tantiim virtutis ufurpas j quid ipfa valeat, igno- 
ras. Nemo poteft non beatiffimus effe, qui eft totus aptus ex 
itk, quique in fe uno fua ponit omnia. Cui fpes omnis, et 
ratio', et cogitatio pendet ex fortuna, huic nihil poteft ti^t 
certi ; nihil quod exploratum habeat permanfurum libi unum 
diem : eum tu hominem terreto, li quem eris nadlus, iflis mor- 
tis aut exilii minis. Mihi vero quidquid acciderit in tam ingrata 
civitate, ne recufanti quidem evenerit, non modo repugnanti, 
Quid enim ego laboravi, aut quid egi, aut in quo evigilave- 
runt curse et cogitationes mese, li quidem nihil peperi tale, 
nihil confecutus fum,. ut eo ftatu elTem, quem neque fortunae 
temeritas, neque inimicorum labefadiaret injuria ? Mortemne 
mihi minitaris, ut omnino ab hominibus, an exilium, ut ab 
improbis, demigrandum lit ? Mors terribiUs ell iis, quorum cum 
vita omnia extinguuntur, non iis, quorum laus emori non po^ 
teft ; exilium autem illis, quibus quali circumfcriptus eil habi- 
tandi locus, non iis, qui ornnem orbem terxarum, unam urbem 
effe ducunt. Te miferi», te aerumnjB premunt, qui te beatum, 
qui te florentem, putas : tuoe Hbidines te torquent : tu dies noc^ 
tefque cruciaris 5 cui nec fat eft, quodeft; et, idipfum ne noa 



360 T A R A D O X A. 

fit diuturnum, times : te confcientise flimulant maleficlorum 
tuorum : te metus exanimant judiciorum atque legum : quocun- 
que adfpexiili, ut furise, fic tuae tibi occurrunt injuriae, quas te 
refpirare non linunt. Quamobrem ut improbo, et ftulto, et inerti 
nemini bene effe poteft ; fic bonus vir, et fortis, et fapiens, mi- 
fer elfe nemo poteft. Nec vero, cujus virtus morefque laudandi 
funt, ejus non laudanda vita eft ; neque porro fugienda vita, quae 
laudanda ell: : effet autem fugienda, fi elfet mifera. Quamobreni 
quidquid eft laudabile, idem et beatum, et florens, et expeten'» 
dum videri debet. 

Paradoxon III. 

'On la-ct To, ctiJtctpTrifA^ctTa,, 9L to, KetTOpB^ufZot^TcC» 
/Eq^ualta ejje peccata, et reSfefaBa, 

f , "PARVA, inquis, res eft : at magna culpa : nec enim peccata 
rerum eventu, fed vitiis hominum, metienda funt. In quo 
peccatur, id poteft aliud alio majus elfe, aut minus; ipfum 
quidem illud peccare, quoquo verteris, unum eft. Auri navem 
evertat gubernator, an paleae ; in re aliquantulum, in guberna- 
toris infcientia nihil intereftj Lapfa eft libido in muliere ignota: 
dolor ad pauciores pertinet, quam fi petulans fuilfet in aliqua 
generofa ac nobili virgine : peccavit vero nihilominus, fi qui- 
dem eft peccare, tanquam tranfihre lineas ; quod cum fece- 
ris, culpa commifia eft : quam longe progrediare, cum femel 
tranfieris, ad augendam tranfeundi culpam nihil pertinet. Pec- 
care certe licet nemini. Quod autem non hcet, id hoc uno 
tenetur, fi arguitur non licere. Id fi nec majus, nec minus un- 
quam fieri poteft, (quoniam in eo eft peccatum, fi non licuit ; 
quod femper unum, et idem eft) quas ex eo peccata nafcuntur, 
aquaha fint oportet. Quod fi virtutes pares funt inter fe, paria 
efie etiam vitia necefiTe eft. Atqui pares efi!e virtutes, nec bono 
viro meliorem, nec temperante temperantiorem, nec forti for- 
tiorem, nec fapiente fapientiorem pofi^e fieri, faciUime poteft 



P A R A D O X A. 361 

perfpicl. An virum bonum dices, qui depofitum nuUo tefte, 
cum lucrari impune poflet, auri pondo decem, reddiderit, fi idem 
in decem millibus pondo non idem fecerit ? aut temperantem 
eum, qui fe in aliqua libidine continuerit, in aliqua effuderit ? 
Una virtus eft, confentiens cum ratione et perpetua conflantia : 
nihil huic addi poteH;, quo magis virtus fit ; nihil demi, ut vir- 
tutis nomen relinquatur. Etenim fi benefadla, redte fadta funt, et 
nihil re(flo redtius ; certe ne bono quidem mehus quidquam in- 
veniri poteft. Sequitur igitur, ut etiam vitia fint paria ; fiquidem 
pravitates animi red:e vitia dicuntur. Atqui, quoniam pares vir- 
tutes funt, rede fada, quando a virtutibus proficifcuntur, paria 
efledebent; itemque peccata, quoniam ex vitiis manant, fint 
aequalia necefle eft. 

II. A philofophis, inquis, ifta fumis. Metuebam, ne a lenoni- 
bus diceres. Socrates difputabat iflo modo. Bene hercle narras : 
nam, iflum dodtum et fapientem virum fuiffe, memorias tradi- 
tum efl. Sed tamen quicro ex te (quando verbis inter nos con- 
tendimus, non pugnis) utrum bonis eft quasrendum, quid bajuli 
atque operarii, an quid homines docftifHmi, fenferint ? prsefertim 
cum hac fententia non modo verior, fed ne utiHor quidem ho- 
minum vitae reperiri ulla poffit. Qux vis enim eft, qua3 magis 
arceat homines ab improbitate omni, quam fi fenferint, nuUum 
in deHdtis effe difcrimen ? asque peccare fe, fi privatis, ac fi ma- 
giftratibus, manus afFerant ? quamcunque in domum ftuprum 
intulerint, eandem efife labem hbidinis ? Nihilne igitur interefl 
(nam hoc dicet aUquis) patrem quis enecet, an fervum ? Nuda 
ifta fi ponas, judicari, qualia fint, non facile pofiiint. Patrem 
vita privare, fi per fe fcelus eft, Saguntini, qui parentes fuos li- 
beros emori, quam fervos vivere, maluerunt, parricidce fuerunt. 
Ergo et parenti nonnunquam adimi vita fine fcelere poteft ; et 
fervo faepe fine injuria non poteft. Caufa igitur haec, non natura, 
diftinguit : quae quoniam utro accefTit, id fit propenfius ; fi utro- 
que adjundta fit, paria fiant necefiTe eft. Illud tamen intereft, 
quod in fervo necando, fi adfit injuria, femel peccatur; in patris 

TOM. III. • 1 14 Z z 



362 P A R A D O X A. 

vita violanda, multa peccantur. Violatur is, qui procreavit ; is-, 
qui aluit j is, qui erudivit ; is, qui in fedc ac domo, atque in 
republica collocavit : multitudine peccatorum praeftat , eoque 
pcena majore dignus eft. Sed nos in vita, non quiE cuique peccato 
poena fit, fed quantum cuique liceat, fped:are debemus. Quid- 
quid non oportet, fcelus efle ; quidquid non licet, nefas putare 
debemus. Etiamne in minimis rebus ? Etiam : fi quidem rerum 
modum fingere non poflumus, animorum modum tenere polTu- 
mus. Hiflrio, fi paulum fe movit extra numerum, aut fi verfus 
pronuntiatus eft fyllaba una brevior, aut longior, exfibilatur et 
exploditur : tu in vita, quae omni geftu moderatior, omni verfu 
aptior t^Q debet, ut in fyllaba te peccare dices ? Poetam non au- 
dio in nugis ; in vitas focietate audiam civem, digitis peccata 
dimetientem fua ? Si vifa fmt breviora, leviora videantur. Qui 
poffint videri, cum quidquid peccatur, perturbatione peccetur 
rationis atque ordinis ? perturbata autem femel ratione et ordine^ 
nihil poffit addi, quo magis peccari poffie videatur. 

Paradoxon IV. 



Oti ^du^ ct<PiiMV f/,a/.viTou. 
Omnem Jlultum infantre. 

T^GO vERo te non ftultum, ut faepe; non improbum, ut fem- 
^ per 'y fed dementem et infanum rebus vincam neceffariis. 
Sapientis animus magnitudine confilii, tolerantia rerum huma- 
iiarum, contemptione fortunae , virtutibus denique omnibus, 
ut ma^nibus, feptus, vincetur et expugnabitur, qui ne civitate 
quidem pelli poteft ? Quae eft enim civitas ? Omnifne conven- 
tus etiam ferorum et immanium ? omnifne etiam fugitivorum ac 
latronum congregata unum in locum multitudo ? Certe negabis. 
Non igitur erat illa tum civitas, cum leges in ea nihil valebant -, 
cum judicia jacebant; cum mos patrius occiderat ; cum, ferro 
pulfis magiftratibus, fenatus nomen in republica non erat. Prae- 
donum ille concurfus, et te duce latrocinium in foro conftitutum. 



PARADOXA. 363 

et reliquia; conjurationis a Catilinae furiis ad tuum fcelus furo- 
remque converfae, non civitas erat. Itaque pulfus ego civitate noii 
fum, quse nuUa erat; arceffitus in civitatem fum, cum eflet in 
republica Conful, qui tum nullus fuerat ; effet fenatus, qui tum 
occiderat; eifet confenfus populi liber ; elfet juris et a^quitatis 
(quas vincula funt civitatis) repetita memoria. j 

Ac vide, quam ifta tui latrocinii tela contempferim. Jadlam 
et immiiTam a te nefariam in me injuriam femper duxi ; perve- 
niffe ad me nunquam putavi : nifi forte, cum parietes difturba- 
bas, aut cum tedlis fceleratas faces inferebas, meorum aliquid 
ruere, aut deflagrare arbitrabare. Nihil neque meum eft, neque 

cujufquam, quod auferri, quod eripi, quod amitti potefl. Si u ^ * jm: ^* 

mihi eripuilTes divinam animi mei conftantiam, meas curas, -j ^^j^,.>J^a 

vigilias, confilia, quibus refpublica, te invitiffimo, flat; fi hujus 
aterni benelicii immortalem memoriam deleviffes \ multo etiam 
magis, fi illam mentem, unde haec confilia manarunt, mihi eri- 
puifTes; tum ego accepifle me confiterer injuriam. Sed fi hasc 
nec fecifli, nec facere potuifti, reditum mihi gloriofum injuria 
tua dedit, non exitum calamitofum. Erga ego femper civis ; 
et tum maxime, cum meam falutem fenatus exteris nationibus, 
ut civis optimi, commendabat ; tu, ne nunc quidem ; nifi forte 
idem effe hoflis, et civis poteft. 

An tu civem ab hofle natura ac loco, non animo fadtifque, 
diftinguis ? Casdem in foro fecifli -, armatis latronibus templa 
tenuifli ; privatorum domos, sedes facras, incendifli. Cur hoflis 
Spartacus, fi tu civis ? Potes autem effe tu civis, propter quem 
aliquando civitas non fuit ? Et me tuo nomine appellas, cum 
omnes meo difcefTu exulaffe rempubUcam putent ? Nunquamne, 
homo amentiflime, te circumfpicies ? nunquamrie, ' quid facias, 
confiderabis, nec quid loquare ? Nefcis, exihum fcelerum efl^e 
poenam ? meum illud iter ob praEclarifTimas res a me geflas effe 
fufceptum ? Omnes fcelerati atque impii, quorum tu te ducem 
effe profiteris , quos leges exilio afiici volunt , exules funt , 
etiam fi foium non mutarunt. An, cum omnes leges te exulem 
cfTe jubeant, non eris tu exul ? Num appellatur inimicus, ^ui 



364 P A R A D O X A. 

cum telo fuerit ? ante fenatum tua fica deprehenfa eft. Qul ho- 
minem occiderit ? tu plurimos occidifti. Qui incendium fecerit ? 
aedes Nympharum manu tua deflagrarunt. Qui templa Deorum 
occupaverit ? in foro etiam caftra pofuifli. Sed quid egocommu- 
nes leges profero, quibus omnibus es exul ? Familiariflimus tuus 
de te privilegium tulit, ut, fi in opertum Bonae Deae acceflifl^es, 
exulares. At, te id fecifl!*e, etiam gloriari foles. Quomodo igitur, 
tot legibus in exilium ejedlus, nomen exulis non perhorrefcis ? 
RomsB fum, inquis. Et quidem in operto fuiflii. Non igitur, ubi 
quifque erit, ejus loci jus tenebit, fi ibi eum legibus efle non 
oportebit. 



Paradoxon V. 

Soliim fapkntem cjfe liberumj et omnem Jlultum fervum, 

I. T AUDETUR vero hic imperator, aut etiam appelletur, aut 
hoc nomine dignus putetur. Quo modo, aut cui tandem 
hic Hbero imperabit, qui non potefl: cupiditatibus fuis impe- 
rare ? Refrenet primum libidines, fpernat voluptates, iracun- 
diam teneat, coerceat avaritiam, casteras animi labes repellat : 
tum incipiat ahis imperare, cum ipfe improbifllmis dominis, 
dedecori ac turpitudini, parere deflerit. Dum quidem his obe- 
diet, non modo imperator, fed liber habendus omnino non 
crit. Praeclare enim eft hoc ufurpatum a dodiflimis, quorum 
au(ftoritate non uterer, fl mihi apud ahquos agreftes hasc ha- 
benda efl^et oratio. Cum vero apud prudentiflimos loquar, qui- 
bus haec inaudita non funt -, cur ego fimulem, me, fi quid in 
his ftudiis operae pofuerim, perdidifle ? Dicftum eft igitur ab 
eruditifllimis viris, nifl fapientem, Uberum efl^e neminem. Quid 
eft enim Ubertas ? poteftas vivendi, ut veHs. Quis igitur vivit, 
ut vuh, nifl qui refta fequitur, qui gaudet officio, cui vivendi via 
conflderata atque provifa eft ? qui legibus quidem non propter 



P A R A D O X A. 365 

metum paret, fed eas fequitur atque colit, quia id falutare maxi- 
me effe judicat; qui nihil dicit, nihil facit, nihil cogitat deni- 
que, nifi libenter ac libere ; cujus omnia confiHa, refque omnes, 
quas gerit, ab ipfo proficifcuntur, eodemque feruntur j nec eft 
ulla res, quae plus apud eum polleat, quam ipfius voluntas atque 
judicium ; cui quidem etiam (quai vim habere maximam dici- 
tur) Fortuna ipfa cedit, ficut fapiens poeta dixit, Suts ea cuique 
jingitur moribus, Soli igitur hoc contingit fapienti, ut nihil faciat 
invitus, nihil dolens, nihil coadlus. Quod etfi ita efi^e pluribus 
verbis diflerendum efl, illud tamen et breve et confitendum efl, 
nifi qui ita fit affedlus, effe liberum neminem. Servi igitur om- 
nes improbi : nec hoc tam re efl, quam di(ftu, inopinatum atque 
mirabile. Non enim ita dicunt, eos effe fervos, ut mancipia, quay 
funt dominorum facfta nexu, aut ahquo jure civili ; fed, fi fervi- 
tus fit, ficut efl, obedientia fradli animi, et abjedti, et arbitrio ca- 
rentis fuo, quis neget, omnes leves, omnes cupidos, omnes deni- 
que improbos, effe fervos ? 

IL An ille mihi Uber, cui muUer imperat ? cui leges imponit, 
praefcribit, jubet, vetat quod videtur ? qui nihil imperanti ne- 
gare potefl, nihil recufare audet ? Pofcit ? dandum efl : vocat ? 
veniendum : ejicit ? abeundum : minatur ? extimefcendum. Ega 
vero iflum non modo fervum, fed nequifUmum fervum, etiam fi 
in ampliflima familia natus fit, appellandum puto. Atque ut ia 
magna flultorum famiha funt alii lautiores, ut fibi videntur, fervi, 
fed tamen fervi, atrienfes ac topiarii ; pari flultitia funt, quos 
figna, quos tabulae, quos ca^latum argentum, quos Corinthia 
opera, quos aedificia magnifica nimic opere deledant. 

At fumus, inquiunt, civitatis principes. Vos vcro ne con-' 
fervorum quidem veftrorum principes eflis. Sed ut in famiha, 
qui tradtant ifla, qui tergunt, qui ungunt, qui verrunt, qui 
fpargunt, non honeflifTimum locum fervitutis tenent ; fic in ci- 
vitate, qui fe iftarum rerum cupiditatibus dediderunt, ipfius 
fervitutis locum pene infimum obtinent. Magna, inquis, bella 
gefh j magnis imperiis et provinciis praefui. Gere igitur animum 



366 P A R A D O X A. 

laude dignum. Echionis tabula te flupidum detinet, aut fignum 
aliquod Polycleti. Omitto, unde fuftuleris, et quomodo habeas. 
Intuentem te , admirantem , clamores tollentem cum video , 
fervum te effe ineptiarum omnium judico. Nonne igitur funt 
illa fefliva ? Sunt : nam nos quoque oculos eruditos habemus. 
Sed obfecro te, ita venufla habeantur ifta, non ut vincula vi- 
rorum fmt, fed ut obledamenta puerorum. Quid enim cenfes ? 
fi L. Mummius aliquem iflorum videret matellionem Corin- 
thium cupidiflime tradtantem, cum ipfe totam Corinthum con- 
tempfiffet ; utrum illum civem excellentem, an atrienfem dili- 
gentem, putaret ? Revivifcat M'. Curius, aut eorum aliquis, 
quorum in villa ac domo nihil fplendidum, nihil ornatum fuit, 
praeter ipfos, et videat aliquem fummis populi beneficiis ufum, 
barbatulos mullos exceptantem de pifcina, et pertradtantem, et 
muraenarum copia gloriantem, nonne hunc hominem ita fer- 
vum judicet, ut ne in familia quidem dignum majore aliquo 
negotio putet ? An eorum fervitus dubia eft, qui cupiditate pe- 
cuHi nullam conditionem recufant duriflimae fervitutis ? Haeredi- 
tatis fpes quid iniquitatis in ferviendo non fufcipit ? quem nu- 
tum locupletis orbi fenis non obfervat ? loquitur ad voluntatem ; 
quidquid denuntiatum fit, facit ; afTedlatur, afTidet, muneratur. 
Quid horum eft liberi ? quid denique non fervi inertis ? 

III. Quid ? jam illa cupiditas (quae videtur effe Hberalior) 
honoris, imperii, provinciarum, quam dura eft domina ! quam 
imperiofa ! quam vehemens ! Cethego homini non probatifHmo 
fervire coegit eos, qui fibi effe amphfTimi videbantur ; munera 
mittere, nodtu venire domum ad eum, precari, denique fup- 
phcare. Quae fervitus efl, fi haec Hbertas exiftimari potefl ? Quid? 
cum cupiditatum dominatus exceffit, et aUus efl dominus exor- 
tus ex confcientia peccatorum, timor ? quam efl illa mifera, 
quam dura fervitus ! Adolefcentibus paulo loquacioribus efl fer- 
viendum : omnes, qui aUquid fcire videntur, tanquam domini, 
timentur. Judex vero quantum habet dominatum ? quo timore 
nocentes afficit ? An non eft omnis metus, fervitus ? Quid valet 



P A R A D O X A. 367 

igitur illa eloquentiflimi viri, L. Crafli, copiofa magis, quam 
fapiens, oratio ? Eripite 7ios exfervitute. Quae eft ifta fervitus tam 
claro homini, tamque nobili ? Omnis animi debilitati, et humi- 
lis, et fradti timiditas fervitus eft. Nolite fmere nos cuiquam fer- 
vire. In Ubertatem vindicari vult ? minime. Quid enim adjun- 
git ? tiifi vobis univerfis, (dominum mutare, non Uber effe, vult) 
quibus et po[fumus et debemus. Nos vero, fi quidem animo excelfo, 
et alto, et virtutibus exaggerato fumus, nec debemus, nec pofTu- 
mus. Tu poffe te dicito, quoniam quidem potes : debere ne 
dixeris 3 quoniam nihil quifquam debet, nifi quod efl turpe non 
reddere. Sed haec hadtenus. Ille videat, quomodo imperator effe 
pofHt, cum eum ne Hberum quidem effe ratio et veritas ipfa con- 
vincat. 

Paradoxon VI. 

Solum fapientem efje divitem. 

I. r\\5m. efl ifla in commemoranda pecunia tua tam infolens 
•^ oflentatio ? folufne tu dives ? Proh Dii immortales ! 
egone me audiviffe aliquid, et didiciffe non gaudeam ? Solufne 
tu dives ? Quid fi ne dives quidem ? quid fi pauper etiam ? Quem 
enim intelligimus divitem ? aut hoc verbum in quo homine 
ponimus ? Opinor in eo, cui tanta pofTeflio efl, ut ad Hberali- 
ter vivendum facile contentus fit , qui nihil quaerat, nihil appe- 
tat, nihil optet amplius. Animus oportet tuus te judicet divi- 
tem, non hominum fermo, ncque poffefliones tuae : nihil fibi 
deeffe putet, nihil curet ampHus. Satiatus efl, aut contentus 
•etiam pecunia ? concedo, dives es. Sin autem propter avidi- 
tatem pecuniiE nullum quaeflum turpem putas, cum ifti ordini 
ne honeftus quidem poflit efie ullus : fi quotidie fraudas, deci- 
pis, pofcis, pacifceris, aufers, eripis : fi focios fpohas, asra- 
rium expilas : fi teftamenta amicorum expecStas, aut ne expedtas 
quidem, at ipfe fupponis ; haec utrum abundantis, an egentis, 
ligna funt ? Animus hominis dives, non arca, appellari folet. 



363 P A R A D O X A. 

'Quamvis illa fit plena, dum te inanem videbo, divitem non 
putabo : etenlm ex eo, quantum cuique fatis eft, metiuntur 
homines divitiarum modum. Filiam quis habet ? pecunia ell 
opus. Duas ? majore. Plures ? majore etiam. Et, fi, ut aiunt, 
Danai quinquaginta lint filise, tot dotes magnam quGerunt pecu- 
niam. Quantum enim cuique opus eft, ad id accommodatur, ut 
ante dixi, divitiarum modus. Qui igltur non filias plures, fed 
innumerabiles cupiditates, habet, quae brevi tempore maximas 
copias exhaurire poffint, hunc quomodo ego appellabo divitem, 
cum ipfe etiam egere fe fentiat ? Multi ex te audierunt, cum 
diceres, neminem eife divitem, nifi qui exercitum alere pofTet 
fuls frudibus ; quod populus Romanus tantis vedigalibus jam- 
pridem vix poteft. Ergo, hoc propofito, nunquam eris dives 
ante quam tibi ex tuis poiTefiionibus tantum reficiatur, ut eo tueri 
fex legiones, et magna equitum ac peditum auxilia poflis. Jam 
fateris igitur non efie te divitem, cui tantum defit, ut expleas id, 
quod exoptas. Itaque iftam paupertatem, vel potius egeftatem ac 
mendicitatem tuam nunquam obfcure tuUfii. 

II. Nam ut iis, qui honefte rem quaerunt mercaturis faciendis, 
operls dandis, publicis fumendis, intelligimus opus eife quae- 
fito ; fic, qui videt domi tuae pariter accufatorum atque judicum 
confociatos greges j qui nocentes et pecuniofos reos eodem 
tc audore corruptelam judicii molientes j qui tuas mercedum 
pa6lIones in patrocinlis , intercefliones pecuniarum in coitio- 
nibus candidatorum , dimifliones Ubertorum ad defoenerandas 
diripiendafque provincias ; qui expulfiones vicinorum, qui la- 
trocinia in agris, qui cum fervis, cum Hbertis, cum clientibus 
focietates, qui pofiefllones vacuas, qui profcrlptiones locuple- 
tium , qui caedes municipiorum , qui illam Syllani temporis 
meflem recordetur, qui tefl:amenta fubjeda, qui fublatos tot 
homines ; qui denique omnia venaUa, delecflum, decretum, aHe- 
nam, fuam fententlam, forum, domum, vocem, filentium j quis 
hunc non putet confiteri, fibi quaefito opus eflfe ? cui autem quas- 
fito opus fit, quis unquam hunc vere dixerit divitem ? Efl: enim 
divitiarum frudus in copia : copiam autem declarat falietas 



P A R A D O X A. 369 

rerum, atque abundantia ; quam tu quoniam nunquam allequere, 
nunquam omnino es futurus dives. Meam autem quoniam pecu- 
niam contemnis, et redte, (eft enim ad vulgi opinionem medio- 
cris ; ad tuam, nulla^ ad meam, modica ;) de me filebo : de re 
loquar. Si cenfenda nobis, atque aeflimanda res fit, utrum tandem 
pluris ssftimem-us pecuniam Pyrrhi, quam Fabriclo dabat, an 
continentiam Fabricii, qui illani pecuniam repudiabat ? utrum 
aurum Samnitum, an refponfjm M'. Curii ? ha^reditatem L. 
Pauli, an liberalitaiem Africani, qui ejus hsreditatis Q^Maximo 
fratri partem fuam concefTit ? Hsc profecto, quae funt fumma- 
rum virtutum, pluris asftimanda funt, quam illa, quae funt pecu- 
nias. Quis igitur (fi quidem, ut quifque, quod plurimi lit, pofli- 
deat, ita divitiffimus habendus fit) dubitet, quin in virtute divi- 
tias fint ? quoniam nulla poifeffio, nulla vis auri et argenti pluris, 
quam virtus, aeftimanda eft. 

III. O Dii immortales ! non intelHgunt homines, quam mag- 
num ve(fligal fit parfimonia, Venio enim jam ad fumptuofos ; 
reUnquo iftum quspfluofum. Capit ille ex fuis praediis fexcenta 
feflertia -, ego centena ex meis : illi aurata tecfla in vilHs, et fola 
marmorea facienti, et figna, tabulas, fupelledlilem, et veflem 
infinite concupifcenti, non modo ad fru(flum ille efl fumptus, 
fed etiam ad foenus, exiguus. Ex meo tenui ved:igaH, detra6tis 
fumptibus cupiditatis, aHquid etiam redundabit. Uter igitur efl 
divitior, cui deefl, an cui fuperat ? qui eget, an qui abundat ? 
cujus pofTeffio quo eft major, eo plus requirit ad fe tuendam ^ 
an quae fuis fe viribus fuftinet ? Sed quid ego de me loquor, 
qui, morum ac temporum vitio, aHquantum etiam ipfe fortaffe 
in hujus fecuH errore verfer ? M'. ManiHus patrum noftrorum 
memoria ( ne femper Curios et Lufcinos loquamur ) pauper 
tandem fuit. Habuit enim aediculas in Carinis, et fundum in 
Labicano. Nos igitur divitiores, qui plura habemus ? Utinam 
quidem ! fed non aeftimatione cenfus, verum victu atque cultu, 
terminatur pecunias modus. Non effe cupidum, pecunia eft : 
non effe emacem, vedtigal eft : contentum vero fuis rebus effe, 
ToM. III. A aa 



370 P A R A D O X A. 

maxlmae funt certiflimaeque divitias. Etenim, fi ifti callidi rerum 
seftimatores prata et areas quafdam magno aeftimant, quod ei 
generi poffeffionum minime quafi noceri poteft, quanti eft aefti- 
manda virtus, quae nec eripi, nec furripi poteft unquam -, neque 
naufragio, neque incendio amittitur ; nec tempeftatum, nec tem- 
porum, permutatione mutatur ? qua praediti qui funt, foli funt 
divites. Soli enim poffident res et frudiuofas, et fempiternas ; 
folique (quod eft proprium divitiarum) contenti funt rebus fuis. 
Satis efte putant, quod eft ; nihil appetunt, nulla re egent, nihil 
ftbi deeffe fentiunt, nihil requirunt. Improbi autem, et avari, 
quoniam incertas, atque in cafu pofitas habent, et plus femper 
appetunt, nec eorum quifquam adhuc inventus eft, cui, quod 
haberet, eflet fatis -, non modo non copiofi ac divites, fed etiam 
inopes ac pauperes, exiftimandi funt. 



[ 371 ] 



PHILOSOPHICORUM 



F R A G M E N T A. 



CEconomicorumLib. I. 

pRisc. lib. VIII.] Homo ex eo numero homlnum, qui apud nos 
hoc nomine dignantur. 

CoLUM. lib. XII. cap. i.] Maritale conjugium fic comparatum 
eft natura, ut non folum jucundiflima, verum etiam utiliffima, 
vitae focietas iniretur, et ne genus humanum temporis lon- 
ginquitate occideret : propter hoc mas cum foemina efl con- 
juncftus : deinde ut ex hac eadem focietate mortaHbus adjuto- 
ria fenedtutis, nec minus propugnacula praeparentur. Tum 
etiam, cum vicflus et cuhus humanus non, uti feris, in pro- 
patulo, ac filveftribus locis, fed domi fub tedlo accurandus 
eflet, necefTarium fuit, alterutrum foris fub dio eife, qui labore 
et induftria compararet ; intus, qui ted:is reconderet atque 
cuftodiret : fiquidem vel rufticari, vel navigare, vel etiam alio 
genere negotiari neceffe erat, ut aliquas facuUates acquirere- 
mus. Cum vero paratae res fub tedtum effent congeftae, aUum 
efle oportuit, qui et illatas cuftodiret, et caetera conficeret 
opera, quae domi deberent adminiftrari. Nam et fruges, et 
caetera ahmenta terreftria indigebant tedo ; et ovium c£ete- 
rarumque pecudum foetus atque fru(ftus claufo cuftodienda 
erant ; nec minus rehqua utenfiUa, quibus aut ahtur homi- 
num genus, aut etiam excolitur. Quare cum et operam, et 
dihgentiam ea, quae propofuimus, defiderarent, nec exigua cura 
foris acquirerentur, quas domi cuftodiri oporteret ; jure, ut 

A a a 2 



372 PHILOSOPHICORUM 

dixi, a natura comparata ell opera mulieris ad domefticam di- 
ligentiam, viri autem ad exercitationem forenfem et extraneam. 
Itaque viro calores et frigora perpetienda, tum etiam itinera et 
labores pacis ac belli, id eft, rufticationis et militarium ftipen- 
diorum, diilribuit ; mulieri deinceps, quod omnibus his rebus 
fecerat inhabilem, domeflica negotia curanda tradidit. Et 
quoniam hunc fexum cuftodias et dihgentiae affignaverat, id- 
circo timidiorem reddidit, quam virilem : nam metus pluri- 
mum confert ad dihgentiam cuftodiendi. Quod autem neceffe 
erat foris et in aperto vidlum qusrentibus nonnunquam inju- 
riam propulfare, idcirco virum, quam mulierem, fecit auda- 
ciorem. Quia vero, partis opibus, asque fuit opus memoria, et 
diHgentia 3 non minorem foeminas, quam viro, earum rerum 
tribuit pofleffionem. Tum etiam, quod limplex natura non 
omnes res commodas ampledti volebat, idcirco. alterum alte- 
rius indigere voluit -, quoniam, quod alteri deeft, prsefto ple- 
rumque eft alteri. 

CoLUM. /i6. XII. cafi. 2.] Nam vetus eft proverbium, pau- 
pertatem certijjimam ejje, cum aliciijus indigeasj uti eo non pojje, 
quia ignoretur, ubi proje<ftum jaceat quod defideretur. Itaque 
in re famiiiari laboriofior eft negHgentia, quam diHgentia. Quis 
enim dubitet, nihil efte pulchrius, in omni ratione vitas, dif- 
politione atque ordine ? quod etiam ludicris fpedtacuHs Hcet 
faepe cognofcere. Nam ubi chorus canentium, non certis mo- 
dis , neque numeris praeeuntis magiftri confenfit , diifonum 
quiddam ac tumultuofum audientibus canere videtur. At ubi 
certis numeris ac pedibus, velut fadla confpiratione, confenfit, 
atque concinuit j ex ejufmodi vocum concordia non folum ipfis 
canentibus amicum quiddam et dulce refonat, verum etiam 
fpe(flantes audientefque laetiffima voluptate permulcentur. 

DoNAT. /« T(?r.] Quid igitur, proh Deum immortaHum ! pri- 
mum eam docebas ? quaefo. 

CoLUM.] Praeparatis idoneis locis, inftrumentum et fupeHec- 
tilem diftribuere ccepimus, ac primum ea fecrevimus, quibus 
ad res divinas uti folemus ; poftea mundum muHebrem, qui 



F R A G M E N T A. 373 

ad dles feflos comparatur; delnde vlrllem : item dlerum folen- 
nlum ornatum, nec mlnus calceamenta utrique fexui conveni- 
entia: tum jam feorfum arma ac tela feponebantur, et in altera 
parte inftrumenta, quibus ad lanificia utuntur : poft, quae ad 
cibum conficiendum vafa (ut affolent) conftituebantur ; inde, 
quae ad lavatlonem, qusG ad exornatlonem, quae ad menfam 
quotldianam, atque epulationem, pertinerent, exponebantur ; 
poftea ex iis, quibus quotldie utlmur, quod menftruum effet, 
fepofuimus ; quod annuum quoque, in duas partes dlvifimus. 
Nam fic minus falllt, qui exitus futurus fit. Hsc poflquani 
omnia fecrevimus, tum fuo quaeque loco difpofuimus : deinde 
quibus quotidie fervuli utuntur, quse ad lanificia, quae ad ci- 
baria coquenda et conficienda pertinent, haec ipfa iis, qui uti 
folent, tradldlmus, et, ubi ea ponerent, demonftravimus, et, 
ut falva eflent, praecepimus. Qulbus autem ad dles feftos, et 
ad hofpltum adventum utimur, haec primo tradldlmus, et loca 
fingula demonftravimus, et cuique fua annumeravimus, atque 
annumerata ipfi exfcripfimus, eamque admonuimus, ut, quod- 
cumque opus efiet, fclret unde daret ; et meminiflet, atque 
adnotaret, quld, et quando, et cui dedifiet, et, cum recepifiet, 
ut quidque fuo loco reponeret. 

CE C O N O M I C O R U M L I B. II» 

CoLUM. lib, II. cap. i.] Utrumne, Ifchomache, inquam, fi res 
familiaris defiderafi!et, mercari villicum tanquam fabrum, an 
ipfe infiiituere confuevifii ? Ego vero ipfe infi;ituo. Etenini 
qui me abfente in meum locum fubfi:ituitur, et vicarlus meae 
dlllgentioc fuccedlt, is ea, qua3 ego, fcire debet. 

CECONOMICORUM LlB. III. 

NoNius. Interfici.l Nullo modo facilius arbitror pofie neque 
herbas arefcere, et interfici , neque terram ab fole percoqui» 



374 PHILOSOPHICORUM 

QuiNT. lib. XII. cap. 5. Non. Profligare.'] Cum vero, afFedta 
jam prope aeflate, uvas a fole mitefcere tempus eft. 

Macr. ///^. III. f<^/'. 10.] Qui neque ferit vitem, neque, quae 
fata eft, diligenter colit j oleum, ficus, poma non habet. 

Caris. lib. I.] Apes in alvearium concefTerunt. 

Servius. m 2. Georg.'] Scrobes. 



PROTAGORAS, CX PlATONE. 

pRisc. lib. VI.] Quid tu ? unde tandem appares, 6 Socrate ? an 

id quidem dubium non efl, quin ab Alcibiade ? 
Prisc. lib. VIII.] Nunc a vobis, Protagora et Socrate, poflulo, 
concedatis alter alteri, et inter vos de hujufmodi rebus contro- 

verfemini, non concertetis. 
Prisc. lib. VI.] Quae igitur potefl effe indignitas voluptatis ad 

molefliam, nifi in magnitudine, aut longitudine alterius utrius 

pofita ? 
DoNATUS in Phormion.] Confirmandi genera compluria. 

De Republica Lib. I. 

Fronto.] Nuntiatum efl, venire Laelium, domoquejam exifTe. 
NoN. Propter.] Eum quoque ut falutavit, proptsr Tuberonem 

juffit afHdere. 
Fronto.] Negotii publici expers. 
NoN. Cituma.] Quare, fi placet, deduc orationem tuam de cjeIo 

ad haec cituma. 
DioMED.] Quafi alius afHmulare rempublicam aut mehus non 

poffit, aut omnino non poffit. 
NoN. Accommodatum.] * expofitamque ad exemplum noflr^ rei- 

pubUcae accommodabo ad eam, fi potero, omnem illam oratio- 

nem, quae efl: mihi habenda de optimo civitatis ftatu. 
NoN. Urbs a civitate.] Quam cum locis manuque fepfiffent, 



F R A G M E N T A. 375 

ejurmodl conju<5tIonem tedtorum, oppldnm, vel urbem appel- 

larunt, delubris diftindtam, fpatiifque communibus. Omnis 

ergo populus, qui eft talis coetus multitudinis, qualem expo- 

fui, civitas eft : omnis civitas, quae eft conftitutio populi, ref- 

publica. 
Fronto.] Ut ad eam urbem, quam incolas, pofTis adnare. 
D. AuGUST. epifi 5.] * brevi multitudo, diverfa atque vaga, 

concordia civitas fad:a erat. 
NoN. Cognofcere.^ Cognofcere mehercule, inquit, confuetudinem 

iftam, et ftudium, fermonemque. 
Seneca. lib. xix. epifi.^ * duos Romanos reges efle, quorum 

alter patrem non habet, alter matrem. Nam de Servii matre 

dubitatur. Anci Marcii pater quoque ignoratur. Tantiim hic 

Marcius, Numas nepos dicitur. 
Non. Dimittere.\ Tum annui Confules, tum dimifli populo 

fafces. 
Seneca. lib. XIX. epifi.'^ * provocationem ad populum etiam a 

regibus fuifle. 
NoN. Horrendum ab horrido.'] Horum enim feveritatem dicitur 

inhorruifte primum civitas. 
Seneca. lib. xrx. epifi.'] Quem nos Didlatorem dicimus, et in 

hiftoria ita nominari legimus, apud antiquos magifter populi 

vocatus eft, quod, qui ab illo nominatur, magifter equitum 

eft. 
Cic. VI. ad Atticum 9.] Cn. Flavius faftos protulit. 
Fronto.] Ipfa cognitio nos dele(5tavit. 
NoN. Mmulus."] Quomodo enim judicatur ifte optimas, aut 

optimatium aemulus dodlrina, artibus, ftudiis. Audio, quando ? 
NoN.] Sed audifte te credo, tum vero Platonem, Socrate mor- 

tuo, primum in ^gyptum difcendi caufa, poft in Italiam» 

contendiiTe. 
'^oii. Anima.'] Tum virtute, labore, induftria quaereret fummi 

viri indolem, nift nimis animofe ferax natura illum nefcio 

quo pado. 



376 PHILOSOPHICORUM 

NoN. Confitura.'] Qnx videlicet ille non ex agri confitura, quam 

cernebat, fed ex dodlrinae indiciis, interpretabatur. 
NoN. Antiquus, Antiquior.'] Sed quoniam plurima beneficia con- 

tinet patria, et eft antiquior parens, quam is, qui ut aiunt, 

creaverit, major ei profedlo, quam parenti, debetur gratia. 
NoN. Pignerari.] Sed ut plurimas et maximas noftri animi, in- 

genii, confilii prima ipfa fibi ad utilitatem pigneraretur. 
NoN. Conducere.'] Facillimam autem in ea republica efTe pofTe 

concordiam, in qua idem conducat omnibus. 
NoN. Firmitudo.'] Habent aequabilitatem quandam, qua carere 

diutius vix pofTunt liberi, deinde firmitudinem. 
NoN. lib. de doB. indagine.] Nec tantum Carthago habuifiet opum 

fexcentos fere annos fine confiHis et difciplina. 
ISloN. Dominatus.] Quid ? tune, cum es iratus, permittis illi 

iracundiae dominatum animi tui ? 
NoN. Anima.] Ergo non probares confilio pulfo libidines, quae 
funt innumerabiles, iracundias, quae tenerent omnia. Ego vero 
nihil iflo animo, nihil ita animato homine, miferius duce- 

rem. 
NoN. Invitare.] Denique ipfa natura non invitaret folum, fed 



etiam cogeret. 



Fronto.] Populo gratificans et aliena, et fua. 

Fronto.] Nec vero jam meo nomine abftinet. 

NoN. Horrendum ab horrido.] Sed ut ille, qui navigat, cum fub- 

ito mare coepit horrefcere. 
Macr. lib. de different. et focietatibus Grceci hatinique verbi.] 

Libenter tibi, Lasli, uti eum defideras, equidem concefTero. 

De Republica LiberII. 

NoN. BiXultare.] Eft igitur quiddam turbulentum in hominibus 
fingulis, quod vel exuhat voluptate, vel moleflia frangitur. 

NoN. Volutabundus.] Cupido autem, et expetenti, et libidinofo, 
et volutabundo in voluptatibus. 



F R A G M E N T A. 377 

NoN. Anxitudo.'] Quantaque anxitudo prona ad ludum, et moe- 
rens, femperque ipfa fe foUicitans. 

NoN. T^imor et timiditas.'] EiTe autem angore et miferia affliftas, 
atque abjedras timiditate et ignavia. 

NoN. E/idere.] Ut auriga indo(ftus e curru trahitur, operitur, 
eliditur, laniatur. 

NoN. Offendere.] Sed imitor Archytam Tarentinum, qui cum 
ad villam venifTet, et omnia aliter offendiflet. 

NoN. urbs a civitate.] * quo au6lore et principe vocitatur civitas. 

NoN. Modicum.] Statuo efTe optime conflitutam rempublicam, 
quae, ex tribus generibus ilHs, regali, optimo, et populari con- 
fufa modice, nec puniendo irritet animum immanem ac fe- 
rum, nec, omnia prsetermittendo, licentia cives deteriores red- 
dat. 

D. AuG. /i6. II. cap. 21. Civit.] Ut in fidibus, ac tibiis atque 
cantu ipfo, ac vocibus concentus efl quidam tenendus ex dif- 
tindtis fonis, quem immutatum ac difcrepantem aures eruditae 
ferre non pofTunt, ifque concentus ex difHmillimarum vocum 
moderatione concors tamen efiicitur et congruens ; fic ex fum- 
mis, et infimis, et mediis interjed:is ordinibus, ut fonis, mo- 
derata ratione civitas confenfu diflimillimorum concinit ; et 
quae harmonia a muficis dicitur in cantu, ea efl in civitate con- 
cordia, ardiiflimum atque optimum omni in republica vincu- 
lum incolumitatis, quae fme juflitia nullo padto effe potefl. 

NoN. ProjeBum.] Juflitia foras fped:at, et projeda tota efl, atque 

eminet. 
NoN. Explicare.] Quas virtus praeter caeteras totam fe ad alienas 

utilitates porrigit, atque explicat. 
NoN. Exultare.] * quae fanguine alitur, atque in omni crudeli- 

tate fic exuhat, ut vix hominum acerbis funeribus fitietur. 
NoN. lib, de do5i. indagine.] Itaque praeclara illa inftitutio Ro- 

muli cum ducentos annos et triginta fere firma manfifTet. 
NoN. Viritim.] Ac primus agros, quos bello Romulus ceperat, 
divifit viritim civibus. 
ToM. m. Bbb 



378 P II I L O S O P H I C O R U M 

Fronto.] Cum aliud nihil domum fuam deportavlflet. 

NoN. Peciiniofus.'] Multaque ditione ovium et boum, quod tunc 
erat res in pecore, et in locorum pofieffionibus, ex quo pecu- 
niofi et locupletes vocabantur. 

Gellius iib. I. cap. 22.] Non gravarer, Laeli, nifi et hos velle 
putarem, et ipfe cuperem, te quoque aliquam partem hujus 
noftri fermonis attingere j pra^fertim cum heri ipfe dixeris, 
te nobis etiam fuperfuturum. Verum, fi id quidem fieri non 
poteft, ne delis, omnes te rogamus. 

NoN. Calumnia.'] ut Carneadi refpondeatis, qui faepe optimas cau- 
fas ingenii calumnia ludificari folebat. 

Fronto. Neque enim ad mare admovit, quod ei fuit facilli- 
mum. 

D. AuG. lib. II. cap. 21. Civit.'] Nihil efl quod adhuc de re- 
pubUca putem did;um, et quo poflim longius progredi, nifi 
fit confirmatum, non modo falfum effe illud, fme injuria non 
poffe, fed hoc veriflimum, fine fumma juftitia rempublicam 
regi non poffe. 

De Republica Liber lll. 

D. AuG. lib. IV. contra Pe/agimn.] Homo non ut a matre, fed 
ut a noverca, natura editus efl in vitam corpore nudo, et 
fragili, et infirmo ; animo autem anxio ad moleflias, humili 
ad timores, molli ad labores, prono ad libidines : in quo 
tamen inefl tanquam obrutus quidam divinus ignis ingenii et 
mentis. 

Seneca. //^. XIX. epijl.] Quoniam fumus ab ipfa calce ejus in- 
terpellatione revocati. 

Lact. Epitome cap. i.] Nullum efl jus naturale : itaque omnes 
animantes, ipfa ducente natura, commoda fua defendunt : et 
ideo juflitia, fi ahenis utilitatibus confulat, fuas negligat, flul- 
titia efl dicenda. Quod fi omnes populi, penes quos fit im- 
perium, ipfique Romani, qui orbem totum poffedere, juflitiam 



F R A G M E N T A. 379 

fequi velint, ac fuum cuique reftituere, quod vi et armis occu- 
paverunt, ad cafas et egeftatem revertentur. Quod fi fecerint, 
juftos dicemus quidem, fed tamen ftultos judicare neceife eft, 
qui, ut aiiis prolint, fibi nocere contendunt. 

Lact. lib. V. cap. 16. 'Epit. cap. i.] Bonus vir fi habeat fervum 
fugitivum, vel domum infalubrem ac peflilentem, quae vitia 
folus fciat, et ideo profcribat, ut vendat; utrumne profitebitur, 
fugitivum fervum ac peftilentem domum fe vendere, an cela- 
bit emptorem ? Si profitebitur emptori, fugitivum elfe; bonus 
quidem, quia non fallet, fed tamen ftultus judicabitur, quia 
vel parvo vendet, vel omnino non vendet. Si celaverit, erit qui- 
dem fapiens, quia rei confulet ; fed idem malus, quia fallet. 
Deinde, fi reperiat hominem, qui aut aurum pro orichalco, aut 
argentum pro plumbo, vendat per errorem, atque id emere 
necefiitas cogat ; utrum difiimulabit, et emet parvo, an potius 
indicabit ? Juflus utique dicetur, quia non fefeUit, fed idem 
ftultus, qui alteri fecerit iucrum, fibi damnum. Sed facile 
de damno efl : qui, fi vita ejus in periculum veniet, ut eum 
aliquando neceffe fit, aut occupare, aut mori, quid faciet ? 
Poteft hoc evenire, ut, naufragio fadlo, inveniat aliquem im- 
becillum, tabulae inhaerentem ; aut, vid:o exercitu, fugiens re- 
periat aliquem vulneratum, equo infidentem ; utrumne aut 
illum tabula, aut hunc equo deturbabit, ut ipfe poiiit evadere? 
Si volet juftus effe, non faciet ; fed idem flultus judicabitur, 
qui dum alterius vita; parcit, fuam perdet. Si faciet, fapiens 
quidem videbitur, quia fibi confulit j fed et idem mahis, quia 
nocebit. 

Lact. lib. V. cap. 12.] Quasro, fi duo fmt, quorum aher opti- 
mus vir, SEquiflimus, fumma juflitia, fmgulari fide ; alter in- 
iigni fcelere et audacia exiflimetur: etfi in eo fiterrore civitas, 
ut bonum illum virum, fceleratum, facinorofum, nefarium 
putet; contra autem, qui fit improbifTuiius, fumma t^o pro- 
bitate ac fide exiftimet : proque liac opinione omnium civium, 
bonus ille vir vexetur, rapiatur, manus ei denique afferantur, 

B bb 2 



380 PHILOSOPHICORUM 

effbdiantur oculi, damnetur, vinciatur, uratur, exterminetur, 
egeat ; poftremo jure etiam optimo omnibus miferrimus efle 
videatur ; contra autem ille improbus laudetur, colatur, ab 
omnibus dib'gatur, omnes ad eum honores, omnia imperia, 
omnes opes, omnes copiae conferantur ; vir denique optimus 
omnium exiftimatione, et digniffimus omni fortuna judicetur : 
quis tandem erit tam demens, qui dubitet, utrum fe effe ma- 
lit ? 

NoN. Famti/atur.] Efl enim genus injuftas*fervitutis, cum ii funt 
alterius, qui fui poiTunt effe. Cum autem hi famulantur. 

NoN. Infejiummare. Myoparo.'] Nam cum quaereretur ex eo, quo 
fcelere compulfus mare haberet infeftum uno myoparone -, eo- 
dem, inquit, quo tu orbem terrse. 

Lact. lib. VI. cap. 8.] Eft quidem vera lex, redla ratio, naturas 
congruens, difFufa in omnes, conflans, fempiterna; quae vo- 
cet ad officium jubendo, vetando a fraude deterreat : quai 
tamen neque probos fruflra jubet aut vetat, nec improbos 
jubendo aut vetando movet. Huic legi nec obrogari fas efl, 
neque derogari ex hac aliquid licet, neque tota abrogari po- 
tefl. Nec vero aut per fenatum, aut per populum folvi hac 
lege pofTumus. Neque efl quaerendus explanator, aut interpres 
ejus alius. Nec erit alia lex Romse, alia Athenis; alia nunc, 
alia poflhac ; fed et omnes gentes, et omni tempore una lex, 
et fempiterna, et immortalis continebit ; unufque erit com- 
munis quafi magifler, et imperator omnium Deus. IUe legis 
hujus inventor, difceptator, lator; cui qui non parebit, ipfe 
fe fugiet, ac naturam hominis afpernabitur ; atque hoc ipfo 
luet maximas poenas, etiamfi caetera fupplicia, quae putantur, 
effugerit. 

Lact. lib. v. cap. 19.] Huic tu viro quas divitias objicies ? quae 
imperia ? quae regna ? qui ifla omnia putat humana, fua bona 
divina judicat. 

Prisc. lib. VIII.] * quibus affentior, foincitam et periculofam 
juflitiam non effe fapientis. 



F R A G M E N T A. 381 

NoN. Vbi genit. pro ablativo.'] Nofter autem populus, fociis de- 
fendendis, terrarum jam omnium potitus efl. 

NoN. Largitas.] Pyrrhi ridetur largitas a Confule, aut Samni- 
tium copias Curio defuerunt. 

NoN. Apud.'\ Cujus etiam focum Cato ille nofter, cum venerat 
ad fe in Sabinos, ut ex ipfo audiebamus, vifere folebat ; apud 
quem fedens, Samnitium, quondam hoftium, tum jam clien- 
tium fuorum, dona repudiaverat. 

D. AuG. lib. XXII. cdp. 6.] Nullum bellum fufcipitur a civitate 
optima, nifi aut pro fide, aut pro falute. 

D. AuG. lib. XXII. cap. 4. Civit.'] Magis eft in Romulo admi- 
randum, quod caeteri, qui Dii ex hominibus fadi effe dicun- 
tur, minus eruditis hominum fecuHs fuerunt ^ ut fingendi 
proclivior effet ratio, cum imperiti faeile ad credendum im- 
pellerentur. R.omuli autem astatem minus his fexcentis annis, 
jam inveteratis hteris atque do6lrinis, omnique illo antiquo ex- 
inculta hominum vita errore fublato, fuilTe cernimus. 

D. AuG. ibidem.] Ex quo intelHgi potefl, permuhis annis ante 
Homerum fuiffe, quam Romulum : ut jam dodtis hominibus, 
ac temporibus ipfis eruditis, ad fingendum vix quicquam effet 
loci. Antiquitas enim recepit fabulas, fidtas etiam nonnun- 
quam incondite. Haec setas autem, jam exculta praefertim, et 
erudita, omne, quod fieri non potefl, refpuit. 

Lactant. lib. V. cap. 19. Seneca lib. xix. epijl.] Apud En- 
nium fic loquitur Africanus -, 

Sifas endo plagas ccelejlum afcendere cuiqua?n efty 
Mifoli cceli maxima porta patet. 
Efl vero, inquit, Africane. Nam et Herculi eadem ipfa porta 
patuit. 

Seneca. ibid.] Hic ejl illeftus, cui nemo civi', neque hojiis 

^ivit profaSfis reddere operce pretiiim. \ 

D. AuG. lib. III. cap. 15. Civit.'] Tantum efl confecutus, ut, 
cum fubito fole obfcurato non comparuiffet, Deorum in nu- 
mero collocatus putaretur : quam opinionem nemo unquam 
mortalis affequi potuit fme eximia virtutis gloria. 



382 PHILOSOPHICORUM 

D. AuG. lib. XXII. cap, 6.] Propterea et iftum non creditum 
inter Deos receptum tali morte, quia fortalTe, quod erat in 
Romulo probatum, Romani vulgare noluerunt, fi hoc et alteri 
tribueretur. 

Lact. lib. V. cap. 19.] Vult plane virtus honorem ; nec eft 
virtutis uUa aUa merces ; quam tamen ilia accipit facile, exi- 
git non acerbe. Sed li aut ingrati univerfi, aut invidi multi, 
aut inimici potentes fuis virtutem praemiis fpoliant, ne illa fe 
tamen multis folatiis oblecflat, maximeque fuo decore fe ipfam 
fuftentat. 

D. AuG. lib, yiy.i\. cap. 6. Civit.] Sed his pcenis, quas etiam 
ilultiffimi fentiunt, egeftate, exilio, vinculis, verberibus ela- 
buntur fspe privati, oblata mortis celeritate. Civitatibus au- 
tem mors ipfa pcena eft ; quse videtur a poena fingulos vindi- 
care. Debet enim conflituta fic eife civitas, ut asterna fit. Ita- 
que nullus interitus efl reipubHcae naturalis, ut hominis, in 
quo mors non modo necelTaria efl, verum etiam optanda per- 
fspe. Civitas autem, cum tolUtur, deletur, extinguitur, fimile 
efl quodammodo, ut magnis parva conferamus, ac fi omnis 
hic mundus intereat ac concidat. 

D. AuG. /ib. II. cap. 21. Civit.] RefpubUca eft res populi. Po- 
pulus autem non omnis ccetus multitudinis, fed coetus juris 
confenfu, et utilitatis communione fociatus. 

D. AuG. ibidem.] Refpublica res eft popuU, cum bene ac jufle 
geritur, five ab uno rege, five a paucis optimatibus, five ab 
univcrfo populo. Cum vero injuflus eft rex, quem tyrannum 
voco -y aut injufti optimates, quorum confenfus fadlio efl -, aut 
injuftus ipfe populus, cui nomen ufitatum nuUum reperio, nift 
ut etiam ipfum tyrannum appeUem -, non jam vitiofa, fed om- 
nino nulla refpubUca eft, quoniam non eft res popuU, cum 
tyrannus eam, fad:iove capeffat -, nec ipfe populus jam populus 
eft, fi fit injuftus, quoniam non cft muUitudo juris confenfu, 
et utiUtatis communione fociata. 

P. AuG. lib. XX II. cap. 21. Civit.] Ubi vero juftitia non cft, 
nec jus poteft efte. Quod enim jure fit, profed:o jufte fit : quod 



F R A G M E N T A. 383 

autem fit Injufte, nec jure fieri potefl:. Non enim jura dicen- 
da funt, vel putanda, iniqua hominum conftituta, cum illud 
etiam ipfi jus efle dicant, quod de juftitiae fonte manaverit ; 
falfumque fit, quod a quibufdam non redte fentientibus dici 
folet, id jus efTe^ quod ei, qui plus poteft, utile eft. 

D. AuG. lib. IV. contra Pelaghim.'] An non cernimus, optimo 
cuique dominatum ab ipfa natura cum fumma utilitate infir- 
morum datum ? Cur igitur Deus homini, animus imperat 
corpori, ratio libidini, iracundiaeque, etcasteris vitiofis ejufdem 
animi partibus ? 

D. AuG. ibidem.l Sed et imperandi, et ferviendi funt dilTimilitu- 
dines cognofcendae. Nam, ut animus corpori dicitur imperare, 
dicitur etiam libidini; fed corpori, ut rex civibus fuis, aut 
parens hberis 3 Hbidini autem, ut fervis dominus, quod eam 
coercet et frangit ; fic regum, fic imperatorum, fic magiflra- 
tuum, fic patrum, fic populorum imperia civibus fociifque 
praefunt, ut corporibus animus. Domini autem fervos ita fati- 
gant, ut optima pars animi, id efl, fapientia, ejufdem animi 
vitiofas imbecillafque partes, ut libidines, ut iracundias, et 
perturbationes casteras. 

NoN. Mercatura.] Phcenices primi mercaturis et mercibus fuis 
avaritiam, et magnificentiam, et inexplebiles cupiditates om- 
nium rerum fupportaverunt in Grasciam. 

NoN. Conjidentia.l duas fibi res, quo minus in vulgus et in foro 
diceret, confidentiam et vocem defuiffe. 

NoN. Proferre.] Sapientia jubet proferre opes, ampHficare divi- 
tias. 

NoN. Pericuium.'] fed ut ipfi feu animum periclitentur, feu vi- 
deant, quid fe putent effe faduros. 

NoN. Impigritas.] Nunquam viri fortiflimi fortitudinis, impigri- 
tatis, patientiae. 

Prisc. lib. VI.] Quid ergo illa fibi vult abfurda exceptio, nifi 
quis Athonem pro monumento vult funditus efficere ? quis 
enim efl Atho, aut Olympus tantus ? 



384 PHILOSOPHICORUM 

NoN. Vafrum.'\ Non funt in difputando vafri, non veteratores, 
non malitiofi. 



De Republica Lib. IV. 

NoN. JJbi accufativus pro genitivo.] Atque ipfa mens, quse futura 
videt, prseterita meminit. 

NoN. Mitis.] Cumque autumno terras ad concipiendas fruges 
patefecerit, hieme ad conficiendas comprefTerit, vere fruges ad 
efFundendas relaxarit, aeftate ac maturitate alias mitigaverit, 
alias torruerit. 

NoN. Aptam.] eademque foli objedla umbram nodlemque effi- 
ciat, cum ad numerum dierum aptam, tum ad laborum quie- 
tem. 

Lact. dc Opif. Dei.] Nec voluntatem mihi defuiffe, nec curam." 

D. AuG. lil?. IX. cap. 9. Civit.] Nunquam comoedij£, nifi con- 
fuetudo vitae pateretur, probare fua theatris flagitia potuiffent. 

D. AuG. ibidem,] Quem illa non attigit, vel potius quem non 
vexavit ? cui pepercit ? Efto : populares homines, improbos in 
rempublicam, feditiofos, Cleonem, Cleophontem, Hyperbo- 
lum lasfit : patiamur : etfi hujufmodi cives a Cenfore melius 
efl, quam a poeta notari. Sed Periclem, cum jam fuae civitati 
maxima audloritate plurimos annos domi et belli pra^fuiffet, 
violari verfibus, et eos agi in fcena, non plus decuit, quam fi 
Plautus nofler voluiffet, aut Naevius, P. et Cn. Scipioni, aut 
Caecilius M. Catoni maledicere. 

D. AuG. 6.] Noftrae contra xii tabulae cum perpaucas res capite 
fanxiffent, in his hanc quoque fanciendam putaverunt,, Si quis 
aBitaviJjety fve carmen condidiffet, quod infamiam afferret fagi- 
gltiumve alteri. Prasclare. Judiciis enim, ac magiftratuum dif- 
ceptationibus legitimis propofitam vitam, non poetarum inge- 
niis, habere debemus ; nec probrum audire, nifi ea lege, ut 
refpondere Hceat, et judicio defendere. 

D. AuG. lib. II. cap. 10. Civit.] jiEfchines Athenienfis, vir 



FRAGMENT A. 385 

cloquentlflimus, cum adolefcens tragoedias adlitaviffet, rem- 
publicam capeffivit ; et Ariftodemum tragicum item adtorem, 
maximis de rebus pacis ac belli legatum ad Philippum Athe- 
nienfes faepe miferunt. 

D. AuG. lib, II. cap. 12. Chit.] Probris et injuriis poctarum 
fubjediam vitam famamque habere noluerunt, capite etiam 
puniri fancientes, tale carmen condere fi quis auderet. 

D. AuG. M. II. cap. 13. Civit.] * Cum artem ludicram, fce- 
namque totam in probro ducerent, genus id hominum non 
modo honore civium reUquorum carere, fed etiam tribu mo- 
veri notatione cenforia, voluerunt. 

D. AuG. /ib, II. cap. 14. Civit.] Ad quos cum acceffiffet clamor 
et approbatio populi, quafi magni cujufdam et fapientis ma- 
giftri, quas illi obducunt tenebras ? quos invehuiit metus ? 
quas inflammant cupiditates ? 

NoN. Fingere.] Ego vero eodem, quo ille Homerum redimitum 
coronis, et delibutum unguentis, emittit ex ea urbe, quam ipfe 
fibi iingit. 

Marcel. lib. XXX.] Cumque nihil tam incorruptum eife debeat 
in repubUca, quam fufFragium, quam fententia j non intelHgo, 
cur, qui ea pecunia corruperit, poena dignus fit ; qui eloquen- 
tia, laudem etiam ferat. Mihi quidem hoc plus mali facere 
videtur, qui oratione, quam qui pretio, judicem corrumpit, 
quod pecunia corrumpere prudentem nemo potefl, dicendo 
poteft. 

NoN. Impurus et immanis.'] Sed juventuti noftroc minime audien- 
dus. Quippe ft ita fenfit, ut loquitur, eft homo impurus -, fin 
aliter, quod malo, oratio eft tamen immanis. 

NoN. Ignominia.] Cenforis judicium nihil fere damnato afFert, 
nifi ruborem. Itaque, quiaomnis ea judicatio verfatur tantum- 
modo in nomine, animadverfio illa ignominia dicfta eft. 

NoN. ubi dativus pro accufativo.] Nec vero mulieribus praefedus 
praeponatur, qui apud Gracos creari folet, fed fit Cenfor, qui 
viros doceat moderari uxoribus. 
ToM. III. C c c 



386 PHILOSOPHICORUM 

NoN. 'Temulenta.l Magnam habet vim difclplina verecundis. 

Carent temeto omnes mulieres. 
NoN. Fama.'^ atque etiam fi qua erat famofa, ei cognati ofculum 

non ferebant. 
NoN. Clepere.'] Non modo ut Spartae, rapere ubi pueri, et clepere 

difcunt. 
Serv. Apud Grascos opprobrio fuit adolefcentibus, fi amatores 

non haberent. 
NoN. yurgium a lite.'] Admiror, nec rerum folum, fed verborum 

etiam elegantiam. Sijurgant^ inquit : benevolorum concerta- 

tio, non lis inimicorum, jurgium dicitur. 
NoN. ibid.'\ Jurgare igitur lex putat inter fe vicinos, non litigare. 
NoN. Petulantia, Procacitas.] Itaque apetendo petulantia, a pro- 

cando, id eft, pofcendo, procacitas nominata efl. 
NoN. Fides.] Fides enim nomen ipfum mihi videtur habere, 

cum fit, quod dicitur. 
NoN. Blandimentum.] In cive excelfo, atque homine nobili, 

blanditiam, oflentationem, ambitionem, notam effe levitatis. 
NoN. Portitor.] Nolo enim eundem populum, imperatorem et 

portitorem effe terrarum : optimujn autem et in privatis fa- 

miiiis, et in republica vedligal duco effe parfimoniam. 
NoN. Pecuda.] * cum adhibent in pecuda paflores. 
NoN. Excipere.] * quod infepultos -reliquifTent eos, quos ex mari, 

propter vim tempeflatis, excipere non potuifTent, innocentes 

necaverint. 
NoN. Proprium.] Et nofler Plato magis etiam, quam Lycurgus, 

omnia prorfus jubet effe communia, ne quis civis propriam, 

aut fuam rem ullam queat dicere. 
NoN. de DoBr. ind.] Nec in hac difTenfione fufcepi populi cau- 

fam, fed bonorum. 
NoN. Auguro.] Cui quidem utinam vere auguraverim. 
NoN. SanSiitudo.] * eofdem terminos hominum curae atque vitae: 

fic pontificio jure fanditudo fepulturae. 
Prisc. lib. XV.] Non enim facile valenti populo refiftitur, fi aut 

nihil impertias juris, aut parum. 



F R A G M E N T A. 387 

Prisc. Carm. Brachialia. 
Prisc.] Armentum habeo. 

De Republica Lib. V. 

D. AuG. Hb. II. cap. 21. Civit.] Ennius : 

Moribiis antiquis res Jlat Roma7iay "cirifque, 
Quem quidem ille verfum, vel brevitate, vel veritate, tanquam 
ex oraculo mihi quodam ^^^ effatus videtur. Nam neque viri, 
nifi ita morata civitas fuiffet, neque mores, nifi hi viri pra;- 
fuilTent, aut fundare, aut tam diu tenere potuiiTent tantam, et 
tam longe lateque imperantem rempubHcam. Itaque ante nof- 
tram memoriam et mos ipfe patrius praeftantes viros adhibe- 
bat, et veterum morem, ac majorum inftituta retinebant ex- 
cellentes viri. Noftra vero aetas, cum rempubhcam licut pic- 
turam accepilTet egregiam, fed jam evanefcentem vetuflate, 
non modo eam coloribus iifdem, quibus fuerat, renovare nc- 
glexit, fed ne id quidem curavit, ut formam faltem ejus, et 
extrema tanquam Hneamenta fervaret. Quid enim manet ex an- 
tiquis moribus, quibus ille dixit remjlare Romanam ? quos ita 
oblivione obfoletos videmus, ut non modo non colantur, fed 
etiam ignorentur. Nam de viris quid dicam ? mores enim ipfi 
interierunt virorum penuria. Cujus tanti mah non modo red- 
denda ratio nobis, fed etiam tanquam reis capitis quodammodo 
dicenda caufa eft. Noftris enim vitiis, non cafu aliquo, rem- 
publicam verbo retinemus j reapfe vero jampridem amifnnus. 

Cic. lib. VIII. epift. ad Atticum.'\ Ut enim gubernatori curfus 
fecundus, medico falus, imperatori vidtoria ; fic huic modera- 
tori reipubHcae beata civium vita propofita eft, ut opibus firma, 
copiis locuples, gloria ampla, virtute honefta fit. Hujus enim 
operis maximi inter homines, atque optimi, iUum efie effcc- 
torem volo. 

DioMED. lib. I.] ExceHunt. 

NoN. Contemptio.] Quae virtus fortitudo vocatur, in qua efl mag- 
nitudo animi, mortis dolorifque magna contemptio. 

C c c 2 



388 PHILOSOPHICORUM 

NoN. Lentum.'] Marcellus, ut acer et pugnax. Maximus, ut con- 

lideratus et lentus. 
NoN. ubi nominathusy 've!.'\ Sed tamen ut bono patrifamilias co- 

lendi, aedificandi, ratiocinandi quidam ufus, opus eft. 
Gel. lib .xii. cap.2.] Menelao Laconi quaedam fuit fuaviloquens 

jucunditas. 
Idem ih.] Breviloquentiam in dicendo colat. 
'NoN. Imhuere.] Quae cum Scipio dixiffet, admodum probans j 

nimio enim erat odio rhetorum imbutus. 
NoN. Ferocia.] Qui comperit ejus vim et effraenatam illam fero- 

ciam. 
Caris. lib. I. Orbi.] Orbi terrarum comprehenfos. 
ISioii. impertire.] Quod moleftias fenedlutis fuae veftris familiis 

impertire pofTet. 
NoN.] Quod non modo fingulis hominibus, fed potentiffimis 

populis, faepe contingit, 

De Republica Lib. VL 

NoN. Prudentia.] Totam igitur expe^flas prudentiam hujus rec- 

toris, quae ipfum nomen hoc nadta efl ex providendo. 
NoN. I^rijiis.] Qui numeros optimatum, et principum obtulit 

his vocibus, et gravitatis fuae liquit illum triflem et plenum 

dignitatis fonum. 
NoN. Expleri atquefatiari.] Graves enim dominae cogitationum 

Hbidines infinita quaedam cogunt atque imperant : quae, quia 

expleri atque fatiari nullo modo pofTunt, ad omne facinus im- 

pellunt eos, qui illecebris fuis incenduntur. 
NoN. Sa?7iium.] Oratio extat, Lasli, quam omnes habemus in 

manibus, quam fimpuvia Pontificum Diis immortahbus grata 

fint, Samiaeque, ut hic fcribit, capedines. 
NoN. Firmiter. et Prisc.] Firmiter enim majores nof^ri flabilita 

matrimonia effe voluerunt. 
NoN. Comparare.] Quamobrem fe comparet hic civis ita necefle 

efl, ut fit contra haec, quae civitatis flatum pervertunt, femper 

armatus. 



F R A G M E N T A. 389 

l>JoN, Se£tio,] Eaque diffenfio civium, quod feorfum eunt alii 
ad ^XiOSffeditio dicitur. 

NoN. de DoBr. ind.] Et vero in diflenfione civili, cum boni plus, 
quam multi valent, expendendos ab his, non numerandos, puto. 

Gel. /i6. VI. cajf. 16. et Non. Deprecari.] Quod quidem eo fuit 
majus, quia cum in caufa pari collegae eflent, non modo invidia 
pari non erant, fed etiam Claudii invidiam Gracchi caritas de- 
precabatur. 

Non. MaBare.] Ferunt hos laudibus, maftant honoribus. 

D. Aug. lib. V. cap. 13. Civif.] Alendus hic efl gloria. 

Non. Defubito.] * in his, ut meminiftis, concurfu levillima^ 
multitudinis aere congefto funus defubito elTet ornatum. 

NoN. ubi genitivus pro nominativo.] Ut quemadmodum fcribit 
ille, quotidiano in forum mille hominum cum palHis conchy- 
lio tindtis defcenderent. 

Macr. lib. I. Somn.] Sed quanquam fapientibus confcientia ipla 
fadorum egregiorum amphfTimum virtutis praemium eft, ta- 
men illa divina virtus non flatuas plumbo inhasrentes, nec tri- 
umphos arefcentibus laureis, fed ftabiHora qusdam et viridiora 
pra^miorum genera defiderat. Quae tandem ifla funt ? inquit 
LaeHus. Tum Scipio, Patimini me (inquit) quoniam tertium 
diem feriati fumus. ... 



590 



PHILOSOPHICORUM 



SOMNIUM SCIPIONIS. 



S C I P I O L O QJJ I T U R . 

I. /^UM in Africam venifTem, M'. Manilio Confuli ad quar- 
^— ^ tam legionem tribunus, ut fcitis, militum j nihil mihi 
potius fuit, quam ut MalinifTam convenirem, regem familiai 
noftrae juftis de caufis amiciffimum. Ad quem ut veni, com- 
plexus me fenex collacrymavit ; aliquantoque pofl fufpexit in 
caslum, et Grates, inquit, tibi ago, fumme Sol, vobifque, reliqui 
Ccelites, quod ante quam ex hac vita migro, confpicio in meo. 
regno, et his tedlis P. Cornelium Scipionem, cujus ego nomine 
ipfo recreor : ita nunquam ex animo meo difcedit illius optimi 
atque inviftifiimi viri memoria. Deinde ego illum de fuo regno, 
ille me de noftra repubhca percontatus eft^ multifque verbis 
ultro citroque habitis, ille nobis confumptus efl dies. Pofl autem, 
regio apparatu accepti, fermonem in multam noftem produxi- 
mus, cum fenex nihil nifi de Africano loqueretur, omniaque ejus 
non fad:a folum, fed etiam didla, meminiffet. Deinde, ut cubi- 
tum difcefHmus, me et de via, et qui ad muham nod:em vigilaf- 
fem, ardtior, quam folebat, fomnus complexus eft. Hic mihi 
(credo equidem ex hoc, quod eramus locuti 3 fit enim fere, ut 
cogitationes fermonefque noflri pariant aUquid in fomno tale, 
quale de Homero fcribit Ennius, de quo videUcet faepiflime vi- 
gilans folebat cogitare, et loqui) Africanus fe oflendit ea forma, 
quas mihi ex imagine ejus, quam ex ipfo, erat notior. Quem ut 
agnovi, equidem cohorrui. Sed ille, ades, inquit, animo, et 
omitte timorem, Scipio, et quae dicam, trade memoriae. 

II. Videfne illam urbem, quae, parere populo Romano coadla 
per me, renovat priflina bella, nec poteft quiefcere ? (oflendebat 



F R A G M E N T A. 391 

autem Carthaginem de excelfo, et pleno ftellarum, illuftri et 
claro quodam loco) ad quam tu oppugnandam nunc venis pene 
miles ? Hanc hoc biennio Conful evertes, eritque cognomen id 
tibi per te partum, quod habes adhuc a nobis ha^reditarium. Cum 
autem Carthaginem deleveris, triumphum egeris, Cenforque fue- 
ris, et obieris legatus iEgyptum, Syriam, Afiam, Graeciam, deH- 
gere iterum Conful abfens , bellumque maximum conficies, 
Numantiam exfcindes. Sed, cum eris curru CapitoHum invedtus, 
offendes rempubhcam perturbatam confiHis nepotis mei. Hic tu, 
Africane, oftendas oportebit patrias lumen animi, ingenii, confi- 
liique tui. Sed ejus temporis ancipitem video quafifatorum viam. 
Nam cum aetas tuafeptenos od:ies fohs anfradlus reditufque ccin- 
verterit, duoque hi numeri, quorum uterque plenus, alter altera 
de caufa, habetur, circuitu naturah fummam tibi fatalem confe- 
cerint; in te unum, atque in tuum nomen, fe tota convertet 
civitas : te fenatus, te omnes boni, te focii, te Latini intuebun- 
tur : tu eris unus, in quo nitatur civitatis falus ; ac, ne muUa, 
Didlator rempubUcam conftituas oportet, fi impias propinquorum 
manus efFugeris. Hic cum exclamafTet LasHus, ingemuiflentque 
caeteri vehementius -, leniter arridens Scipio, qusefo, inquit, ne 
me e fomno excitetis, et parum rebus : audite caetera. 

IIL Sed quo fis, Africane, alacrior ad tutandum rempubHcam, 
fic habetOj Omnibus, qui patriam confervarint, adjuverint, 
auxerint, certum effe in caelo definitum locum, ubi beati aevo 
fempiterno fruantur. Nihil eft enim ilH principi Deo, qui om- 
nem hunc mundum regit, quod quidem in terris fiat, acceptius, 
quam conciHa caetufque hominum, jure fociati, quae civitates 
appeUantur : harum redlores et confervatores, hinc profedli, huc 
revertuntur. Hic ego, etfi eram perterritus, non tam metu mor- 
tis, quam infidiarum a meis, qucefivi tamen, viveretne ipfe et 
Paulus pater, et aHi, quos nos extindtos arbitraremur. Immo 
vero, inquit, ii vivunt, qui ex corporum vincuHs, tanquam e car- 
cere, evolaverunt ; veflra vero, quae dicitur vita, mors efl : quin 
tu afpicias ad te venientem Paulum patrem. Quem ut vidi. 



392 PHILOSOPHICORUM 

equidem vim lacrymarum profudi. Ille autem me complexus, 
atque ofculans, flere prohibebat. Atque ego, ut primum fletu 
repreflb loqui poflTe ccepi, Quaefo, inquam, pater fancftiflime atque 
optime, quoniam hcEC efl: vita, (ut Africanum audio dicere) quid 
moror in terris ? quin huc ad vos venire propero ? Non efl: ita, 
inquit ille : nifl enim Deus is, cujus hoc templum efl; omne 
quod confpicis, iftis te corporis cuftodiis Hberaverit, huc tibi 
aditus patere non poteft. Homines enim funt hac lcge gene- 
rati, qui tuerentur illum globum, quem in hoc templo medium 
vides, quae terra dicitur; hifque animus datus eft ex ilUs fempi- 
ternis ignibus, quae fidera et ftellas vocatis : quae globofae et ro- 
tundae, divinis animatas mentibus, circulos fuos orbefque confi- 
ciunt celeritate mirabih. Quare et tibi, Publi, et piis omnibus 
retinendus eft animus in cuftodia corporis ; nec injuflu ejus, a 
quo ille eft vobis datus, ex hominum vita migrandum eft, ne 
munus humanum aflignatum a Deo defugifle videamini. Sed flc, 
Scipio, ut avus hic tuus, ut ego, qui te genui, juftitiam cole, et 
pietatem -, quae, cum fit magna in parentibus et propinquis, tum 
in patria maxima eft. Ea vita via eft in caelum, et in hunc coetum 
eorum, qui jam vixerunt, et, corpore laxati, illum incolunt lo- 
cum, quem vides. Erat autem is fplendidifllimo candore inter 
flammas circus eiucens, quem vos, ut a Graiis accepiftis, orbem 
ladeum nuncupatis : ex quo omnia mihi contemplanti, praeclara 
caetera et mirabiha videbantur. Erant autem ex ftell^, quas nun- 
quam ex hoc loco vidimus ; et eae magnitudines omnium, quas 
effe nunquam fufpicati fumus : ex quibus erat illa minima, quae 
ultima caelo, citima terris, luce lucebat aUena. Stellarum autem 
globi terne magnitudinem facile vincebant. Jam ipfa terra ita 
mihi parva vifa eft, ut me imperii noftri, quo quafi punftum ejus 
attingimus, pceniteret. 

IV. Quam cum magis intuerer, Quaefo, inquit Africanus, 
quoufque humi defixa tua mens erit ? nonne adfpicis, quae in 
templa veneris ? Novem tibi orbibus, vel potius globis, connexa 
funt omnia : quorum unus eft caeleftis, extimus, qui reUquos 



F R A G M E N T A. 393 

omnes compledltur, fummus ipfe Deus, arcens et continens 
caeteros j in quo infixi funt illi, qui volvuntur, ftellarum curfus 
fempiterni : cui fubjedti funt feptem, qui verfantur retro con- 
trario motu, atque ca^lum : ex quibus unum globum poflidet 
illa, quam in terris Saturniam nominant. Deinde eft hominum 
generi profperus et falutaris ille fulgor, qui dicitur Jovis : tum, 
rutilus, horribilifque terris, quem Martem dicitis. Deinde, fub- 
ter mediam fere regionem Sol obtinet, dux, et princeps, et mo- 
derator luminum rehquorum, mens mundi, et temperatio, tanta 
magnitudine, ut cuncfta fua hice illuftret, et compleat : hunc, ut 
comites, confequuntur aker Veneris, alter Mercurii curfus : in 
infimoque orbe luna, radiis folis accenfa, convertitur. Infra au- 
tem jam nihil eft, nifi mortale et caducum, praiter animos generi 
hominum, munere Deorum, datos. Supra lunam funt aeterna 
omnia. Nam ea, quae eft media, et nona tellus, neque movetur, 
et infima eft, et in eam feruntur omnia fuo nutu pondera. 

V. Quaj cum intuerer ftupens, ut me recepi, Quid ? hic, in- 
quam, quis eft, qui complet aures meas, tantus et tam dulcis fo- 
nus ? Hic eft, inquit ille, qui intervalHs conjundtus imparibus, 
fed tamen pro rata portione diftindlis, impulfu et motu ipforum 
orbium efficitur ; qui, acuta cum gravibus temperans, varios 
jequabiHter concentus efiicit. Nec enim filentio tanti motus in- 
citari pofiijnt, et natura fert, ut extrema ex altera parte graviter, 
ex ahera autem acute, fonent. Quam ob caufam fummus iile 
caeH fteUiferi curfus, cujus converfio eft concitatior, acuto et ex- 
citato movetur fono ; gravifllmo autem hic lunaris atque infi- 
mus : nam terra, nona, immobiHs manens, ima fede femper has- 
ret, complexa medium mundi locum. lUi autem odto curfus, in 
quibus eadem vis eft duorum, feptem efficiunt diftlndtos interval- 
Hs fonos i qui numerus rerum omnium fere nodus eft. Quod 
dodti homines nervis imitati, atque cantibus, aperuere fibi redi- 
tum in hunc locum : ficut alii, qui pr<aeftantibus ingeniis, in vita 
humana, divina ftudia coluerunt. Hoc fonitu oppletae aures ho- 
minum obfurduerunt j nec eft uHus hebetior fenfus in vobis ; 
ToM. III. D dd 



394 PHILOSOPHICORUM 

fiCLit Libi Nilus ad illa, quse Catadupa nominantur, praecipitat ex 
altifTimis montibus, ea gens, quse illum locum accolit, propter 
magnitudinem fonitus, fenfu audiendi caret. Hic vero tantus eft 
totius mundi incitatiffima converfione fonitus, ut eum aures ho- 
minum capere non poffint ; ficut intueri folem adverfum nequi- 
tis, ejufque radiis acies veftra fenfufque vincitur. Haec ego ad- 
mirans referebam tamen oculos ad terram identidem. 

VI. Tum Africanus, Sentio, inquit, te fedem etiam nunc ho- 
minum ac domum contemplari : qu^ fi tibi parva, ut eft, ita 
videtur, hsc celeftia femper fpe(ftato ; illa humana contemnito. 
Tu enim quam celebritatem fermonis hominum, aut quam ex- 
petendam gloriam confequi potes ? Vides habitari in terra raris 
et anguftis in locis ; et in ipfis, quafi maculis, ubi habitatur, 
vailas folitudines interjed:as : hofque, qui incolunt terram, non 
modo interruptos ita elfe, ut nihil inter ipfos ab aUis ad alios 
raanare poffit ; fed partim obliquos , partim averfos, partim 
etiam adverfos ftare vobis ; a quibus exped:are gloriam certe 
nuUam poteftis. Cernis autem eandem terram, quafi quibufdam 
redimitam et circumdatam cingulis ; e quibus duos maxime in- 
ter fe diverfos, et caeli verticibus ipfis ex utraque parte fubnixo?> 
obriguifTe pruina vides -, medium autem illum, et maximxum, 
foHs ardore torreri. Duo funt habitabiles : quorum auftrahs ille, 
in quo qui infiftunt, adverfa vobis urgent veftigia. Nihil ad vef- 
trum genus. Hic autem alter fubjedlus aquiloni, quem incolitis, 
cerne, quam tenui vos parte contingat. Omnis enim terra, qua 
cohtur a vobis, angufla verticibus, lateribus latior, parva quae- 
dam infula eft, circumfufa illo mari, quod Atlantieum, quod 
Magnum, quem Oceanum appellatis in terris : qui tamen tanto 
nomine, quam fit parvus, vides. Ex his ipfis cuUis notifque ter- 
ris, num aut tuum aut cujufquam noflrum nomen, vel Cauca- 
fum hunc, quem cernis, tranfcendere potuit, vel illum Gangem 
tranfnare ? Quis in reUquis orientis, aut obeuntis fohs ultimis, 
aut aquilonis, auflrive partibus tuum nomen audiet ? Quibus 
amputatis, cernis profe<^o, quantis in angufliis veflra gloria fe 



F R A G M E N T A. 395 

dilatari velit. Ipfi. autem, qui de vobis loquuntur, quam loqucn- 
tur diu ? 

VII. Quin etiam, fi cupiat proles illa futurorum hominum de- 
inceps laudes uniufcujufque noftrum a patribus acceptas pofteris 
prodere ; tamen propter eluviones exuftionefque terrarum, quas 
accidere tempore certo neceffe eft, non modo non aeternam, fed 
ne diuturnam quidem, gloriam affequi polfumus. Quid autem 
intereft, . ab iis, qui poftea nafcentur, fermonem fore de te, cum 
ab iis nullus fuerit, qui ante nati lint, qui nec pauciores, et certe 
meliores, fuerunt viri ? cum praefertim apud eos ipfos, a quibus 
audiri nomen noftrum poteft, nemo unius anni memoriam con- 
fequi poflit : homines enim populariter annum tantummodo fo- 
lis, id eft, unius aftri, reditu metiuntur : cum autem ad idem, 
unde femel profecfta funt, cunda aftra redierint, eandemque totius 
caeli defcriptionem longis intervallis retulerint, tum ille vere ver- 
tens annus appellari poteft : in quo, vix dicere audeo, quam 
multa fecula hom.inum teneantur. Namque, ut oHm deficere fol 
hominibus extinguique vifus eft, cum Romuli animus hsec ipfa 
in templa penetravit ; ita quandoque eadem parte fol, eodemque 
tempore iterum defecerit, tum iignis omnibus ad idem princi- 
pium, fteUifque revocatis, expletum annum habeto : hujus qui- 
dem anni nondum viceiimam partem fcito efte converfam. Quo- 
circa, ft reditum in hunc locum defperaveris, in quo omnia funt 
magnis et prasftantibus viris ; quanti tandem eft ifta hominum 
gloria, quae pertinere vix ad unius anni partem exiguam poteft ? 
Igitur alte fpedlare fi voles, atque hanc fedem, et aeternam do- 
mum contueri ; neque te fermonibus vulgi dederis, nec in prae- 
miis humanis fpem pofueris rerum tuarum ; fuis te oportet ille- 
cebris ipfa virtus trahat ad verum decus. Quid de te alii loquan- 
tur, ipfi videant; fed loquentur tamen. Sermo autem omnis ille 
et anguftiis cingitur iis regionum, quas vides ; nec unquam de 
ullo perennis fuit ; et obruitur hominum interitu ; et obHvione 
pofteritatis extinguitur. 

VIII. Quae cum dixiftet, Ego vero, inquam, 6 Africane, li 

Dd d2 



396 r H 1 L O S O P H I C O R U M 

quidem beiie meritis de patria quafi limes ad ca^li aditum patet, 
quanquam a pueritia vefligiis ingreffus patriis, et tuis, decori 
veflro non defui ; nunc tamen, tanto prsemio propofito, enitar 
multo vigilantius. Et ille, Tu vero enitere, et fic habeto, non 
effe te mortalem, fed corpus hoc : nec enim tu is es, quem forma 
ifla declarat ; fed mens cujufque, is eft quifque ; non ea figura, 
quae digito demonftrari potefl. Deum te igitur fcito effe : li qui- 
dem Deus efl, qui viget, qui fentit, qui meminit, qui providet, 
qui tam regit, et moderatur, et movet id corpus, cui praepofitus 
eft, quam hunc mundum princeps ille Deus : et ut mundum ex 
quadam parte mortalem ipfe Deus asternus, fic fragile corpus 
animus fempiternus, movet. Nam quod femper movetur, aeter- 
num efl : quod autem motum aifert ahcui, quodque ipfum agi- 
tatur ahunde; quando finem habet motus, vivendi finem habeat 
neceffe eft. Solum igitur, quod fefe movet, quia nunquam de- 
feritur a fe, nunquam ne moveri quidem defmit : quin etiam 
caeteris, quae moventur, hic fons, hoc principium efl movendi. 
Principio autem nulla efl origo ; nam ex principio oriuntur om- 
nia : ipfum autem nulla ex re alia nafci potefl ^ nec enim id effet 
principium, quod gigneretur aliunde. Quod fi nunquam oritur, 
ne occidit quidem unquam : nam principium extindtum, nec 
ipfum ab alio renafcetur, nec ex fe aHud creabit ; fi quidem ne- 
cefTe efl a principio oriri omnia. Ita fit, ut motus principium 
ex eo fit, quod ipfum a fe movetur : id autem nec nafci potefl, 
nec mori ; vel concidat omne caslum, omnifque natura, et con- 
fiftat neceffe efl, nec vim uUam nancifcatur, qua, ut primo, im- 
pulfa moveatur. 

IX. Cum pateat igitur, aeternum id effe quod a fe ipfo mo- 
veatur, quis eft, qui hanc naturam animis effe tributam neget ? 
Inanimum efl enim omne, quod pulfu agitatur externo : quod 
autem animal efl, id motu cietur interiore, et fuo : nam ha^c efl 
natura propria animas, atque vis. Quae, fi eft una ex omnibus, 
quae {qCq moveat, neque nata efl certe, et aeterna efl:. Hanc tu 
exerce in optimis rebus. Sunt autem optimae curae, de fakite 



FRAGMENTA. 



397 



patrlae ; quibus agitatus et exercitatus animus velocius in hanc 
fedem et domum fuam pervolabit : idque ocyus faciet, fi jam 
tum, cum erit inclufus in corpore, eminebit foras, et ea, quae 
extra erunt, contemplans, quam maxime fe a corpore abllrahet. 
Namque eorum animi, qui fe corporis voluptatibus dediderunt, 
earumque fe quali miniftros praebuerunt, impulfuque libidinum 
voluptatibus obedientium, Deorum et hominum jura violaverunt, 
corporibus elapfi circum terram ipfam volutantur; nec hunc in 
locum, nifi multis exagitati fecuiis, revertuntur. Ille difceflit : 
ego fomno folutus fum. 



DE JURE CIVILI. 

Caris.] Aliquo excellente ac nobili viro. 

Gel. /i^. VII. c. 22.] Nec vero fcientiajuris majoribus Q^iElIus 
Tubero defuit, dodrina etiam fuperfuit. 

DE AUGURIIS. 

Carisius,] Ofcen. 
Idem. Avi incerta. 
Idem. Ofcinis. 

De PHILOSOPHIA, sive HORTENSIUS. 

NoN. Occupare.] et Paulum Marcelli occupavlfle. 

NoN. Annuere.'] Quod cum uterque noftrum annuilTet, omnef- 

que ad id tempus, quod erat didlum, poilero die veniiTemus. 
Fronto.] Lucullo qufdem noller adventus et gratus et jucun- 

dus fuiffe. 
Idem.] Hic primum Catulus deledatur ipfo loco. 
NoN. Inanima.^^dim cum omnis folertia admiranda eft, tum ea, 

quae efHcit, ut, inanima quae funt, vivere et fpirare videantur. 



398 PHILOSOPHICORUM 

NoN. Efero.] * praeter cseteras noftra extulit civitas. 

NoN. Le?2ttis.] * hunc CrafTum, qui lentus, ut fcitis, dicere fo- 

lebat, ad imitationem quafi noftri generis contendifTe. 
NoN. Imi>uere, fufficere.] Ut ii, qui combibi purpuram volunt, 

fufficiunt prius lanam medicamentis quibufdam , fic literis 

talibufque do(flrinis ante excoli animos, et ad fapientiam con- 

cipiendam imbui et praeparari decet. 
NoN. Subigereyfegetes.] Ut enim fegetes agricolae fubigunt aratris 

multo ante quam ferant. 
NoN. Grave, Acre, Mite.] Quid enim aut Herodoto dulcius, 

aut Thucydide gravius, aut Philifto brevius, aut Theopompo 

acrius, aut Theophraflo mitius inveniri potefl ? 
NoN. Cognofcere, Grave.] Unde autem faciHus, quam ex anna- 

lium monumentis , aut res bellica, aut omnis reipublicae dif- 

ciplina cognofcitur ? unde ad agendum, aut dicendum copia 

depromi major graviflimorum exemplorum, quafi incorrupto- 

rum teflimoniorum, potefl ? 
NoN. Exorfum.] Perge, quaefo : nec enim imperite exorfus es. 
NoN. Contendere.] Magna etiam animi contentio adhibenda efl 

in expHcando Ariftotele, fi legeris. 
NoN. Comeji.] Se ad extremum poUicetur prolaturum, quas feipfa 

comefl : quod efficit diale6ticorum ratio. 
NoN. Relaxo. Remitto.] Quasro enim, non quibus intendam rebus 

animum, fed quibus relaxem et remittam. 
Lact. lib. III. cap. 15.] Quando philofophi efTe coeperunt ? 

Thales, ut opinor, primus. Recens haec quidem aetaS. 
D. AuG. lib. III. contra Acad.] Id enim efl fapientis providere : 

ex quo fapientia eft appellata, prudentia. 
Servius.] Epicurei plures volunt effe caelos. 
NoN. Urgeo.] Itaque tunc Democriti manus urgebatur : efl enim 

non magna. 
Servius in i. et 2. Mneid.] Annum magnum effe voluerunt 

omnibus planetis in eundem recurrentibus locum : quod fit 

pofl XII miUia nongentos quinquaginta quatuor annos. 



F R A G M E N T A. 399 

D. AuG. Ub. XII. cap. 4. T;-/;^.] Beati certe omnes efle volumus. 
NoN. Differre.'] Quantum inter fe homines ftudiis, moribus, et 

omni vitas ratione differant. 
NoN. PrafraSium.'] Huic contrarius Arifto Chius, prasfradlus, 

ferreus, nihil bonum, nili quod redtum et honeflum efl. 
D. Aug. de Trin. lib. xiii. cap. 5.] Ecce autem non philofophi 

ilH quidem, fed prompti tamen ad difputandum homines, om- 

nes aiunt eife beatos, qui vivant, ut ipfi velint. Falfum id 

quidem. Velle enim quod non deceat, id ipfum miferrimum 

eft : nec tam miferum efl, non adipifci, quod vehs, quam 

adipifci velle, quod non oporteat. 
Lact. lib. I. cap. 7.] Si Deus unus eil, quis beatus effe in foli- 

tudine queat ? 
NoN. Pracipere.'] Praecipiunt hoc ifli, et facit nema. 
Lact. lib. III. cap. 16.] Profedlo omnis iftorum difputatio, 

quanquam uberrimos fontes virtutis et fcientias contineat, ta- 

men, collata cum horum a(ftis perfe(flifque rebus, vereor ne 

tantum videatur attuliffe negotiis hominum quandam oblecfla- 

tionem otii. 
NoN. Lautum.'] Quie efl igitur philofophia, Socrates ? nec du- 

bito, quin, qusecunque fit, lautum vidlum et elegantem, mag- 

nifice, neque minus quam deceret, colere inftituiffet. 
NoN, de DoB. ind.] Vidi in dolore podagras vel omnium maxi- 

mum Stoicorum Pofidonium, nihilo ipfum, quam Nicoma- 

chum Tyrium, hofpitem meum, fortiorem. 
NoN. Sublatum.'] eloquentiam tueri, quam tu in caelum, Hor- 

tenfi, credo, ut ipfe cum ea fimul afcenderes, fufluUffes. 
NoN. Eventus.] Tu me et alias nonnunquam, et paulo antc ad- 

hortatus es, ut aliorum fadta et eventa conquiram. 
Fronto.] Qui cum hodiebellum cum mortuo gerant. 
NoN. Sumo.] Quare veHm dari mihi, Luculle, jubeas indicem 

tragicorum, ut fumam, fi qui forte mihi defunt. 
NoN. Facejjb.] FacefTant igitur omnes, qui docere nihil poffunt, 

quo melius fapientiufque vivamus. 



400 PHILOSOPHICORUM 

D. AuG. de 'Trin. lib. iv. cap. 2.] Prudentiae partes funt, memo- 

ria, intelligentia, providentia. 
D. AuG. ibid.^ Si nobis, cum ex hac vita migraverimus, in 

beatorum infulis immortale sevum, ut fabulae ferunt, degere 

liceret, quid opus effet eloquentia, cum judicia nuUa fierent ? 

aut ipfis etiam virtutibus ? nec enim fortitudinis indigeremus, 

nullo propolito aut iabore, aut periculo; nec juflitia, cum 

effet nihil, quod appeteretur aUeni ; nec temperantia, quse 

regeret eas, quae nullae effent, libidines -, ne prudentia quidem 

egeremus, nullo deled:u propofito bonorum et malorum. Una 

igitur effemus beati cognitione naturaj, et fcientia, qus fola 

etiam Deorum efl vita laudanda. Ex quo intelligi potefl, cae- 

tera necefTitatis effe ; unum hoc, voluptatis. 
NoN. Capere.'^ * deinde boni mores, et modefliores, et ad capi- 

enda prscepta molHores. 
NoN. Aptum.'] Altera ell nexa cum fuperiore, et inde, apteque 

pendens. 
NoN. Spe^are.] * Caeli fignorum admirabilem ordinem, infatia- 

bilemque pulchritudinem magis fpedtant. 
D. AuG. /ib. IV. cap. 15. Civit.] * Ut eafdem tenebras efRciat, 

quas effecit in interitu Romuli ; qui in obfcuratione folis fac- 

tus eft. 
NoN. Licrepo.] Tune pfeudomenon, etforitem, et totam dialec- 

ticam aut illudis, aut increpas ? 
NoN. PreJJum.] Quis te aut efl, aut fuit unquam in particndis 

rebus, in definiendis, in explanandis prefHor ? 
Lact. lib. VI. cap. 2.] Malo vel unum parvum de ofHcio li- 

bellum, quam longam orationem pro feditiofo homine Cor- 

nelio. 
NoN. Conve7iire.] Nam quod vereris, ne non conveniat noflris 

aetatibus ifta oratio, quae fpedtat ad hortandum. 
NoN. Cadere.] Aut tibi id ipfum pervertendum fuit, quod tu 

ne attigifli quidem ; aut ejus partes, quafi membra quaedam, 

caedendae. 



F R A G M E N T A. 401 

NoN. ySr^.] Quid tu, inquam ? foles, cum rationem a difpen- 

fatore accipis, fi xra. fingula probafti, fummam, qua^ ex his 

confedla fit, non probare ? 
NoN. Scripfa.] Itaque tibi concedo, quod in duodecim fcriptis 

folemus, ut calculum reducas, li te alicujns dati poenitet. 
NoN. Gratificari.] Quare egredere, quasfo ; et gratificare rei- 

public^. 
Idem, T'oIlere.'\ * nihil tameii t^Qy in quo fe animus excellens 

tollat. 
Idem, Capere.] Captum me fortaffe, inquis, tu putas, et id quod 

nollem, confiteri coad:um. 
Idem, Subducere.] An cum videat me et meos comites, fortitu- 

dinem, magnitudinem animi, patientiam, conftantiam, gravi- 

tatem, fidem, ipfa fe fubducat ? 
Prisc. lib. VI.] * ut ait Ennius; Refugiaf timido fanguen, atque 

exalbcfcat metu. 
NoN. Prafare.] Itaque nec in philofophia cuiquam ceffit, et 

vitce gravitate praeftitit. 
Idem, Contemptus.] * magnitudo animi , patientia laborum, 

mortis denique contemptio. 
Idem, Detrahere.] * ut ea fibi ratio vera reftituat, qua^ confue- 

tudo vitiofa detraxerit. 
NoN. Defpicere,] Confolabitur eum magnitudo animi, et huma- 

narum opinionum aha quaedam defpedlio. 
Idem, Dedudium.] Habet enim ipfa certam et definitam viam, 

fed ex ea multis vitiis et erroribus depravata deducitur. 
Idem, Vindicare.] * deinde imitator, ut fibi quidem videtur, na- 

turae mos vindicat. 
Idem, Exultare.] Imbecillus autem efl pudoris magifter timor, 

qui, fi quando paululum aberraverit, flatim fpe impunitatis 

exultat. 
Servius. lib. IX. Mn.] Sufficit ad gloriam benefacfli confcientia. 
NoN. Redundo.] Tum intelligas, quam illud non fit necefi^arium, 

quod redundat. 

Tom. III. E e e 



402 PHILOSOPHICORUM 

Idem, GHfco.'] Ad juvenilem libidinem, copia voluptatum glifclt 
illa, ut ignis oleo. 

Idem, Verecundantur .] Hi noflri amici verecundantur, capti 
fplendore virtutis. 

D. AuG. Vita beata."] Oratae, homini ditiflimo, amoeniffimo, de- 
licatiffimo, neque ad voluptatem quidquam defuit, neque ad 
gratiam, neque ad bonam integramque valetudinem. Nam et 
praediis quasftuofiffimis, amicis jucundiffimis, quantum libuit, 
et abundavit, et illis omnibus aptiffime ad falutem corporis 
ufus eft; ejufque (ut breviter totum explicem) omne inflitu- 
tum voluntatemque omnem fucceffio profpera confecuta eft. 

NoN. Balnea.'] Primus balneolas fufpendit, inclulit pifces. 

Prisc. lib. X.] * et amoenitate fumma perfrudlus efl. 

NoN. OJirea.'] * folertiamque eam, quas pofTet vel in tegulis pro- 
feminare oflreas. 

Idem, Summus.] Vixit ad fummam fenedlutem valetudine op- 
tima. 

Idem, Invitare.] Voluptates autem nulla ad res neceffarias invi- 
tamenta afFerunt fenibus. 

D. AuG. /ib. IV. contra Pelagium. Non. Conjicere.] An vero vo- 
luptates corporis expetendas, quae vere et graviter a Platone 
di(ftae funt illecebrae atque efcas malorum ? Quae enim confe^ftio 
efl valetudinis, quae deformatio coloris et corporis, quod turpe 
damnum, quod dedecus, quod non evocetur atque eliciatur 
voluptate ? cujus motus ut quifque efl maximus, ita efl inimi- 
ciffimus philofophice. Congruere enim cum cogitatione magna 
voluptas corporis non potefl. Quis enim, cum utatur volup- 
tate ea, qua nuUa poffit major effe, attendere animum, inire 
rationem, cogitare omnino quidquam poteft ? Quis autem 
tantus efl gurges, qui dies et nod:es fine ulla minimi temporis 
intermiffione velit ita moveri fuos fenfus, ut moventur in fum- 
mis voluptatibus ? Quis autem bona mente praeditus non mal- 
let nuUas omnino nobis a natura voluptates datas ? 

D. AuG. contra Felag, lib. v. cap. 5.] * tunc obfequatur naturas^ 
cum fme magiflro fenferit, quid natura defideret. 



F R A G M E N T A. 403 

NoN. JJbi genitivus pro ablativo.] Et qui expedat, pendct animi, 
quia femper, quid futurum fit, incertum eft. 

NoN. Noxia a noxa.'] Et caeteris quidem in rebus, in quibus 
peccata non maxima infunt, noxias tamen inferunt. 

NoN. Egmi/eus.] Ut igitur domitores equorum non verbera fo- 
lum adhibent ad domandum, fed cibum etiam fubtrahunt, ut 
fame debilitetur equuleorum nimis efFraenata vis. 

NoN. Lentum.] Qui, cum publicas injurias lente tuliifet, fuam 
non tulit. 

NoN. Continens.] In continentibus quidem terris veftrum nomen 
dilatari poteft. 

NoN. Confcere.] Ea facultas noflris majoribus erat, qui confec- 
tis fenatufconfultis. 

NoN. Acre.] * quod alterius ingenium fic dulce, ut acetuni 
^gyptium; alterius lic acre, ut mel Hymettium dicimus. 

NoN. Fides.] Ponend^e funt iides, et tibicC. 

NoN. Severum.] Aliud ex filvis feverum et trifte. 

NoN. T^enue.] Eundem enim non modo ex mediocri pecunia, fed 
etiam ex tenui, percipere poffum. 

NoN. Priores a Primores.] Qui iidem nefcio quid, quod in pri- 
moribus habent, ut aiunt, labris. 

NoN. Subducere.] * non et line ea cogitatione ineundis fubdu- 
cendifque rationibus. 

D. AuG. lib. IV. contra Pelagium.] Ex quibus humanae vitiE er- 
roribus et aerumnis fit, ut interdum veteres illi five vates, five 
in facris initiifque tradendis divinae mentis interpretes, qui nos 
ob aliqua fcelera fufcepta in vita fuperiore, poenarum luenda- 
rum caufa natos effe dixerunt, aliquid vidiffe videantur ; ve- 
rumque fi.t illud, quod efl apud Ariflotelem, fimili nos afiedos 
effe fupplicio, atque eos, qui quondam, cum in pra^donum 
Etrufcorum manus incidiffent, crudelitate excogitata necaban- 
tur ; quorum corpora viva cum mortuis, adverfa adverfis accom- 
modata, quam aptiflime coUigabantur : ita noflros animos cum 
corporibus copulatos, ut vivos cum mortuis effe conjunt^los. 

E e e 2 



404 ~ PHILOSOPHICORUM 

NoN. Appetidix.'] Vidit enim, quod videndum fuit, appendicem 
animi efie corpus, nihilque in eo effe magnum. 

D. AuG. lib. XIV. cap. ult. T^rin.] Quae nobis dies noftefque 
confiderantibus, acuentibufque intelligentiam, quae eft mentis 
acies, caventibufque, nequando illa hebefcat, magna fpes eft, 
aut fi hoc quod fentimus et fapimus, mortale et caducum 
eft, jucundum nobis, perfundis muneribus humanis, occafum, 
neque moleftam extindtionem, et quafi quietem vit» fore : 
aut fi, ut antiquis philofophis, hifque maximis, longeque ela- 
rifiimis placuit, aeternos animos, ac divinos habemus ; fic ex- 
iflimandum efl, quo magis hi fuerint femper in curfu, id efl, 
in ratione et invefligandi cupiditate, et quo minus fe admif- 
cuerint atque impHcuerint hominum vitiis atque erroribus, 
hoc illis faciHorem afcenfum et reditum in caelum fore. Qua- 
propter, ut aHquando terminetur oratio, fi aut extingui tran- 
quiHe volumus, cum in his artibus vixerimus, aut fi ex hac in 
aHam haud paulo meHorem domum fine mora demigrare, in 
his fludiis nobis omnis opera et cura ponenda efl. 



M. CATO, sEu, LAUS M. CATONIS. 

Gell. lib. XIII. cap, i8.] Pronepos M. Catonis cenforii. 

Macr. lib. VI. cap. 2.] Contingebat in eo, quod plerifque con- 
tra folet, ut majora omnia re, quam fama, viderentur : id quod 
non ffepe evenit, ut expedatio a cognitione, aures ab ocuHs 
vincerentur. 



D E G L O R I A, LiB. L 

Caris.] In Tufculanum mihi nuntiabantur gladiatorii fibiH. 
Festus lib. xiii.] Oppidorum appeHationem ufurpatione appel- 
latam effe exiflimo, quod opem darent. 



F R A G M E N T A. 405 



DE GLORIA, LiB. II. 

Gell. lib. XV. cap. 6.] Apud eundem poetam Ajax cum Hec- 
tore congrediens depugnandi caufa agit, ut fepeliatur, fi fit 
forte vidlus, declaratque fe velle, ut fuum tumulum multis 
etiam poft feculis praetereuntes, fic loquantur , 
Hicjitus ejl vitce jampridem lumina linquens, 
^i quondain HeBoreo perculfus concidit enfe. 
Fabitur hoc aliquisy meafemper gloria 'vivet, 
Caris.J Quo flante et incolume. 



DE CONSOLATIONE LIBER. 

Vlih. prafatione.'] Crantorem fequor. 

Lact. lib. III. cap. 18.] Idcirco nati fumus, ut fcelerum poenas 
lueremus. 

Lact. lib. II. cap. 19.] Non nafci, longe optimum, nec in hos 
fcopulos incidere vits : proximum autem, fi natus fis, quam- 
primum mori, et tanquam ex incendio efFugere fortuna^. 

Lact. lib. III. cap. 14.] Sed nefcio qui nos teneat error, aut 
mirabilis ignoratio veri, 

Cic. TufcuJ. I. Lact. de Ira cap. 10. et Infit. lib. i. cap. 5.] 
Animorum nulla in terris origo inveniri potefl. Nihil enim 
efl in animis mixtum atque concretum, aut quod ex terra na- 
tum atque fidtum effe videatur j nihil ne aut humidum qui- 
dem, aut flabile, aut igneum. His enim in naturis nihil ineft, 
quod vim memoriae, mentis, cogitationis habeat, quod et prae- 
terita teneat, et futura provideat, et compledi poffit prsfen- 
tia j quoe fola divina funt : nec invenietur unquam, unde ad 
hominem venire pofiint, nili a Deo. Singularis ell igitur quas- 
dam natura atque vis animis, fejun^ta ab his uiitatis notifque 
naturis. Ita quidquid eft illud, quod fapit, quod vult, q^uod 



4o6 PHILOSOPHICORUM 

viget, cxlefiQ et divinum efl: ; ob eamque rem jEternum fit 
necelTe efl. Nec vero Deus ipfe, qui intelligitur a nobis, alio 
modo intelligi poteft, nifi mens foluta quaedam et libera, fe- 
gregata ab omni concretione mortali, omnia fentiens, et mo- 
vens, ipfaque pra^dita motu fempiterno. 

Lact. //(^. I. cap. 15.] Cum vero et mares, et fceminas com- 
plures ex hominibus in Deorum numero effe videamus, et 
eorum in urbibus atque agris auguftifTima templa veneremur ; 
afTentiamur eorum fapientise , quorum ingeniis et inventis 
omnem vitam, legibus et inftitutis excultam, conftitutamque 
habemus. Quod fi uUum unquam animal confecrandum fuit, 
illud profe6to fuit. Si Cadmi, aut Amphionis progenies, aut 
Tyndari, in cslum tollenda fama fuit, huic idem honos certe 
dicandus efh : quod quidem faciam, teque omnium optimam 
dodifTimamque, approbantibus Diis immortaUbus ipfis, in 
eorum c£tu locatam, ad opinionem omnium mortaUum con- 
fecrabo. 

Lact. //^. III. cap. 19.] Nec enim omnibus iidem ilU fapien- 
tes arbitrati funt eundem curfum in caslum patere : nam vitiis 
et fceleribus contaminatos deprimi in tenebras, atque in cceno 
jacere docuerunt ; caftos autem, puros, integros, incorruptos, 
bonis etiam fludiis atque artibus expolitos, levi quodam ac 
facili lapfu ad Deos, id efl, ad naturam fui limilem pervolare. 

Lact. //^. III. cap. 28.] Cedo, en manum tollo. 



DE SUIS CONSILIIS. 

Boet. /ii>. I. Muf] Sed ut, aliqua fimiHtudine addudlus, maxi- 
mis minima conferam, ut cum vinolenti adolefcentes, tibiarum 
etiam cantu, ut fit, inflinfti, mulieris pudica^ fores frangerent, 
admonuiffe tibicinam, ut fpondeum caneret, Pythagoras dici - 
tur. Quod cum illa feciffet, tarditate modorum, et gravitatc 
cantus, illorum furentem petulantiam refedifTe. 



FRAGMENTA. 407 

DE VIRTUTIBUS, 

Caris. //^. II.] Illud neutiquam probares. 

CHOROGRAPHIA. 

Prisc. lib, VI.] Ibi quercorum rami ad terram jacent, ut fues, 
quafi caprae ex ramis, glande pafcantur. 

ACADEMICORUM Lib. I. 

NoN. Digladiari.'] Quid autem ftomachetur Mnefarchus, quid 
Antipater digladietur cum Carneade tot voluminibus ? 

ACADEMICORUM Lib. H. 

NoN. Adhamare.'] Qui enim ferius honores adhamaverunt, vix 

admittuntur ad eos, nec fatis commendati multitudini pofTunt 

effe. 
NoN. Exponere.'] Frangere avaritiam, fcelera ponere, vitam fuam 

exponere ad imitandum juventuti. 
NoN. Hebes.'] Quid ? lunae quae lineamenta lint, potefne dicere ? 

cur ejus nafcentis aUas hebetiora, alias acutiora, videantur 

cornua ? 
NoN. Purpurafcit.] Quid ? mare nonne caeruleum ? at ejus unda, 

cum eft pulfa remis, purpurafcit : et quidem aqua tindtum 

quodammodo et infedlum. 
NoN. Mquor.'] Quid tam planum videtur, quam mare ? ex quo 

etiam cequor illud poetae vocant. 
NoN. Alabajler.] Quibus etiam alabafler plenus unguenti putere 

videatur. 
NoN. Siccim.'] AHus adultis, aUus fenibus : alius «gris, alius 

fanis : alius ficcis, alius vinolentis. 



4o8 P H I L O S O P H I C O R U M 

NoN. Vrinari ] Si quando enim nos demerfimus, ut qui urinan- 
tur, aut nihil fuperum, aut obfcure admodum cernimus. 

NoN. Perpendiculum.'] Atqui, fi id crederemus, non egeremus 
perpendiculis, non armis, non regulis. 

NoN. Gallina?^ Cum ovum infpexerant, quas gallina peperiiTet, 
dicere folebant. 

DioMED.] Opera affixa. 

ACADEMICORUM L i b. IIL 

NoN. Ingenerari.^ In tanta animalium varietate, homini ut foli 

cupiditas ingeneraretur cognitionis et fcientiae. 
NoN. Findico.'] AHqua poteftas li fit, vindicet fe in libertatem. 
NoN. Dig/adiari.] Digladiari autem femper, depugnare cum &- 

cinorofis et audacibus, quis non cum miferrimum, tum etiam 

flultiffimum, dixerit? 
NoN. Exu/to.] Et ut nos nunc fedemus ad Lucrinum, pifcicu- 
lofque exultantes videmus. 
Lact. //^. VI. cap, 24.] Quod fi liceret, ut iis, qui in itinere 

deerraviffent, fic vitam deviam fecutis, corrigere errorem poe- 

nitendo, facilior elTet emendatio temeritatis. 

EX LIBRO INCERTO ACADEMICORUM. 

Lact. /i6. III. cap. 15.] Mihi autem non modo ad fapientiam 
cseci videmur, fed ad ea ipfa, quae aliqua ex parte cerni vide- 
antur, hebetes et obtufi. 

Marcian. //^. V. FoRTUN. /i/?. III.] Latent ifta omnia, Varro, 
mao-nis obfcurata et circumfufa tenebris. 

o 

D. AuG. /i6. III. contra Acad.] Academico fapienti ab omnibus 
cceterarum fed:arum, qui fibi fapientes viderentur, fecundas 
partes dantur, cum primas fibi quemque vindicare neceffie fit : 
ex quo poteft probabiUter confici, eum redle primum effe ju- 
dicio fuo, qui omnium cseterorum judicio fit fecundus. Fac 



F R A G M E N T A. 409 

enlm, verbl caufa, Stoicum adefTe faplentem : nam contra eos 
potiffimum Academicorum exarfit ingenium. Ergo Zeno, vel 
Chryfippus fi interrogentur, quis fit fapiens, refpondebit, eum 
efTe, quem Ipfe defcripferit. Contra Epicurus, vel quis alius 
adverfariorum, negabit, fuumque potius peritifTimum volup- 
tatum aucupem, fapientem efTe contendet. Inde ad jurgium. 
Clamat Zeno, et tota illa porticus tumultuatur, hominem 
natum ad nihil aliud quam honeftatem : ipfam fuo fplendore 
in fe animos ducere, nullo prorfus commodo extrinfecus pofi- 
to, et quafi lenocinante mercede ; voluptatemque illam Epi- 
curi folis inter fe pecoribus effe communem, in quorum focie- 
tatem et hominem, et fapientem trudere nefas effe. Contra 
ille, convocata de hortulis in auxIHum quafi Hbera turba te- 
mulentorum, quaerentium tantum, quem incomptis unguibus 
bacchantes afperoque ore difcerpant, voluptatis nomen, fuavi- 
tatem, quietem tefle populo exaggerans, inflat acriter, ut fine 
ea beatus nemo effe pofTe videatur. In quorum rixam fi Aca- 
demicus incurrerit, utrofque audiet trahentes fe ad fuas partes: 
fed fi in IHos, aut in iftos concefTerit, ab eis, quos deferit, in- 
fanus, imperitus, temerariufque clamabitur. Itaque cum et 
huc et iUuc aurem diHgenter admoverit, interrogatus quid ei 
videatur, dubitare fe dicet. Roga nunc Stoicum, quis fit me- 
lior, Epicurufne, qui deHrare IHum clamat ; an Academi- 
cus, qui fibi adhuc de re tanta deHberandum effe pronuntiat. 
Nemo dubitat Academicum prselatum iri. Rurfus te ad iUum 
converte, et quasre, quem magis amet, Zenonem, a quo beftia 
nominatur, an Arcefilam, a quo audit, Tu fortaffe verum dicis, 
fed requiram diHgentius : nonne apertum efl totam IHam por- 
ticum, infanam, Academicos autem prae iUis modeflos cautof- 
que homines, vifum iri Epicuro ? 
D. AuG. /i6. II. contra Acad.\ TaHa mihi videntur omnia, qua3 
probabiHa, vel verifimiHa putavi nominanda ; quae tu fi aHo 
fiomine vis vocare, nihil repugno ; fatis enim mihi efl, te jam 
bene accepiffe, quid dicam ; id efl, quibus rebus haec nomina 
ToM. III. Fff 



410 PHILOSOPHICORUM 

imponam. Non enim vocabulorum opificem, fed rerum inqui- 
fitorem, decet efife fapientem. 
D. AuG. lib, III. contra Acad.^ Mos fuit Academicis occultandi 
fententiam fuam, nec eam cuiquam, nifi qui fecum ad fenec- 
tutem ufque vixiflTent, aperiendi. 

EX LIB. DE NaTURA DeORUM III. 

Lact. lib. II. cap. 9.] Primum igitur non eft probabile, eam 
materiam rerum, unde orta funt omnia, eflTe divina providen- 
tia eiFedlam, fed habere et habuifi^e vim, et naturam fuam. Ut 
igitur faber, cum quid ajdificaturus eft, non ipfe facit mate- 
riam, fed ea utitur, quae fit parata -, fidorque item e cera ^ fic 
ifti providentiae divinae materiam prsefto efife oportuit, non 
quam ipfa faceret, fed quam haberet paratam. Quod fi non 
eft a Deo materia fada, ne terra quidem, et aqua, et aer, et 
ignis a Deo fadlus eft. 

Lact. lib. II. cap. 3.] Non funt ifta vulgo difputanda, ne fuf- 
ceptas publice religiones difputatio talis extinguat. 

Ex LIB. I. DE DlVlNATIONE. 

DiOMED. //^. I.] Praeterea fimiliter cohortatione circum conci- 
liabula antecellunt. 

Ex LIB. I. DE LeGIBUS. 

Lact. lib. V. cap. 8.] Sicut una eademque natura mundus om- 
nibus partibus inter fe congruentibus cohaeret ac nititur ; fic 
omnes homines, inter fe natura confufi, pravitate difl!entiunt, 
nec fe intelHgunt efi^e confanguineos, et fubjedos omnes fub 
unam eandemque tutelam : quod fi teneretur, Deorum pro- 
fedo vitam omnes viverent. 



FRAGMENTA. 411 

Ex LIB. II. DE LeGIBUS. 

Lact. lib. I. cap. 20.] Magnum audaxque conrilium Graecia 
fufcepit, quod Cupidinum et Amorum fimulacra in gymnafiis 
confecravit. 

Ex LIB. V. DE LeGIBUS. 

Macr. lib. VI.] Vifne igitur, quoniam fol paululum a meridie 
jam devexus videtur, neque dum fatis ab his novellis arboribus 
omnis hic locus opacatur, defcendamus ad Lirim, eaque, quae 
reftant, in iUis alnorum umbraculis perfequamur ? 

Ex LIBRO INCERTO DE LeGIBUS. 

Lact. lib. III. cap, 19.] Gratulemurque nobis, quoniam mors 
aut meliorem, quam qui eft in vita, aut certe non deteriorem, 
eft allatura ftatum. Nam fine corpore, animo vigente, divina 
eft vita : fenfu carenti nihil profedo eft mali. 

August. lib. XXI. Civit.'] Odto poenarum genera in legibus 
continentur, damnum, vincula, verbera, talio, ignominia, exi- 
lium, mors, fervitus. 

E X L I b. d e Fat o. 

Gel. lib. v. cap. 3.] Chryfippus ^ftuans, laboranfque quonam 
padto explicet, et fato omnia fieri, et effe aUquid in nobis, in- 
tricatur hoc modo. 

Macr. lib. III.] Nam cum eftet apud fe ad Lavernium Scipio, 
unaque Pontius ; aUatus eft forte Scipioni acipenfer, qui ad- 
modum raro capitur, fed eft pifcis, ut ferunt, in primis nobiUs. 
Cum autem Scipio unum et aUerum ex iis, qui eum falutatum 
venerant, invitaffet, plurefque etiam invitaturus videretur ; in 
aurem Pontius, Scipio, inquit, vide quid agas.: acipenfer ijie 
paucorum hominum ejl. 

Fff2 



4ia PHILOSOPHICORUM 



T l M JE V S, 

S E U 
DE UNIVERSITATE. 

I IX/r^"^^"^ ^"^^ ^ nobis et in Academicis confcripta contra 
phyficos, et fcepe cum P. Nigidio, Carneadeo more et 
modo difputata. Fuit enim vir ille ciim caeteris artibus, quae 
quidem digns libero eflent, ornatus omnibus, tum acer invefti- 
gator, et diligens earum rerum, qua^ a natura involutae videntur. 
Denique fic judico, poH illos nobiles Pythagoreos, quorum dif- 
ciplina extindta eft quodammodo, cum aliquot fecula in Italia 
Siciliaque viguifTent, hunc extitifle, qui illam renovaret. Qui 
cum me, in Ciliciam proficifcentem, Ephefi expedtavifTent, Ro- 
inam ex legatione ipfe decedens ; venilTetque eodem Mytilenis 
mei falutandi et vifendi caufa Cratippus, Peripateticorum omni- 
um, quos quidem ego audiverim, meojudicio facile princeps ; 
perlibenter et Nigidium vidi, et Cratippum cognovi. Ac primum 
quidem tempus falutationibus, reliquum percontatione, confump- 
y^ fimus. •* * * 

^^ II. Quid efl, quod femper fit, neque ullum habet ortum ? et 
quod gignatur, nec unquam fit ? Quorum alterum intelligen- 
\^ \ tia et ratione comprehenditur^ quod unum femper, atque idem 

efl : alterum, quod affert opinionem per fenfus, rationis ex- 
pers ; quod totum opinabile efl , id gignitur et interit , nec 
unquam efTe vere potefl. Omne autem quod gignitur, ex aU- 
qua caufa gigni necefTe efl : nullius enim rei, caufa remota, 
reperiri origo poteft. Quocirca fi is, qui aliquod munus effi- 
cere molitur, eam fpeciem, quae femper ell eadem, intuebi- 
tur, atque eam fibi proponet exemplar, praeclarum opus efK- 



F R A G M E N T A. 413 

ciat necefTe eft : lin autem illam, quac gignltur; nunquam illam, 
quam expetet, pulchritudinem confequctur. Omne igitur ca*- 
lum, five mundus, five quovis alio vocabulo gaudet, hoc a 
nobis nuncupatus fit. De quo id primum confideremus, quod 
principio eft in omni quaeftione confiderandum, femperne fue- 
rit, nullo generatus ortu, an ortus lit ab ahquo temporis prin- 
cipatu. Ortus eft, quandoquidem cernitur, et tangitur, et eft 
undique corporatus. Omnia autem taUa fenfum movent j fen- 
fufque moventia quae funt , eadem in opinatione confidunt , 
quae ortum habere gignique diximus : nihil autem gigni poffe 
fme caufis. Atque illum quidem quali parentem hujus univer- 
fitatis invenire, difhcile ; et, cum jam inveneris, indicare in 
vulgus, nefas. Rurfus igitur videndum, ille fabricator tanti 
operis utrum fit imitatus exemplar, idne, quod femper unum 
et idem, et fui fimile ; an id, quod generatum ortumque dici- 
mus. Atqui fi pulcher eft hic mundus, fi probus ejus artifex, 
profedlo fpeciem aeternitatis imitari maluit : fm fecus, quod ne 
didlu quidem fas eft, generatum exemplum efl: pro aeterno fe- 
cutus. Non igitur dubium, quin aeternitatem maluerit exequi, 
quandoquidem neque mundo quidquam pulchrius, neque ejus 
asdificatore praeflantius. Si ergo generatus, ad id efl effetflus, 
quod ratione fapientiaque comprehenditur , atque immutabili 
seternitate continetur. Ex quo efHcitur, ut fit neceffe, hunc, 
quem cernimus, mundum, fimulacrum aeternum effe alicujus 
aeterni. DifHcillimum autem efl, in omni conquifitione rationis, 
exordium. De iis igitur, quas diximus, haec fit prima diftincftio. 

III, In omni oratione cum iis rebus, de quibus explicandum, 
videtur effe cognitio. Itaque, cum de re ftabili et immutabili 
difputatur, oratio talis fit, quaUs fit illa, quae neque redargui, 
neque convinci potefl. Cum autem ingreffa efl imitata et efhda 
fimulacra, bene agi putat, fi fmiilitudinem veri confequatur. 
Quantum enim ad id, quod ortum efl, ^ternitas valet ; tantum 
ad fidem veritas. Quocirca fi forte de Deorum natura ortuque 
mundi differentes, minus id, qucd avemus, animo confequimur. 



414 PHILOSOPHICORUM 

ut tota dilucide et plane exornata oratio fibi conflet, et ex omni 
parte fecum ipfa confentiat, haud fane erit mirum ; contentique 
effe debebitis, fi probabilia dicentur. ifEquum eft enim memi- 
nilTe, et me, qui differam, hominem effe j et vos, qui judicatis : 
ut, fi probabilia dicentur, nil ultra requiratis. Quaeramus igitur 
caufam, quae eum impulerit, qui haec machinatus fit, ut origi- 
nem rerum, et moUtionem novam quaereret. Probitate videlicet 
praeflabat : probus autem invidet nemini. Itaque omnia fui fimi- 
lia generavit. Haec nimirum gignendi mundi caufa juftiflima. 
Nam cum conflituifTet Deus bonis omnibus explere mundum, 
mali nihil admifcere, quoad natura pateretur 3 quidquid erat, 
quod in cernendi fenfum caderet, id fibi afTumpfit, non tran- 
quillum et quietum, fed immoderate agitatum et fludtuans ; id- 
que ex inordinato in ordinem adduxit. PIoc enim judicabat effe 
praeflantius. Fas autem nec efl, nec unquam fuit, quidquam nifi 
pulcherrimum facere eum, qui effet optimus. Cum rationem 
igitur habuiffet, reperiebat nihil effe eorum, quae natura cerne- 
rentur, non intelligens, inteHigente, in toto genere, praeflantius ; 
intelHgentiam autem ullirei adjunctam effe fine animo nefas effe. 
Quocirca intelligentiam in animo, animum conclufit in corpore. 
Sic ratus efl opus illud effe(5lum effe pulcherrimum. Quam ob 
caufam non efl cundandum profiteri, fi modo invefligari aliquid 
conjedtura poteft, hunc mundum animal effe, idque intelhgens, 
et divina providentia conffitutum. 

IV. Hoc pofito ; quod fequitur, videndum efl, cujufnam ani- 
mantium Deus in fingendo mundo fimiUtudinem fecutus fit. 
NuUius profedlo eorum quidem, qua^ funt nobis nota animan- 
tia. Sunt enim omnia in quaedam genera partita, aut inchoata, 
nuUa ex parte perfedia. Imperfedto autem nec abfoluto fimile, 
pulchrum effe nihil poteft. Cujus ergo omne animal quafi par- 
ticula quaedam eft, five in fmguUs, five in diverfo genere cer- 
natur, ejus fimilem mundum effe dicamus. Omnes igitur, qui 
animo cernuntur, et ratione inteUiguntur animantes, complexu 
rationis et inteUigentias, ficut homines hoc mundo, et pecudes. 



F R A G M E N T A. 415 

et omnia, quse fub afpedtum cadunt, comprehenduntur. Quod 
enim pulcherrimum in rerum natura intelHgi poteft, et quod ex 
omni parte abfolutiflimum eft, cum Deus limilem mundum ef- 
ficere vellet, animal unum, adfpeftabile, in quo omnia animalia 
continerentur, effecit. Recftene igitur unum mundum dixerimus ; 
an fuit, pkires et innumerabiles, did:u verius et melius ? Unus 
profe(5lo, liquidem fadius eft ad exemplum. Quod enim omnes 
animantes eos, qui ratione intelliguntur, compledlitur, id non 
potefl effe cum altero. Rurfus enim alius animans, qui eum 
contineat, fit neceffe eft, cujus partes fmt animantes fuperiores ; 
caelumque hoc, limulacrum illius ultimi fit, non proximi. Quo- 
rum ne quid accideret, atque ut hic mundus effet animanti ab- 
foluto iimilHmus, hoc ipfo, quod folus atque unus effet ; idcirco 
lingularem Deus hunc mundum, atque unigenam procreavit. 
Corporeum autem, et afpedlabile, itemque tradlabile omne ne- 
ceffe eft effe, quod natum eft. Nihil porro, igni vacuum, videri 
poteft } nec vero tangi, quod careat folido -, fohdum autem 
nihil , quod terrae fit expers. Quamobrem mundum effi- 
cere moliens Deus, terram primum, ignemque jungebat. Omnia 
autem duo ad cohserendum, tertium aliquid requirunt, et quafi 
nodum vinculumque defiderant. Sed vinculorum id eft aptiffi- 
mum atque pulcherrimum, quod ex fe, atque de his, quae ad- 
ftringit, quam maxime unum efficit. Id optime affequitur, quae 
Graece a,voe,?^cyict, Latine (audendum eft enim, quoniam haec pri- 
mum a nobis novantur) comparatio, proportiove dici poteft. 

V. Quando enim trium vel numerorum, vel figurarum, vel 
quorumcunque generum contingit, ut quod medium fit, uti pri- 
mum proportione, ita id poftremo comparetur , viciffimque 
ut extremum cum medio, fic medium cum primo, conferatur; 
id, quod medium eft, tum primum fit, tum poftremum ; poftre- 
ma vero, et prima media fiunt. Ita neceffitas cogit, ut eadem 
fmt ea, quae dejunda fuerunt. Eadem autem cum fa(5la fmt, 
efficitur, ut omnia fmt unum. Quod fi univerfitatis corpus 
planum et aequabile explicaretur, neque in eo quidquam effet 



4i6 PHILOSOPHICORUM 

requiritum ; unum interjedlum medium, et fe ipfum, et ea, qui- 
bus efTet interpofitum, coUigaret, Sed, cum foliditas mundo 
qu£ereretur, folida autem omnia uno medio nunquam, duobus 
femper, copulentur ; ita contigit , ut inter ignem et terram, 
aquam Deus, animamque poneret, eaque inter fe compararet, 
et proportione conjungeret; ut, quemadmodum ignis animas, 
lic anima aqua^ ; quodque anima aquae, id aqua terras, pro- 
portione redderet : qua ex conjundlione coelum ita aptum eft, ut 
fub afpedum et tadtum cadat. Itaque et ob eam caufam, et ab iis 
rebus numero quatuor mundi eft corpus efFedlum, ea conftruc- 
tum proportione, qua dixi. Ex quo ipfe fe concordi quadam 
amicitia et caritate compledlitur ; atque ita apte cohaeret, ut dif- 
folvi nullo modo queat, nifi ab eodem, a quo eft colligatus. 
Earum autem quatuor rerum, quas fupra dixi, lic in omni mun- 
do omnes partes collocatas funt, ut nulla pars hujufce generis 
excederet extra, atque in hoc univerfo ineffent genera illa uni- 
verfa. Id ob eas caufas, primum, ut mundus animans poflit ex 
perfedlis partibus effe perfedlus; deinde, ut unus effet, nuUa 
parte, unde alter gigneretur, relid:a -, poftremo, ne quis morbus 
eum pofHt, aut fenedlus affligere. Omnis enim coagmentatio cor- 
poris, vel calore, vel frigore, vel aliqua impulfione vehementi 
labefadatur et frangitur, et ad morbos fene(^utemque compelli- 
tur. Hanc igitur habuit rationem efFedor mundi, molitorque 
Deus, ut unum opus totum atque perfedum ex omnibus totis 
atque perfedis abfolveretur 3 quod omni morbo feniove ca- 
reret. 

VI. Formam autem et maxime fibi cognatam et decoram de- 
dit. A quo enim animante omnes reliquos contineri vellet ani- 
mantes, hunc ea forma figuravit, qua una omnes reliquae formae 
concluduntur ; et globofus eft fabricatus 3 quod <r(pc<A^o^hg Graeci 
vocant. Cujus omnis extremitas paribus a medio radiis attin- 
gitur ; idque ita tornavit, ut nihil efiici pofTit rotundius, nihil 
ut afperitatis haberet, nihil ofFenfionis, nihil inclufum anguhs, 
nihil anfradibus, nihil eminens, nihil lacunofum j omnefque 



F R A G M E N T A. 417 

partes fimillimae omnium, quod ejus prcEflabat judicio diffimili- 
tudini fimilitudo. Omni autem totam figuram mundi lajvitate 
circumdedit. Nec enim oculis egebat, quia nihil extra, quod 
cerni pofTet, relidlum erat ; nec auribus, quia ne quod audiretur 
quidem ; neque erant anima circumfufa extrema mundi, ut re- 
fpirationem requireret ; nec vero defiderabat aut alimenta cor- 
poris, aut detradlionem confe<fli et confumpti cibi. Neque enim 
ulla deceflio fieri poterat, neque accefHo ; neque vero erat unde. 
Ita fe ipfe confumptione et fenio alebat fui, cum ipfe per fe, et 
a fe et pateretur, et faceret omnia. Sic enim ratus efl ille, qui 
ifla junxit et condidit, ipfum fe contentum efle mundum, neque 
egere altero. Itaque nec ei manus afHnxit, quia nec capiendum 
quidquam erat, nec repellendum ; nec pedes, nec alia membra, 
quibus ingreffus corpore fuflineret. Motum enim dedit caslo eum, 
qui figurae ejus fit aptiflimus, qui unus ex feptem motibus men- 
tem atque inteUigentiam cohiberet maxime. Itaque una conver- 
fione atque eadem ipfe circum fe torquetur et vertitur: fex 
autem reliquos motus ab eo feparavit : itaque eum ab omni er- 
ratione liberavit. Ad hanc igitur converfionem, qua^ pedibus et 
gradu non egeret, ingrediendi membra non dedit. Hasc Deus is, 
qui erat, de aUquando Deo futuro cogitans, LEvem eum effecit et 
undique sequabilem, et a medio ad fummum parem, et perfec- 
tum atque abfolutum ex abfolutis atque perfedis. Animum au- 
tem ut in ejus medio coUocavit, ita per totum tetendit j deinde 
eum circumdedit corpore, et veflivit extrinfecus ; caeloque fcli- 
vago, et volubili, et in orbem incitato complexus efl, quod fe- 
cum ipfe propter virtutem faciie effe poffet, nec defideraret alte- 
rum j fatis fibi ipfum notiis et famiHaris. Sic Deus ille a:ternus 
hunc perfede beatum Deum procreavit. Sed animum haud ita, 
ut modo locuti fumus, tum denique, cum corpus ei efFeciffet, 
inchoavit. Neque enim eflet redum minori parere majorem. Sed 
nos muha inconfiderate ac temere dicimus. 

VII. Deus autem et ortu, et virtute antiquiorem genuit ani- 
mum , eumque , ut dominum atque imperantem , obedienti 
ToM. III. G g g 



PHILOSOPHICORUM 

pra?feclt corpori ; idque molitus tali quodam efl modo : ex ma- 
teria, qua3 individua eft, et quae femper unius modi, fuique fimi- 
lis, et ex ea, quae corporibus dividua gignitur, tertium materias 
genus ex duobus in medium admifcuit, quod effet ejufdem na- 
tunc , et quod alterius ; idque interjecit inter individuum , 
atque id, quod dividuum effet in corpore. Ea cum tria fump- 
fiffet, unam in fpeciem temperavit ; naturamque illam, quam 
alterius diximus, vi cum eadem conjunxit fugientem, et ejus 
copulationis alienam. Permifcens autem cum materia, cum ex 
tribus efFeciffet unum, id ipfum in e;i, quas decuit, membra par- 
titus eft. Jam partes fingulas ex eodem, et ex altero, et ex 
materia temperavit. Fuit autem talis illa partitio : unam princi- 
pio partem detraxit ex toto : fecundam autem primae partis 
duplam : deinde tertiam quae effet fecundae fcfquialtera, pri- 
mx tripla : deinde quartam, quae fecundae dupla effet : cj^intam 
inde, qua^ tertia^ tripla : tum fextam od:uplam primjE* : poftre- 
mo feptim.am, quae feptem et viginti partibus antecederet pri- 
ms. Deinde inftituit dupla et tripla intervalla explere, partes 
rurfus ex toto defecans ; quas intervallis ita locabat,. ut in fm- 
gulis effent bina media : vix enim audeo dicere medietates^ 
quas Graeci f^icroTrjTr^ appellant : fed, quafi ita dixerim, intel- 
ligatur ; erit enim planius. Earum alteram, eadem parte prx- 
ftantem extremis, eademquc fuperatam : alteram pari numero 
prseflantem extremis, parique numero fuperatam. Sefquialteris 
autem intervallis, et fcfquitertiis, et fefquio(5tavis fumptis ex 
his colligationibus in primis intervallis, fefquiod:avo intervallo, 
fefquitertia omnia explebat, cum particulam iingulorum relin- 
queret. Ejus autem particulae intervallo habebat numerus ad 
numerum eandem proportionem, comparationemque in extremis, 
quam habent cclvi cum ccxliii, atque ita permiftum illud, 
ex quo hsec fecuit, jam omne confumpferat. Hanc igitur om- 
nem conjundionem, dupHcem in longitudinem difBdit j me- 
dieeque accommodans mediam, quafi decuffavit : deinde in or- 
bem torfit, ut et ipfe fecum, et inter fe, ex commifTura, qu^e e 
regione effet, jungerentur : eoque motu, cujus orbis femper in 



F R A G M E N T A. 



419 



eodem erat, eodemque modo ciebcitur, undique efl eas circum- 
plexus. Atque ita , cum alterum cfiet exteriorem amplexus 
orbem, illum, ejufdem naturaD; hunc, alterius nominavit: eam- 
que, qua3 erat ejufdem, detorlit a latere in dextram partem ; hanc 
autem citimam a media linea direxit ad la^vam : fed principa- 
tum dedit fuperiori, quam folam individuam reliquit. Interiorcm. 
autem cum in fex partes divififfet, feptem orbes difpares duplo et 
triplo intervallo moveri juffit, contrariis inter fe curfibus. Eorum 
autem trium fecit pares celeritates, fed quatuor et inter fe difpa- 
res, et diffimiles trium rehquorum. 

VIII. Animum igitur cum ille procreator mundi Deus ex fua 
mente et divinitate genuiffiet, tum denique omne, quod erat con- 
cretum atque corporeum, fubfternebat animo, interiufque facie- 
bat : atque ita medio medium accommodans copulabat. Sic ani- 
mus, a medio profed:us, extremitatem CEeli a fuprema regione 
rotundo ambitu circumjecit, fefeque ipfe verfans, divinx, fem- 
piterna?, fapientifque vits induxit exordium. Et corpus quidem 
cseli fpedtabile effedium efh, animus autem oculorum effugit 
obtutum. Eft autem animus ex omnibus, rationis concentio- 
nifque [ot,fif^cyiri Graece) fempiternarum rerum , et fub intelli- 
gentiam cadentium, compos et particeps ; quo nihil ab optimo 
et praeilantiffimo genitore mehus procreatum : quippe qui ex 
eadem vind;us, alteraque natura, adjun(5ta materia, temperatione 
trium partium, proportione compada, fe ipfe converfans, cum 
materiam mutabilem arripuilTetj et cum rurfus individuam atque 
iimplicem, per quam omnis movetur; difcernit, quid lit ejuf- 
dem generis, quid aherius, et caetera dijudicat, quid cuique rei 
iit maxime apturn, quid quoque loco, aut modo, aut tempore 
ccntingat, quaeque diflindtio fit inter ea, qu-cE gignantur, et ea, 
quas fint femper eadem. Ratio autem vera, quae verfatur in iis, 
quae funt femper eadem, et in iis, quae mutantur, cum in eo- 
dem, et in ahero movetur ipfa per fe fme voce, et fine ullo fono, 
cum eandem partem attingit, qua fenfus cieri potefl : orbis ilhus 
generis alterius immutatus et redtus omnia animo mentique de- 
nuntiat : tum opiniones afiTenfionefque firmx vera:que gignuntur. 

Ggg2 



420 P II I L O S O P H I C O R U M 

Cum autem in illis rebus vertitur, quae manentes femper eaedem, 
non fenfu, fed intelligentia continentur; tum intelligentia fci- 
entiaque neceiiario efficitur. * * * 

IX. Ratione igitur et mentc divina, ad originem temporis, 
curriculum inventum eft folis et lunse. * * * Corpora autem 
eorum fmgulorum cum efFeciifet Deus, ea ad eas converfiones 
collocavit, quas alterius circuitus conficiebat, quaj funt feptem, 
ut et illa feptem. Ita vim fuam natura convertit, ut terram lunae 
curfus proxime ambiret, eique fupra terram proxima folis cir- 
cumvedio effet. Lucifer deinde, et fandta Mercurii ftella cur- 
fum habent folis celeritati parem, fed vim quandam contrariam : 
eaque converfione, quam inter fe habent Lucifer, Mercurius, 
Sol, alii alios vincunt, viciflimque vincuntur. Reliquorum fi- 
derum quae caufa collocandi fuerit, quseque eorum fit collo- 
catio , in fermonem alium differendum eft, ne in eo , quod 
attingendum fuit, quam in eo, cujus caufa id attigimus, lon- 
gior ponatur oratio. Quando igitur unumquodque eorum fi- 
derum curfum decorum efl adeptum, e quibus erat motus tem- 
poris confignandus, coUigatifque corporibus vinculis animali- 
bus, tum animantia orta funt ; eaque imperio parere didicerunt ; 
tum ex alterius naturae motione tranfverfa, in ejufdem naturae 
motum incurrentia, in eoque ha^rentia atque impedita, cum 
alia majorem luflrarent orbem, alia minorem, tardiufque ma- 
jorem, celeriufque minorem, motu vero unius ejufdemque na- 
turae ; qux velocifHme movebantur, ea celeritate vinci a tar- 
dioribus, et, cum fuperabant, fuperari videbantur. Omnes enim 
orbes eorum quafi Helicis inflexione vertebantur : quam bifa- 
riam contrarie fimul procedentia efficiebant ; ut, quod efi"et tar- 
diffimum, id proximum fieret celerrimo. Atque, ut efiiet menfura 
quaedam evidens, quae in iftis od:o curfibus celeritates tardita- 
tefque declaret, Deus ipfe folem, quafi Uimen, accendit ad fe- 
cundum fupra terram ambitum, ut quam maxime caslum om- 
nibus colluceret, animantefque, quibus jus effet doceri, ab 
ejufdem motu, et ab eo quod fimile effet, numerorum naturam 
vimque cognofcerent. Nox igitur, et dies ad hunc modum. 



F R A G M E N T A. 421 

et ob has generata caufas, unum circuitum orbis efficit fapien- 
tiffimum atque optimum : menfis autem, quando luna luftrato 
fuo curfu folem confecuta eft : annus, ubi fol fuum totum con- 
fecit et peragravit orbem. Ca^terorum autem fiderum ambitus 
ignorantes homines, prater admodum paucos, neque nomen 
appellant, neque inter fe numero commetiuntur. Itaque nef- 
ciunt , hos fiderum errores id ipfum effe , qucd rite dicitur 
tempus, multitudine infinita, varietate admirabili prasditos. At- 
tamen illud perfpici et intelligi poteft, abfoluto perfedloque 
numero temporis, abfolutum perfedumque annum tunc com- 
pleri denique, cum fe odto ambitus, confedtis fuis curfibus, ad 
idem caput retulerunt, cumque eos permenfus eft idem et fem- 
per fui fmiilis orbis. Has igitur ob caufas nata aftra funt, quas 
per caelum penetrantia folftitiali fe et brumali revocatione con- 
verterent; ut hoc omne animal, quod videmus, effet illi animali, 
quod fentimus, ad aeternitatis imitationem fimillimum. 

X. Et caetera quidem ufque ad temporis ortum impreifa ab 
illis , quae imitabatur, effinxerat : fed, quia nondum omne 
animal in mundo intus incluferat , ex ea parte deiiciebat ad. 
propofitum exemplar imaginis fimilitudo. Quot igitur, et quales 
animaUum formas mens, in fpeciem rerum intuens, poterat cer- 
nere, totidem et tales in hoc mundo fecum cogitavit effingere. 
Erant autem animantium genera quatuor ; quorum unum divi- 
num atque celefle -, alterum pennigerum et aerium ; tertium 
aquatile ; terreftre, quartum. Divinae animationis maxime fpe- 
ciem faciebat ex igne, ita ut fplendidiffimus efTet, et afpedlu 
pulcherrimus. Cumque fimilem univerfitatis naturae efficere vel- 
let, ad volubiUtatem rotundavit , comitemque eum fapientias 
quam optimae mentis effecit, circumque caelum asqualiter diflri- 
buit, ut hunc hac varietate diflindlum, bene Graeci xoV//,ci/, nos 
lucentem mundum nominaremus. Dedit autem divinis duo ge- 
nera motus ; unum, qucd femper effet in eodem aeque, et idcm 
in omnibus, atque uno modo celeraret -, alterum, quod in anti- 
cam partem aconverfione ejufdem, et fimilis pelleretur. Quinque 



422 P H I L O S O P H I C O R U M 

autem reliquls motlbus orbem eum efle voluit expertem, immo- 
bileni, et ftantem. Ex quo genere ea funt fidera, quae infixa cx\o 
non moventur loco, quas funt animantia, eaque divina, ob eam- 
que caufam fuis fedibus inhserent, et perpetuo manent. Qusb 
autem vaga et mutabili ratione labuntur, ita generata funt, ut 
fupra diximus. Jam vero terram, altricem noftram, quae trajeifto 
axe fuftinetur, diei nod:ifque effe(5lricem, eandemque cuftodem, 
antiquiflimam corporum voluit effe eorum , quas intra caelum 
gignerentur. Flexiones autem Deorum, et inter ipfos Deos con- 
curfiones, quseque in orbibus eorum converliones anteceflionef- 
que eveniant, cumque inter fe pene contingant, eos, qui prope 
copulentur contraria regione, et pone quos, aut ante labantur, 
cjuibufque temporibus a noftro afped:u oblitefcant , rurfufque 
emerfi terrorem incutiant rationis expertibus, fi verbis explicare 
conemur, nullo pofito fub oculis fimulacro, earum rerum frufbra 
fufcipiatur labor, Sed haec fatis fint didla nobis. Qu£e de Deo- 
rum, qui cernuntur, quique orti funt, natura praefati fumus, ha- 
beant hunc terminum. 

XI. Reliquorum autem, quos Graeci ^cu^ova^ appellant, nofi:ri 
(opinor) Lares, fi modo hoc recfte converfum videri poteft, et 
nofie, et nuntiare ortum eorum, majus efi:, quam ut profiteri 
fcribere nos audeamus. Credendum nimirum eft veteribus et 
prifcis, ut aiunt, viris, qui fe progeniem Deorum effe dicebant. 
Itaque eorum vocabula nobis prodiderunt. Nofi^e autem gene- 
ratores fuos optime poterant : ac difficile fad:u efi:, a Diis ortis 
fidem non habere ; quanquam nec argumentis, nec rationibus 
certls eorum ratio confirmatur : fed, quia de fuis rebus ac fibi 
notis videntur loqui, veteri legi morique parendum efl. Sic igi- 
tur, ut ab his efl traditum, horum Deorum ortus habeatur, at- 
que dlcatur, ut Oceanum Salaciamque CaeU fatu, Terraeque con- 
ceptu generatos editofque memoremus : ex his Phorcyn, Satur- 
num, et Opem, deinceps Jovem, atque Junonem, rehquos, quos 
fratres inter fe, agnatofque ufurpari atque appellari videmus, et 
eorum, ut utamur veteri verbo, profapiam. Quando igitur omnes. 



F R A G M E N T A. 423 

et qui moventur, palamque oftenduntur, et qui eatenus nobis 
declarantur, quoad ipii volunt, creati funt ; tum ad eos is Deus, 
qui omnia genuit, fatur hasc, Vos, qui Deorum fatu orti eflis, 
attendite. Quorum operum ego parens effedtorque fum, haec funt 
indifToluta, me invito ; quanquam omne colHgatum folvi poteffc : 
fed haudquaquam boni eft, ratione vind:um velle diflblvere. Sed, 
quoniam orti eftis, immortales vos quidem effe, et indiflblubiles 
non poteftis : neutiquam tamen dilTolvemini, nec vos ulla mortis 
fata periment, nec fraus valentior, quam confiHum meum, quod 
majus efl vinculum ad perpetuitatem veftram, quam illa, quibus 
eftis tum, cum gignebamini, colligati. Quid fentiam igitur, 
cognofcite. Tria nobis genera rehqua funt, eaque mortalia : 
quibus pr^etermiiTis, caeU abfolutio perfedla non erit. Omnia 
enim genera animahum complexu non tenebit : teneat autem 
oportebit, ut eodem ne quid abfit, quas a me ipfo effedla fmt, 
quod Deorum vitam poflit ada;quare. Ut igitur mortali gene- 
rentur conditione, vos fufcipite, ut illa gignatis, imiteminique 
vim meam, quain veflro ortu me ufum effe meminiftis : in qui- 
bus qui tales creantur, ut Deorum immortaHum quafi gentiles 
effe debeant, divini generis appeUentur, teneantque omnium 
animantium principatum, vobifque jure et lege volentes pare- 
ant : quorum vobis initium ffatufque traditur a me. Vos autem 
ad id, quod erit immortale, partem attexitote mortalem. Ita 
orientur animantes, quos et vivos alatis, et confumptos fmu re- 
cipiatis. Haec iUe dixit. 

XII. Deinde ad temperationem fuperiorem revertit : in qua 
omnem animum univerfse naturae temperans permifcebat, fupe- 
riorifque permixtionis reHquias fundens sequabat, eodem modo- 
ferme, nifi quod non ita incorruptas, ut ea, qua2 femper idem 5 
fed a Diis fecundum fumebat, atque tertium. Toto igitur om- 
nino conflituto, lideribus parem numerum diftribuit animorum, 
et lingulos adjunxit ad lingula, atque ita quafi in currum uni- 
verfitatis impofuit, commonflravitque leges fatales ac neceffa- 
rias, et oflendit primum ortum unum fore omnibus, eumque 



424 PHILOSOPHICORUM 

moderatum atque conftantem, nec ab ullo imminutum : fatis 
autem, et quafi fparfis animis, fore, uti certis temporum inter- 
vallis oriretur animal, quod elTet ad cultum Deorum aptiffimum. 
Sed cum duplex eflet natura generis humani, fic fe res habebant, 
ut praeftantius genus effet eorum, qui elTent futuri viri. Cum 
autem animis corpora cum neceffitate infeviflet, cumque ad 
corpora tum acceffio fieret, tum abfceffio; neceffe erat, fenfum 
exiftere unum, communemque omnium, vehementiore motu ex- 
citatum, conjundlumque naturae : deinde voluptate et moleflia 
mixtum amorem : pofl iram, et metum, et reliquos motus ani- 
mi, comites fuperiorum, et his etiam contrarios diffidentes: quos 
qui ratione rexerit, jufle vixerit; qui autem his fe dediderit, in- 
jufle, Atque ille, qui redte et honefle curriculum vivendi a na- 
tura datum confecerit, ad illud aflrum, quocum aptus fuerit, 
revertetur. Qui autem immoderate et intemperate vixerit, eum 
fecundus ortus in iiguram muliebrem transferet. Et, fi ne tum 
quidem finem vitiorum faciet, gravius etiam jadtabitur, et in ii- 
miilimas fuis moribus figuras pecudum, et ferarum transferetur : 
iieque malorum terminum prius afpiciet, quam illam fequi coe- 
perit converfionem, quam habebat in fe ipfe, ejufdem et unius, 
limul innatam et infitam. Quod tum eveniet, cum illa, quas ex 
igne, aere, aqua, atque terra, turbulenta et rationis expertia infe- 
derint, denique ratione depulerit, et ad primam atque optimam 
afiedionem animi pervenerint. 

XIII. Qus cum ita defignaffet, fefeque, fi quid poflea frau- 
dis, aut vitii eveniffet, extra omnem culpam caufamque pofuif- 
fet, aUos in folem, aHos in lunam, alios in reUquas mundi partes, 
quae funt ad fpatiorum temporis fignificationem notas conflitutse, 
fpargens quafi ferebat. Pofl autem fationem eam Diis, ut ita 
dicam , junioribus permifit , ut corpora mortalia effingerent , 
quantumque effet reliquum ex humano animo, quod deberet 
accedere, id omne , et quas fequentia effent , perpolirent et 
abfolverent : deinde ut huic animanti principes fe, ducefque 
praeberent, vitamque ejus pulcherrime regerent et gubernarent^ 



F R A G M E N T A. 42^ 

nlii quatenus ipfe fua culpa fibi aliquid miferia? qua^reret. At- 
que is quidem, qui cunda compofuit, conftanter in fuo mane- 
bat ftatu. Qui autem erant ab eo creati, cum parentis ordinem 
cognovifTent, hunc fequebantur. Itaque cum accepiflent im- 
mortale principium mortalis animantis, imitantes genitorem et 
effe(ftorem fui, particulas ignis, et terras, et aquae, et aeris a 
mundo, quas rurfus redderent, mutuabantur, eafque inter fe co- 
pulabant, haud iifdem vinculis, quibus ipfi erant colHgati, fed 
talibus, quae cerni non poffent propter parvitatem, crebris quafi 
cuneolis injedis, unum efficiebant ex omnibus corpus : item- 
que in eo influente atque effluente animo divino ambitus ilHga- 
bant. Itaque illi in flumen immerfi, neque tenebant, neque te- 
nebantur : fed vi magna tum ferebant, tum ferebantur. Ita to- 
tum animal movebatur illud quidem, fed immoderate, et for- 
tuitu, ut fex motibus veheretur. Nam et ante, et pone, ad 
laevam, et ad dexteram, et furfum, et deorfum, modo huc, 
modo illuc, * * * fex oras regionefque verfus errans procede- 
bat. * * * Jam vero earum imaginum, quae finguntur et rtd- 
duntur in fpeculis, eorumque, quae fplendida et l'£via iun , ra- 
tionem perfpicere, haud difficile efi:. Nam ex ignis utnuique 
externi atque interni communione inter ipfos, cum unus per 
fingulas partes efl^edus, et multis modis concors et aptus red- 
ditus in lasvore confedit. * * * 

XIV. Sed fi in fplendore confedit : tum vel eadem fpecies, 
vel interdum immutata redditur. * * * Omniaque hujufmodi 
neceflTario in fpeculo referuntur, * * * cum ignis oculorum cum 
eo igne, qui efl: ob os offufus, * * * in re levi et fplendida. 
* * * fe confudit et contuHt. Dextra autem videntur, quae 
laeva funt, quia contrariis partibus oculorum, contrarias partes 
attingunt * * * praeter morem ufitaium adjedlionis et commif- 
furae. * * * Refpondent autem dextra dextris, laeva laevis, con- 
verfione luminum, cum ea inter fe non cohaerefcunt. Id fit, 
cum fpeculorum laevitas hinc iUincque ahitudinem aflumpfit : 
et ita dextra detrufit in laevam partem oculorum, laevaque in 

ToM. III. Hhh 



426 P H I L O S O P H I C O R U M 6cc. 

dextram. Snpina etiam ora cernuntur depulfione lumlnum : 
quae convertens inferiora reddit, quae funt fuperiora. Atqui 
hxc omnia ex eo genere funt, quae rerum adjuvant caufas. 
Quibus utitur minifteriis Deus, cum optimi fpeciem, quoad' 
fieri potefl:, efficit. Sed exiftimant plerique non hsec adju- 
menta caufarum, fed has ipfas efle omnium caufas, quae vim 
habeant frigoris et caloris, concretionis et liquoris : careant 
autem omni intelligentia atque ratione, quae, nifi in animo, 
nulla aha in natura reperiantur. Animus autem fenfum omnem 
effugit oculorum. At ignis, et aqua, et terra, et aer, corpora 
funt, eaque cernuntur. lllum autem, qui intelligentis fapientiae- 
que fe amatorem profitetur, neceffe eft, intelligentis fapientif- 
que naturi€ primas caufas conquirere, deinde fecundas caufas 
rerum earum, quae neceffario movent alias, cum ipfae ab aliis 
moventur. Quocirca nobis fic cerno effe faciendum, ut de utro- 
que nos quidem dicamus genere caufarum : feparatim autem 
de iis, quae cum intelligentia funt efficientes pulcherrimarum 
rerum, atque optimarum : et de iis, quas vacantes prudentia, 
inconftantia perturbataque efficiunt. Ac de oculorum quidem 
caufis, ut haberent eam vim, quam nunc habent, fatis ferme 
effe didlum puto. Maxima autem eorum utihtas, donata huma- 
no generi deorum munere, deinceps exphcetur. Rerum enim 
optimarum cognitiones nobis oculi attulerunt. Nam haec, quse 
eft habita de univerfitate oratio a nobis, haud unquam effet in- 
venta, fi neque fidera, neque fol, neque coelum fub oculoruni 
afpedum cadere potuiffent. Nunc vero dies, nocftefque ocuHs 
cognitae, tum menfium, annorumque converfiones ad numerum 
machinatae funt, et fpatium temporis demenfae funt, et ad qua^f- 
tionem totius naturae impulerunt. Quibus ex rebus philofo- 
phiam adepti fumus : quo bono nullum optabilius, nullum prae- 
flantius, neque datum eft mortalium generi deorum conceffu 
atque munere, neque dabitur. 



M. T U L L I I 



C I C E R O N I S 



D E 



DIVINATIONE 



LIBER PRIMUS. 



Edit. Olivet. 



MSS. E O U vf/ 



p- 

3 



1. p. 1. 




I jam ufque O d. \ 


> 18 


et E^. 


6 falutaris ^ Jingularis 


20 


explicavit 4/ explicuit 


— quaque E U quaque O qua 


23 


Diogenes 4^ d. 


7 mortalis E ^. O tj mortali 


24 


duo E duos 


1 1 tamque E U atque 


— 


Antipater U Antipatis 


12 cenfeat ^fentiat 


28 


Stoico E U >!/ ^. 


I cuique E uuicuique 


— 


nos %}/ »(j^/j 


7 Pifidarum E Perfidarum 


— 


ut E U ^. 


1 1. Pythio E Phytio 


29 


concedetur E conceditur 


— Hammonis U Ammonis 


33 


nobifmet ipfis E vobis ipjifmet 


12 eft E^. 


, 35 


fint H funt 


13 privatimque E/r/'y^//« ( 


5 3 


fecimus -^ facimus 


17 et E ^. 


4 


temeritas E temeritasfit 


1 8 et E ^. 


5 


eft, tum E tamen 


ig et E «'. 


10 


Q..EV ^d. 


20 confulendifque E et confuUndis 


15 


vero E tamen 


21 ac E <?f rebus 


16 


confutet E O computet 


— in E U \ fne 


— 


deleat U d- 


23 iis E U his 


17 


religionem U religione 


24 foluto 'E.fclito s 


»9 


ftudio Ejludia 


28 Ut i|/ /z^ 


20 


fane Efatis 


29 Culleoli E Cuneoli 


21 


Luciiio E 4' Lucidio 


•— ii quae -^ fiqua 


23 


praetermifl^um eft E pratermiffum 


3 1 Quin E ^oniam 


24 quia E quod 


34 Balearici E ■xj/ Balianici 


— 


quseri E qmero 


\ hsc E ^of 


27 


vim E inde 


— eventis E cventu 


50 


Arcem E U Artem 


2 dodli E ^a// 


31 


reciprocantur E recipiantur 


— probaverunt U putaverttnt et froba' 


— 


et E U ^. 


'verunt 


34 


fint E U 4^ ilajint 


4 E U «■A- ; 


7 2 


eos E U d. 


— loquar E loquamur 


5 


praevertendum E praneilendum 


6 prseter E fofl 


7 


inquam E d. 


1 2 qui etiam E U 4' quinetiam 


8 


poflim U ptjjimus 


1 2 elfe E ^/ 


9 


aveo E U habeo 


I 3 gravis E gr^ecus 


II 


cum E tum 


14 Cratippufque •»]/ Cratipptis 


»4 


autem 4^ enim 


1 7 fidem E /V(?« 


18 


eventa E cventus 


— rejecit >1/ reicit 




Hhh 2 



y AR l JE LECTIONES. 



p. J. 

7 21 Inflatuque E infiuxuq^ue 

23 cornicem E cer^icem 

24 juffifftt E nilfcijjet 

27 aflequi poffit E exequi poterit ^ ajfe» 

qui non pojjit 
35 inflatumi]/' inflatumque 

— penitufque 4' penijque 
S I fpumata Q Jpumante 

2 Neptuno 4- Neptimno 

5 Atque E Jt 

"— prognoftica E pranoftlca 

6 video E O ■4' 'videho 

7 Boethum E U ^o tum O %|/ Cottam 

8 explicaret U explicarunt 
*— quse U ya/ 

10 Rava E U 4' Cano O Cona 

— fulix itidem E O U -^ fluxit idetn 

1 1 Nuntiat horribiles clamans E O U 

Clamam horribiles nuntiat 

1 2 Haud E O ^ut 

— modicos 4^ modico 
— — tremulo -^ tremulos 

— gutture E ■\' gurgite 

1 3 Saepe — carmen E d, 

14 acredula E et credulis O a crehris 

■\' ac redulis 

15 vocibus 4^ d. 

— jacit -^ jacet 

1 6 inftat — jacit E ajiduis injlantjam tuttt 

1 8 recepit O reponit 

19 nunquam 4^ nonnunquam 

— ementientia E eminentia 

20 iiat E U </. 

21 quoque E aquofe 

— aquai E ^. f«OT aquai ^ aquatit 

22 paratis E pratis 

— voces O fluilus 

23 cietis O Cruoris 

25 in rivis E O U 4^ mire 

— et 4"«'. 

— quaedam E d. 

26 ipfa E 4^ '''. 

— cognitioni E cognitio 

— hominum E horum 
29 eveniat E evenit 
34 Hoc E Hic 

5 I modo 4^ d. 

— quidque fiat U quicquefiat 

— ignorem E ignoro 

3 iis rebus E his 

4 fcammoneae E fcamonea 

— purgandum, ■i^ purgandum ? 

— ariflolochia E ariflechia U ariflochia 

4/ ariflologia? 
5 poflit 4^ poffit F 



P- 
9 



10 



II 



9 
II 

13 

14 
18 

19 
21 

23 

24 

31 

32 

34 



6 

7 
9 

10 

'3 

»4 

15 

16 

17 
20 



21 
23 

27 

32 



34 
I 

2 
3 



fomnio \J /omno \ fomnio? 

video E O U ^ poffe 'video 

fifTum Y, flxum 

utuntur 4^ utimur 

Summanus E O U ■^ fumma tnatius 

t\J -^ d. 

utar 4^ ufar aut 

et E U ^. 

stherio E O athereo 

peteflit E O U 4^ petiffet 

retentat E O U 4' retentant 

primum E prius 

graves E O gra^vis 

micantes E micante 

Iffito E le8o 

madafti E mattafli 

lafte E latte 

Quod E O ^iid 

ferme -^ ferme in 

claram E clara 

Abdidit E U Abdit O Abdita 

et fubito ftellanti E flellanti fuhito 

et O flellanti jubito de U et flel- 

lantijubito de -^ etfubitoflellanti de 
triftis E triflia 
columen E culmum 
perculfus E percnffus 
fulmine O flumine 
civis E cinis 
ferenanti \J ferenante 
liquit E linquit 
monebant U movehant 
furenti E \J ferebant \ ferenti 
minitantia E mutantia 4/ meritantia 
ea E ita 
fore ^fere 
Lydius E Jtilius 
Tyrrhense E Tyrenx 
harufpex E arufpex 
glomerans E glofians 
petivit ^ petebat 
Nattae E Natet O Nate 
Et - - - - ardor O d, 
atque E ac 
avulfa E d. 
liquit E linquit 
promebat U premehat 
profeftam 4^ prophetam 
Vitare - - - monebant E O U 4' </. 
voce 4/ 'vocem 
Vel ferebant E O U 4^ Vel 

diram in gentem cladem peflemqug 

monebant 
adeo E ad eum O ad cum 4^ adimi 
urbeffiue E urbifque 



VARIiE LECTIONES. 



p- 
II 



12 

H 

16 
17 



»9 

20 

21 
22 

27 

28 
30 



32 
12 I 

4 
5 

6 
7 

8 
10 

12 

16 

17 
21 



Eripere U Eruere 
Atque E v^c 
' ac E U ?/ 
tencri E O U •4' /^«^rs 
Ni E U 4- Nec O AV 
excifum E O U 4' excejfum 
ad E ^. •x|/ a 
decore E O 4' decorem 
fpeftaret V /peaabat 
fore E O U ■^ foret 
ut E O U r^ ^. 
occultos E O U •«I/ occultus 
multumque E 'vultiimque 
ell in E cum 
Atque una E Ac vita 
ac E et 

clarabat E clarebat 
AtEEt 

parata E O U -4/ putata 
Allobrogum E Alobrogum 
populoque E O -^ populfque 
monumenta O monimenia 
tenetis, ij/ 'videtis 
ac E «'. 
veftri E nofri 
quorum O deorum 
vicit ij/ '•jincit 

vioenti E viri Jacro O 'viginti U XX 
numine U minime 
E-EU Ex 
ereptum E exceptum 
Te E De 

Quod patriae E ^id nojira 
voces \ 'votis 
facrafti E O U \ facrafiis 
de i}/ et de 
perfpici E perfci 
poflint U pojfunt 
cafu i]/ cajum 
jeceris ■\' ejeceris 
• putas E d. 
in tabula E d. 
Coaa pulchritudinem 4' coeque pul- 

chritudinem coeque 
humi -v}/ humo 
Chiorum 4/ nichiorum 
diffifib E dijfufo \ defxo 
Scopa 4^ Scropha 
idE/ 

earum E id earum 
AnE\3 At 

profeftione E perfeSlione 
laeti E teli 
pifcium E pifcerum 



P- 

12 



13 



M 



22 
24 
26 



28 



29 
32 
33 

34 

2 

3 



6 

8 
II 
12 

20 
22 

23 
24 

25 

28 

29 



30 
3» 

32 



34 

35 
4 

8 



9 
10 



poffet E O pofftt 

nimbum E O U nimborum 

Aut - - - . exercitu O d, 

num E nojfra 

num E unde eji 

propterea E praterea 

ei\:Ed. 

Cn. E d. 

Ea E Nam 

ad veritatem E 4^ « veritate 

d'rigit E 4^ dirigitur 

innumerabiles E O innumerabilitef 

ac E U atque 

veftra E U nojira 

conftant E confiat 

ignorantur E ignoratur 

hoc E hac 

venia E ne mea 

Pifidis E Ffidiis 

Nam U^' Jam 

virum E d. 

propofito E prapofito 

revertit 4^ re^uerfus efl 

Cujus E 4^ ^o ejus 

igitnr E O ^. 

Quod E ^id 

hinc 4/ hac 

fi EJed 

folum ^ folidum 

foliftimum Efoliflanum 

dicitis E dicetis 

privatim E privatum 

quod E qujd 

etiam E d. 

aufpices E O U 4^ aufpiciis 

declarant E declarantur 

extis E ut extis 

tum E tamen 

impetriri E U 4^ impartiri O ittii^ 

pertiri 
Appii E Apii 
L. Junius, 4^ Lucius 
Quod E k^id 
rumore E in more 
adverfaque U averfaque 
cenfor U d. 
C. Ateium E quinque ether O G. Ae\ 

lenium U C. etheium 4^ Cetheium 
notavit O nominaniit 
quod E quid 
ementitum E ementitur 
fubfcripferit E O U \ fubfcrihertt 
judicabat Ejudicat 
AlEAc 



VARIiE LECTIONES. 



p. 1, 


P 


14 14 


idem E d. 16 




exitus E expertus 


15 


aiFerre E auferre 


16 


castera E d. 


_. 


omina O U in omnia 4' monita 


18 


Ateii E U '4' «■ 


20 


eventurum E <venturum 


— 


aut E autem 


21 


peccatum E pena 


22 


obtemperarit E oltemperaret O oh- 




temperauerit 


24 


lituus E d. 




veiler E nojier 


25 


vobis E nohis 


26 


direxit E 4' dixerit 


27 


id eft, incurvum E /'. e. Mercurius 




quod E quid 


29 


deflagraviflet U deflagrajjet 


31 


regnante E pugnante 17 


32 


Attio Navio E Jccio Vanio 


34 puer E paiiper -^ d. 


35 


uvam E unam 


»5 3 


abdixlflent E O U ^^ ohduxijjent 


4 


uvam E U unam 


6 


unum E U 4/ eum 


8 fcientiam auguratus E/etitentiam au- 




gur accitus 


-— 


eiEO d. 


— 


cogitare O excogitare 


9 


pofletne E pojjene 


10 


Tarquinius E Tarquinus 


II 


Attium E Accium 


— 


experiri E O il/ expediri 


12 


infpeftante et E expeStante 


13 


Attio Navio E Accio Vanio 


16 


comburamus E et comburamus 


18 


Tib. E U tiberio 


21 


imprudens E imprudentis 


22 


rogand^s E O U 4^ rogatis 


23 


ipfo U non 


30 


pefequuntur E confequuntur 


33 


liberoque motu E libero metu 


3 + 


contingit E O contigit 


t6 I 


Bacis Bceotius E Bachus Boetius O 




Baccis Boetius ■]/ Bacchis Bceotius 


2 


Cres E Cheres 


— 


Erythra:a E Eryth<ea 


5 


etEd. 


7 


dudts E direaa 




apte cadant E antecadent 18 


9 


proxime E proximi 


14 


adducar E adJucat 


16 


fulguribus E \J fulgoribus 



1. 

1 7 fjepe motus E d. 

~ noftrx reipublicae E nojira rep. 

— et E quidem 

— qui E quare U qun \ quia 

20 prsediftus E produitus 

— incredibilis E incredibilihus 

21 malorum E mulorum 

— Tib E tibi 

23 civifque E atque 

— C. E P. 

24 anguibusE auguribus 

27 oppetere E appetere 

30 Irride«mus E Irridemus 

— futiles Efiiiiles 
3 1 ac res 4^ d. 

32 Babylonios et eos E habiles -^.Ba- 

hylonem et eos 

33 eE\J ex 

1 qui ccccLxx O XL. feptuaginta 

2 ut ipfi dicunt E d. 

— continent E O continentur 
6 vani atque E namque^ 

— num E unde 

— Graiorum E gra^vior 

6 Craefo Pythius E Cherofo Phitius 

7 dicam E di£ia 

8 Tegeatis T Thaigetis O Tajigetis U 

Taigetis 

10 atque E ac 

1 1 unum E nomen 

— Nunquam E quod nufjquam 

16 fic tum E ft ta7nen 

1 7 Pythiaj E Pfitia 

18 exarulfie E U evanuijfe 4^ evanuijje 

exhaurife 

— amnes E annes 

22 verax E d. 

23 cmittamus E O U mittamus 

24 minutii. E amicis 

— - collii^fendis E colligendus 

25 Antiphnntis t Antipatris 

28 Syracufiorum E Syracufanorum 

30 hunc 4^ kcec 

31 Satyrifcum E Saiurifcum 

— Huic E Hinc 

32 qui Galeotae tum E quia tutn Gal- 

liatte O quia Galeatce tum \ qui 
GaUeatte tum 

33 diuturna E U 4^ diufurnum 

3 anus attulit artibu' lumen E lumen 

anus artubus artu O anus .artubus 
at tua lumen 



VARIiE LECTIONES. 



i3 



19 



I. 

4 commemorat -^ lum mcmorans 

5 turvdica E Eundice 

6 vitaquc corpu'meum EOU 4' '^'^^ 

mcutn corpus 

7 Nam C) nunc 

8 locorque novos. Ita fo!a E novas 

lo cfque fohbat 

9 illa E iliam 

— videbar •\/ videhat 

10 Tardaque E Tarda O Tardaque ct 

— ncque U nec 

1 1 ftabilibat E d. 

12 Exin E Ex vi 

I 3 O gnata -^ ccgna/a 

— funtante •\' fu?n nata 

— gerendae -^ gerenda 

14 i^irumnce : pofl V. Arutnne primo 

— ^rumnae — refiftet ^ Hic patcr ef- 

flatus germatia repente reccjjit. 

15 Hsc efFatu' — receflit v Exumna 

pofjtt ex fwvio fcr! una refijiet, 

16 confpedum '^confpeilu 

18 Tendebam O ToW^^^OT 

19 3Egro E ergo 

— tum E O U cum 

— fomnu' reliquit E O U fomne relin- 

qiiis 
24 fomnis "Efonniis 

26 Perculfus E Percujfus 

— fumptus U d. 

— furpirantibus E d. 

27 Exfacrificabat O Et facrificabat 

28 conjeiflorem E O U ■v}/ conjeSiuram 

29 edoceret O U doceret 

30 fomnium O fompniorum 

31 Ibi E Tibi 

— ex oraclo E ex oraculo O exorando 

— divina E divino 

32 foret Yj feret 

33 temperaret tollere E tempora fl tolle- 

ret O tempora et tollere U tempora 
et tolleret 
35 adjungatur E adjungitur 
I ^nese E Enna 

— id ^J/ ^. 

— Nnmerii E U Numerum ■\' innumc- 

rum 
3 fucrint 'Efuerunt 
— ei E eis 

5 propiora E 4/ propriora 

6 Accii E O U "4/ Accius 

7 Cum jam E O U >|/ ^oniatn 
9 fomn's E \] fomniis 

I I eligi E U elegi 



y:, 



p. 1. 




19 13 


cornibu'; connitier In me arletare E 




conarer me arietare 


»5 


torra E d. 


16 


c mueri R contineri 


18 


liqu cr E linquier 


21 


Rex E Res 


22 


fi cui E ftcut \J ficuti 


23 


mirum E O U miiandunt 


24 


haud E hanc 




improvifo R O inproniifo 


— 


ofFerunt E aftrunt 


24 


vide, ne, quem E videntque tu 


— 


Eeque ac E neque hoc 


25 


I5 E d. 




peflus V, pecus 


28 


Perpropin(^uam O propinqua 


— 


verruncent E venient O 'verum dicent 




■^ Dii vertant 


— 


dexteram E U dexiram 


22 


Cspit ■^ Cepit 


— 


ab E « 


31 


nunc E qui JJ jam 


zo 2 


ipfa i}/ ipje 


- — 


PhaJaris E U 4^ Phalaridis 


3 


fundere E effundere 


4 attigi/fet E U attingeret 


6 


Cyro E Siro 


7 


Dinonis E O Donyjii i|/ Dionyji 


8 


eum E cum 


— 


appetivilTe E appetunt fe 




convolvens O \ evolvens 


10 


Pi/Iagos E magas 




fapientum E \J fapientium 


12 


portendi E portendit U d. 


— 


contigit U contingit 


'3 


natus U d. 


14 


quiddam E quidam 


»5 


proficifcens E preeficiens 




Calanus O Calamus 


16 


adfcenderet E U incederet incen» 




deret 


17 


inquit, e E in quo efi 


— 


contigit E contingeret 


'9 


ut E d. 


20 


Babylone E Bahilhne 


zz 


ad quas Y. ac \ atque 


— 


nofte E nata 


24 


clamitafTe E damna minltaffe 


25 


Laciniffi E Lacis O -^ Lucia U Lti^ 




cina 


30 


cumque E cum 




ftatuifie \ftatuiffetque 


32 


feciffet Efaceret 


33 


videret E incedent 



V ARl JE LECTIONES. 



p. I. 

20 34 
35 

21 I 



.22 



4 
5 

6 
7 

II 

12 

17 

20 
21 
22 

23 
24 

25 

28 

33 

2 

3 
5 



8 
9 

lO 
12 

«7 

21 

:S2 



curafTe 4* C^ 

columna E O U columnce 

in Sileni E Nijileni 

Graca E Graci 

Saguntum E //. 

vifum E ei i>ifum 

fomnis ¥. Jomniis 

ImperafTe E O U imperavijje 

ei E d. 

eU ex 

concilio E conJtUo 

tum E tmnen 

illum piaetepifle ^ praceptjfe ducem 

id E d. 

quodnam U quidnam 

prEecepifleque E pracepi£etque 

Carthaginier.fem E ]LarthaginenJem 
ij/ Carthagiiictijem 

Syracufis E Syracujas 

iis vivum E his xirum %)/ iis mum 

res fomnium i^ rem Jomnum 

tum E tamen 

e E « 

A. E Ati, 

Samnitibufque E Samnitihus 

in E d. 

maxima E U magna 

filius E d. 

vidiife fe E indicajfe 

fomnis \3 Jomniis 

ejufmodi E ejus in 

Tertia te Phthiae E Tertia te Phitile 
O Tercia Pithla 

Iseta locabit O letabit (Jup. lin. 
*' lotabtt'^) U E regione hujus 
verjus ad oram codicis Jcriptum 
inveni ab alia, ut videtur, ma 
nu, certe diverjo atramento : " /» 
z//o vero P/atonis /ibe//o dicitur, 
Tertia te ducet /ux ad bene pinguia 
cu/ta^'' 

ut eft E enim O eji 

Xenophon U Xenon 

fcribii E d. 

Xenophontem E Xenophontum 

an E U </. 

Ipfe ne E ipje non 

in E d. 

oppido E opido 

Euiemum E eundetn 

fore E d. 

perbrevi E bre-je U brevi 

fratribus ^febris 

fpes 'EJpecies 



p. 1. 




22 22 


fomnio 'Ejjomno 


24 


occidiflTe E cectdijfe 


25 


Eud.mi E eodem 


27 


Adjungamus U Adjungam 


-— 


poetam E poetam divinum 


29 


furrepta Y.Jubrepta 


30 


qui id E qtds 


3» 


fuoque E ojiendit O Juoque ajcendit 


32 


comprehendi E comprendi 


33 


habita 4' adhibita 


23 I 


Gellii E Ge/i 


4 


iiiftaurativi E injiaurati 


6 


furcuni -i^Jurcam 


—^ 


Exin E Exinde 


7 


prsefuaorem -^ praju/em 


8 


fenuui E \ Jenotu 


9 


nuntiar. i]/ minitare 




exin E exinde 


— 


mortuum E tnoriturum 


_- 


fomniis U Jomnis 


13 


ledlicula E /eSlica U /eaulo 


15 


domum %{/ d. 


16 


C vero Gracchus E Gaius Grarchus 


' 18 


quasituram petentiTib. E quajiorem 




'Tibf.rium 


»9 


quani E qua 


— 


leto E /e£lo 


20 


pereu. dum E perimendum 


— 


Hoc, U Uoc et 


— 


plebi E p/ebis 


21 


ie auuifl"e \L Jcandije 


23 


crebeirime E ce/eberrime 


24 


tandem E tamen 


26 


navem -^ d. 


28 


navigaflet E O navi ga^vijfet 


32 


devertifle \ divert{Jfe 




hofpitem, alterum fi hofpitem, a/ium 


33 


ut E cum 




fomniis E fomno 


24 I 


fomnio 'Efomno 




dein E deinde 


8 


qusefifle ex E quaflvijfe ah 


9 


eruturn E eje£}um 


13 


proconful O procis U pro^vincia 


16 


tum E d. 


22 


Salluftius E Sa/ujiius 


-— 


in E d. 


23 


campi Atinatis E capuatinatis 


25 


caepifle E O capijfes 


28 


folis E U 4/ <^. 


29 


C. E G. 


30 


tu U ^/. 




tua E </. 


•— 


vi pulfum E impu/fum 



VARI^ LECTIONES. 



p. 1. 


p. 1. 


24 30 prehendifle E prendife O apprehen- 


26 30 


diffe 


3' 


34 Salluftius E Salujlitis 


27 I 


25 7 quid E U -v]/ qua 


3 


— dicimus ? ij/ dicimus 


— 


1 Politia E Polilicis 


— 


14 objiciuntur E obiciuntur 


s 


1 5 mifcere E O mi/ceri 




— videamur E O U 4' 'videatur 


— 


i6 vel homine E U homine 


6 


i— fsepe E f^pe 'vel 


— 


— etiam E d. 


7 


14 impudentia E imprudentia 


8 


19 tradiderit E tradidit 


.— 


2 1 eneda E </. -v^ eveda 


— 


22 utrumque E U uterque 


9 


— prxftringere E ptrjlringere 


»4 


23 affluit U \ effluit 




24 reftindta E rejirinila 


18 


25 compreffis E lemerariijque ccmpre- 


'9 


henjts 




26 vegetam E vegetatam 


22 


-— acremque E aciemque 


— 


27 vifa quietis occurrent E multa oc- 


23 


currere 




28 expreffi E exprejpm 


24 


29 Nam E Et namque 


25 


30 concertationis E cum certationis 


26 


— quid E quod 


_- 


31 nihil unquam E unquam aliquid 




— decorum E deorum 


-— 


3 2 ergo E igitur 


, 28 


33 minutos E tnimicos 


30 


— vincerent E O vicerunt 


32 


34 igitur E ergo 


33 


26 3 tranquillitati E tranquillitatem 




4 vera E ^. 


28 1 


5 eft E ^. 


2 


— fevocatus Y./emotus 


4 


— focietate E/acietate 


7 


— a E ^. 




7 praevidet E prouidet 


12 


9 corpore E ^. U ^a; corpore 


— 


10 et E (/. 




1 1 gravi E gravati 


»3 


1 2 tumque E /a/;? y«/<z 


'5 


— laudi - . - - maxime O d. 


16 


15 Pofidonius E O U Pojidonius 


— 


1 6 quo E U •4' ^«o^ 


18 


1 8 deinceps E deinde tertius qui deinceps 




-1]/ deinde, qui deinceps 


23 


25 quo E quod 


2+ 


27 enim E d. 


28 


29 exirem E exibam 


29 


TOM. III. 





fagK anus E faga/unt an /is ams 

didi E diai junt 

rabere E O U rapere 

optuma E O opti?na 

melior -vj/ meliorum 

mulierum E O U ^. 

invitam E vinBam O in 'vita U d, 

•J/ in vitam 
ciet O iciet U ejecit 
patris E/ratris 
meum faftum E/atum 
Optimi U Optumi 
Optumam E O Optimam 
repperifti E peperijii 
dolet E debet 
Ml- E Me heu O U Men 
ferte -v]/ re/erte 
et reftinguite E rejlringite 
et O d. 

Navibu' E O U Na^vibus 
manu' E U manus O d. 
C. Coponium E B. Capomum 
Dyrrachio E Dyrachio 
cum primis E U eum primo O \ cum 

primo 
t \3 ex 

Grseciam E Graci 
fanguine E O Janguinem 
rapinas Dyrrachii E rapinam Du- 

rachi 
confcenfionem E conjcinjione 
ac O ad 
et M. E M que 
Pharfalica -vj/ Pharjalia 
nuntiaviffet E nuntiajjet 
vaticinationis E O 'vaticinationihus 
flagrantes Eflagrare 
noluerant E noluerunt 
fenfiftis E co7iJen/Jiis 
Cratippus E Crijpus 
folet EJolebat 
animi E divini 
rationis E O eam pariem qua /en/uum 

rationis 
tum & 0\3 d. 
vaticinationum O nationum 
Cratippus E Cratipus 
Si E O U «', ' 
autem U tamen 
aliquando E d, 
vcra E 'veram 
cecidifle 1}/ accidiJJi 
et E U «c 
quo E d. 

lii 



VARI^ LECTIONES. 



p. 1. 

28 32 

33 



29 



30 



8 
9 

10 
1 1 

12 



»4 
»5 

»9 

20 

22 

23 

24 

25 



27 
28 

34 

35 

3 

9 

10 

II 

16 

»7 
18 

»9 



Etrurcorum E augurum et arufpicum 

et harufpicini E d. 

fulgurales '^.frugales 

rituales E U trituales 

noitri E O U i)/ 'vejlri 

etiam E autem U eciam 

autem E vero 

ut in Syllae E infules 

quidem U quidam 

C, E Sp. 

expeditionem E expeditione 

Sylla E ma 

florentiflima -^ fiorentijjimum 

Samnitium E Sentarcium 

caftra O caftrare 

cum E dum 

demififlet E dimifffet 

fummerfus E V fuhnerfus 

extitit E exifit 

non E d. 

Philiftus E Filifcus 

aliquantulum E aliquanto tum O ali- 

quantum 
exaudivit E audi<vit 
examen apum E caput 
confederat E confderat 
hanc vim, ut E hinc inde et 
coeperit E ccepit 
Callifthenes E Filiflenes 
aperuerunt E aperuere 
quas ^ fqu/s 

Leba Jiam E O U ^J/ Thehaidam 
Trophonio res E Trofonigres 
intermitterent E intermitteretur 
Boeotios E Bcetio 
Thebanorum E Theharum 
propterea E praterea 
vifta E d. 
folet \foleret 
Namque et Lyfandri E Nam thi- 

Jandri 
ftatu^, qu^ E flatuaque O Jiatua 

qufS 
Leudricam E Lcuteram 
Spartiatis E Sparthiaticis 
Moloflorum E O Molojorum 
clade E laude 
Arretium E Arelium 
et ipfe E ipje 
ex E ab 
fi ne \L five 

quid faciendum cenferet E d. 
efurientibus E exurientibus 
itaque E ita 



p. 1. 

30 22 

23 

2$ 



27 
28 

30 
31 

32 

35 
I 



3» 



32 



8 
1 1 



12 

»3 

16 

17 
18 

»9 
20 

23 
24 

2i 
28 

3' 
I 

2 



6 

7 
10 

18 



tribus \ tribus his 

ipfe O d. 

fuerit ^ fieret 

praelium E O U 4- ^. 

tantos E et tantos 

labes E lata 

defederint E dejcenderint 

atque in E •;!/ atque 

a peritis E apertius 

Phrygio Efagi 4* P^fyH^ 

tritici E tritica 

Ditiflimum E DiviniJ/imum O U 

Divinitifiimum 
in E O U </. 
infante E infanti 
ac E et 

Lanuvium E Lavinium 
Solonio E O U 1]/ Selonio 
Lanuvini E La^vini 
Praxiteles E Prafetelis 
vim E inde 
fuam ^ fuam 'vim 
difFundunt E defendunt 
quam cum E ^antum 
hominum E hominis 
Pythiam E Phitiam 
quam E quafi 
Afia E Afiam 
agrorum E aquarum 
retufa O retnnja 
et E d. 
ex O d. 

fpecie O d. \ Jpecies ■ 
faepe O -^ d. 

Flexanima O Flexa anima 
Bac hi E O U bacha 
Commota E Comotis 
etiam E d. 

appellet 4" appellamus 
et E d. 

reapfe E res ab Je 
Quod E ^id 
Brenno E Brennie 
ejufque E qui 
ex E hic ex 

hac fatam E phatam O U hecfatam 
Pythiam E Fhiiiam 
et E U ^. 
et nive E turme 
autem E d. 
nec E ne 
quidem E d, 
non E d. 
hominum Y^humaM 



VARI^ LECTIONES. 



p. 1. 


p. 1. 


32 20 ipfis E eis 


34 21 


2 1 fcire E d. 




^ eventura E ventura 


23 


— neque i|/ neque enim 


25 


22 majeftate E a majejiate 


27 


24 nec E neque 


— 


26 nec E nam 


28 


27 Eft igitur divjnatio E J. 


— 


28 Chryfippus E Cratippus 


— 


30 mecum E ineffe 


29 


34 loquantur E loquunttir 


— 


33 3 fint Ey?/;// 




4 pulmo E /«//«x 


— 


5 bonis E bo^uis 




10 caufae fit ^J/ </. 


32 


1 2 id E ^/V 


34 


14 ad fe E </. 


35 2 


— et U w/ 


3 


— rationem E O U -v}^ «/ rationem 


6 


15 neges. Quod -vj/ «<g^" -^ ■^^'^ 


8 


16 quam E quoniam 


9 


— et cernimus U cernimus 


— 


19 quam philofophia E quoniam pbilo' 


10 


fophis 


12 


21 Xenophanem E Xenophonem 


15 


25 Quis E ^id 




— quem E quod 




27 claffiumEU-v}/ clajjicis clajjicum 


— 


29 iique urbes E /6/^«^ ar^j 


16 


30 Graecas E Gracia 




— condiderunt E conciderunt 


18 


3 i hos E eos 


— 


32 Ennium - - - - etiam apud d. 


»9 


33 fiftas EU/^^fli 


21 


34 2 ut ab E a/^ 


22 


4 et Helenum E Eelenum 


24 


6 permotione E promoiicne 




— Martios E Marinos ■\' Marcios 


25 


7 quofdam 4' d. 


26 


8 Polyidum E Polyibum OU 4/ /*o- 


32 


lihum 


33 


9 multa E w«///^ 


34 


— proficifcenti E profcifcente 




12 reges E >-^_^/oj 




1 5 quidem E d. 


35 


16 fiquidem et E ^//? quidem 


36 4 


— . Druidai E ^/ Driada O Dryuidee 


5 


U Drjades 


6 


I 7 Divitiacum E O Divitiarurn 


— 


1 9 et partim E partim 


7 


— partim E et partim 


8 


20 futura E/a/«rfl^«/ 


10 


— in Perfis E impenjis 


1 1 


■ — augurantur E i|/ augurant 


— 



jn fano E U </. 

commentandi E conjeSlandi 

nonis E no^viter 

perceperit E perceperint 

Telmefllis E Telmefeus 

excellit E excejfn 

harufpicum E harufpex 

Peloponefo E Pelopanejfo 

familias 'E. familia 

duas E ^. il/ die 

Jamidarum E Jamadarum U Janu' 

darum i}/ Jam indarttm 
Cluditarum E f^ Clutidarum U 

Glucidarum 
fcientiflime -^^ diligentijjime 
noftros E d. 
religionis E religiofis 
Pifids E Fafida 
Ac E At 

Etenim •v|/ ^inque enim 
ex E e 

emineret E enieniret 
cognitione \ conjunSlione 
dediderunt O dederunt 
&\i ex 
ccelo, alia ex terra E terra parttm e 

coelo 
quasdam E quidam 
et fatu ofl:entorum E O U ^/ porte/t' 

torum 
quia ij/ qua 
enim E cum 
portenta E d. 
et Phryges, et E Phryges 
et montes E tnontes 
Pifids E Phiftda 
Umbrise E urhi 

Telmefles E Telincfes O TeUnenefes 
maximeque E maxime 
quo O quod 

et difcrimen E O U 4' ^. 
domi E O U -v}/ dum 
- habent. Aufpicia 4 habent aa- 

fpicia. 
Nam E O Namque 
iidemque E idemque 
Hammone E Hamone 
Dodona E Dodone 
Lycurgus E Ligures 
temperavit E temperant 
confirmavit •\> coufrmant 
Pafiphaas E Faftde \ Pafyph^ 
propter E prope 
incubabant -4 excubahant 
I i i 2 



VARI/E LECTIONES. 



p- 

36 



I. 
1 1 

15 

18 

21 
23 
25 

27 

28, 



33 
37 ' 



2 

6 

7 
10 
1 1 

12 

»3 

16 
18 



»9 
21 
22 



^5 

2? 
26 

28 

29 

30 

31 

33 

34 

I 

8 

8 

12 

14 

16 

'7 
18 

»9 

20 



38 





p. 1. 


vera E </. 


38 22 


e U ^;f 


23 


defedifTet E>^/?^'^/ 


24 


inque his •>]/ /« qulkus 


26 


cum Cumis E Cumanus 


27 


Atratus E attrailus 




Quid ... - defluxit E d. 


28 


defluxit ? •v]/ ^«a:// 


31 


e\2 cx 


— 


Aventino E apertwne 


32 


a;des E et ades 





Cascilise, Q_ fili^e E Cacillaque 


39 I 


difputavilTet U difputa£et 


— 


cum E eu7n 


3 


tum •4/ tamen 


— 


Epicureo %j/ Epicuro 


4 


belli E bellica 


7 


Lanuvii E Samnii -^ TLavint 


9 


triftiflimum E trijie 




Veientem E venientem 


10 


hominem E d. 


12 


quje E d. 


— 


Veientes E Veientis 


H 


et curfu E d. 




profluxiflet Y. proflufijfet 


— 


admirabilis E O mirabiUi 


15 


tum E unus 


16 


quidam E quidem 


17 


illum E d. 


— 


enim fatis Y. fatis 


18 


vidimus E O U videmtu 


20 


etiam et E etiam 


21 


turbidis E pullicis 


22 


veridicse E U ■^juridica 


24 


qui ij/ quo 




et E d. 




cum E tum 


25 


feptam E ril. O feptem 


26 


exadverfus E exadverjts 


32 


Ut fue 'Efive 


33 


et E d. 


40 I 


judicata E -i^ indicata 




Pythagorei E Pythagorici 




nominibus E hominibus 


3 


miles E conful 




omen E O U omnes 




ego d. 


— 


L.Ed. 


4 


vefperam U wfperum 




Tertiam E Tarjiam 


5 


Tertia E Tarfia 




complexus E amplexus efi 


6 


Accipio E U Accepi 




Erat autem U otnen autem trai 


7 



L. E d. 

fororis E forori 

in qu ddam E inquit te 

cella ^ flla 

petiifl^e E U petiffe 

conccderet E cederet 

Vero E d. 

Kx-c O Ideo 

rideii 4^ derideri 

idipfum E O U ipfum 

iis E his 

aufpiciorum E hofpiciorum 

App. •ij/ P. 

paucis E paulo 

poft O pofl diebus 

oppreflum O expreffum 

Pifidam E Fafidam 

praefenfio E pranpo 

aut fcientia E O U ij/ ^. 

imperitorum E imperatorum 

praefuit E fuit 

efl~e potuit EfuH 

difertam negligentiam T defertam 

religionem 
malunt E maluit 
diflerere E U dijfere 

in 4' <«'• 

utar E ea 

te auftore E auBsritate 

pinnata U pennata 

Subigit \ Subigat 

Semianimum E Viridem 

intorquentem E U torquentem 

Abjicit E Abicit O (cmnia infequen' 

tia qua ad Libros de Divinatione 

fpe£lant defunt in Codice noflro) 
z \ d. 
ubi E tibi 

opinionem A/ opiniones 
Itaque -v^ Itaque duodecim 'vtiltures 
cum E tum 
concupientes E cupientes U 4/ tum 

cupientes 
Hinc E U -v}/ 7« monte 
devovet E U de-voverat -^ devo^ve- 

ratque 
atque ^/ d. 

avem E ante U ■4' autem 
fervat. -^ fervat 
fervans E U \ fervat 
altivolai)tuin E U altcvolantum 
Romam, Remoramne E Romiilam 

Remulamque 
Omnibu' E U 4' Omnis 



VARI^ LECTIONES. 



40 



4» 



42 



7 

8 

9 

10 



1 1 

12 

»3 
»4 
»5 
>7 

18 
»9 

20 
23 



25 

26 

34 
I 

2 
^» 



6 
8 

9 

10 
1 1 

14 
22 

24 
25 

26 

27 

30 

32 

33 

34 

5 

7 

8 

II 

»3 



uter E ut 

cum niittere >|/ committere 

Volt E ^'w// 

ex E f 

faucibu' E \3 faucibus 

currus E auras 

expedtabat U expeSfat 

utri ma^iii E utra regi U uter magni 

albu' E^U albus 

ifta E U ^J/ ita 

E:EJn 

Cedunt ce ccelo ter quatuor E Ce- 

dunlxir quatuor de ca:io U \ Cedunt 

ter quatuor de ccelo 
pulchrifque E qua pukhris 
effe priora E «/ propria ni U inde 

proprinam ■^ propiia inde 
ftabilita fcamna E \J Jiabilitas cajina 

■^ Jlabilitas cana 
fieri E d. 
Carneadive - - - - divinae autem E 

ne autem 
paulo %J/ d. 

fulguribus E \5 fulgorihus 
libatos E liberatos 
fint E V /unt 

cognatione E U 4' cognitione 
Sed E Sed cum 

disjunguntque fe E disjunguniurque 
vinclis corporis impediti E ?iodus 

corporeus impedit 
avocent U ad^vocent 
prsefentiunt E U ^ prajentit 
et E Hjel U ut 
atque E aliquando 
Alii E et alii 
orientem E horrentem 
objurgatores E jurgatores 
phyfico E medico phjf.co 
et urbs E urbs 
ex E 4. ^ 

Taygeto E Tarete 
avulfa E e-vulj'a 
Pherecydes E Pherecydis 
habebicur E habebatur 
qui E quod 

terrs motus E terra motum 
ita E ntfe ita 
a Cratippo E Cratippo 
fint EJi ut 
modo ne E modove 
fpretis E fumptis 
praenuntiant E \J pronuntiant 
ii E hi 

ante multo E multa 
funt Efnt 



P- 

42 



1. 
13 

16 
18 
20 

21 

23 

24 

,25 

26 

27 



43 



44 



45 



35 
2 

4 
6 

12 

14 

»? 

18 

19 
22 

26 
28 

29 

30 

33 

34 

3 

7 

8 

9 
1 1 

12 

13 

H 

15 

20 

25 
26 

34 

35 

4 

5 



judicavit E indicant 

Inter Deas tres E Intusde aflrit 

&E\] d. 

Verfibu' E U Verfbus 

prolata E probata 

etiam E equidem 

funderent E fuderunt 

ratio E oratio 

accidunt E eveniunt 

fomnis E Jomviis 

feiifibus U in fenfibus 

ac 4' i'b 

Qui, quia vlxit E ^o 'vix 

omni 4' omnibus 

tempeiatis E temperatus 

potionibus E U potationibus 

aes E et eef et 

baccafve E bachas neque U bacafve 

confedionis •»}/ confedtonis 

dederunt E derunt 

quxri E quando 

explicata E\} efl explicata 

quidem E U ^. 

fingulis E et fngulis 

convelli E enjelli 

Non E U nam non \ Nam non 

fiifis E. fibris 

fulguribus Efulgoribus 

ii E hi 

Male E Mala « 

maleque E malaque 

infcientia E inf-itia 

deiigendam E dirigendam 

ipfam E U ipfum 

poflimus E poffumus 

pofle E poffit 

Spurinna E ariolus 

ne et U ne 

ut videret interitum E U 4^ <^. 

eae E ha 

nequiflet E nequivijfet 

in y d. 

inte'-ifl'e E interejfe 

quocuiique U quo 

Darius E Dareus 

Dariufque E Dareus quoque 

tradet 4 tradet ita 

tum rebus \1 -i^ d. 

illud E d. 

in E d. 

Socraticorum E Stoicorum 

quiddam E quoddarn 

daemonion E deemon 

Cyrum E 4^ Epicurum 

fibi E U 4 '// 



% 



V ARl JE LECTIONES. 



p. 1« p- 

A^ 15 adduflum 4/ ^. 47 

1 7 praefagitione E U 4' prt:efagatione 

18 Delium E Duellium -j/ duellium 

21 Tum E <:«/« 4/ iv?^ 

23 Collefta E U %!/ conjeBa 

28 fuggeftum ^ fuggejium ejl 

31 fic E <i'. 48 

— qui E d. 

34 dubie datum E dubietatum 

46 2 divine ■»]/ divina 

9 vis omnis E U /« fotnnis \ et fomnis 
'vis omnis 
1 5 id E «i 
17 ut fatum - - - - rerum, cur E d. 

19 fint \5 funt 

20 ut et U «/ 

■ — quamque ^/ quamcunque 

22 Eafdemque U Eafdem 

— - verifimile eft E U -^/ verifitniks 
2 3 cerni ->]/ ^^rw/ tantum 
26 modo talis 4^ mortalis 

— coUigationem E caligationem 
3 1 praefentiat E prafentiant 

34 ii E hi 

— ii E hi 

47 6 nufquam E U nunquam 
7 iis E his' 

9 aut concitata E quas aut concitata 

\o n V. \J hi 

1 1 obitus E obitu 

13 pertradlata \J pertraSla 

15 ne E ^. 

16 intelligunt E intelligant 

— hujufmodi E U ejufmodi 

17 ducuntur E dicuntur 
23 non U /7«^ 

26 permifti E U permixti 

— tempore 4^ corpore 49 

28 arte -^ parte 

29 Pofidonius cum 4^ PoJJldonius 



1. 

30 futurarum. Ut enim Ceos U itt ibi 
etos 

33 falubrifne E y«/«^m 

— annus E d. 

34 et 4^ d. 

35 fin E \Jfi 

I apparuerit U apparuit 

4 atque ex U atque 

5 nonnunquam U numquam 

— vel E d. 

8 Chryfe E Chryft \ Chyfi 
10 iftis E U ifti% ifios 

— linguam 4/ Unguas 
\ I alieno E alio 

— jecore 4/ genere 

1 5 hoc E ^^f U hic 

16 recipitque U recipit 

17 Indidemque E /k iddemque 

— eadem, quae -i^ eademque 

— de E f;c 

— eodem E eodemque 

20 ii E </. U // quidem 

21 poflint E \J pojfunt 

23 hariolentur E ariolantur 

24 neque pfychomantia U «^f pjyjoda^ 

nifa 4/ neque pfythomanticos 
z6 habeo denique nauci Marfum E U 
fli5 eodem fancimarfum -^ ab eodem 
fanci marfum 

27 vicanos -v|/ incanos 

— harufpices E aufpices 4/ aurufpices 

28 fomnium E U fomniorum 

29 ii E ;6/ 

33 iis E U ^/'j 

— drachmam U drangmas 4' drachmas 

— ipfi E^^/ 

34 drachmam U drangmam 
4 exclufa E U 4^ exclufam 

6 Defunt pauca qusedam E U (nidla 
tamen nota defeifus) 



D E 



DIVINATIONE 



LIBER SECUNDUS. 



Edit. Olivet. 



MSS. E U %f. 



p- 


1. 




P- 


I. 


49 


10 


quanam E faa 


52 


30 eft E U d. 




16 


eo libro - - - - arrogans U eo ro- 
gans 




— Quo modo 4' ^omodo 

— aut E U tJ' aulem non 




— 


infcriptus 'E/cripius 




3 1 mentientem ■4' metientem 




»7 


conftans E confortans 




— vocant "4/ Gneci 'vocant 




23 


ad U aliquid 




32 foriti refiftas E U -^forias i/as 






neceiTarias U necejjitas 




34 et E 4/ d. 


5° 


I 


rebus -^ libris 




— forites EJorices 




3 


plene E plane 


53 


11 ne U 4/ «« 




6 


Atque E At 




1 2 Grsecus U d. 




8 


philofophijeque proprius -^ phik/o- 
phia qui prius. 




14 impendeat E impendat 
20 aut 4" et 




II 


aliquantum E aliquantulum 




25 t\5 ex 




12 


illam E U ^. 




zh Q \J ex 




»4 


et fortis E utfortaj/is U et forta/Jis 




33 aut ufu ■\> d. 




»7 


conjunxerint E conjunxerunt 


54 


7 fors -^Jors 




21 


alacri E U acri 




1 2 providet E pra^videt 




23 


pateremur E \J putaremus 




1 5 baccam E U bacam 




27 


ac E U atque 




17 ii E hi 






refrananda ij/ referenda 




27 curfus et U </. 4^ fi 




30 


republlca U ■>!/ rempublicam 


55 


3 haec U d. 




3» 


qui -^ quia 




— eaque E ea 




35 


gloriofum 4' glorio/JJimum 




5 fortuna ^ fortunaque 


P 


3 


civitatis E gra^vis ci^vitatis 




10 negas E negat 




6 


mei U d. 




14 rato E raro 




10 


ipfum E U </. 




I 7 fane E ^a»zfa 




12 


eae E ha 




22 fciam E \J fcientia 




18 


reipublicae U re puhlica \ reipublica 
gubernatione 




— neceftarium E \J familiarem 
27 moveant 4" moneant 




19 coepti fumus E U -4/ ccephnus 




29 a E U ^. 




23 


difputationem \ quajiionem 




33 eft E U d'. 




26 


Lyceo E lirio 


56 


I bello U hellorum 


52 


3 


num E non 




2 Thrafimenum E Tranfmenum 




7 


iis E his 




— num id Vitari E non id mutari 




18 


ea E U ^. 




3 iis E his 




23 


num quis E numquid 




— ii.que E hijque 




24 


confuluit E U conjulit 




9 Quoque 4 ^oquo 




27 


dialedicis aut phyficis Z phi/cis aui 
djale^icis 




\o idEd 

1 7 graviffimos 4^ ^» 



V A R I JE LECTIONES. 



p. 1. 

56 23 Istaturuiiji E Itetatum 
34 a E U ^. 

57 5 fuperioris Y^ fuperiorem 

— poflet iis effe E ^is effet 

6 Ita E Itaque 

1 2 dixerint E U dixerunt 

21 igitur U ■vj/ </. 

26 cominus E quo minus 

— experiamurque U exferiamur iiaquc 

27 poflimus E /^«A/iaj 

33 extifpicum E aurufpicum 

34 fulguribus ^ fulgcribus 

58 3 fomnum Hfomnium 
4 Duxifti E /)/>.•/■ 

7 primum E U ^. 

1 1 mihi E ^. "vj/ nihil 

14 exquirere 4' inquirere 

17 ab E U -4/ </. 

1 9 ipfos, "4/ '/*Af -^ 

21 An — contulerunt? -vj/ <j'. 



59 



P- 
6i 



1. 

'3 

10 

19 



60 



61 



62 



25 
3« 

32 

33 

34 
4 
S 



27 divina E 'vis ijia di-vina 


»S 


29 commune ? ■\' commune 


16 


33 tamen E uutem 


— 


2 hoc E U -vl/ hac 


17 


5 putat U \ puto 


21 


— mortalem iV mortale 


24 


— certo E U certe 


27 


6 ludum •^judicium 


30 


7 fi omniuni \ fomnium cum 


63 9 


II An "4/ <?/ 


12 


1 2 a E «^ 


M 


1 5 audent 4' audet 


23 


2 1 familiare et vitale \ familiarem 


— 


3 1 extis E U ^jc extis 


— 


3 5 cognatio E U •4' contagio 


29 


I jecufcula E^V/c«/<i 


32 


3 iis E ^/V 


— - 


— fint 'E.funt 


33 


6 pariter U d. 


— 


7 tum E /aw 


34 


10 ejufmodi E hujufmodi 


35 


— cognatio E cognitio 


— 


1 3 cujufdammodi E cujufmodi 


64 2 


14 cognatione U cogitacione 


3 


20 impetrire E impartiri 


~— 


26 toto E /0/« 


4 


29 ut aut E U a/ 


— 


30 ne E U nec 


— 


— aniculae U anicula 


5 


2 dirius ^V durius 


8 


5 opimi E optimi 


12 


8 Qui ^l/ ^' 


'3 


10 avolare E admolare 


"~ 


1 2 vietum E U ^ vegetum 


»7 



opimo E cptimo 

proditis E perditis 

infperferis E infparfiris 

Deus E immo jam ut 'uinium infpex- 
eris deus U immo jam ut unum in- 
fpexeris dtus ^ immo jam ut unum 
infpexeris ? Deus 

id E /; 

pluribus ^ plurimis 

At E U Jut 

id E U «^. 

forcibus Efortihus 

cui ducatur E cuique dicatur 4' cui 
ducantur 

infirmas E informas 

cafum 4^ cafus 

cum 4^ d. 

doleo 4/ dolebis 
I perflabiles E U 4^ perfabiles 
• duos lucos, fic inter E U 4^ ^. 

impertire E impartire 

non 4^ d. 

impertire E 4^ impartire 

induitis E U 4^ inducitis 

cornmittant E commutant 

extifpicum E ex aurufpicum 

conjedura 4- conjeStura qua 

veniffet. 4^ evenijjet. 

idU^. 

fint E Vfunt 

fulgores Ujulgures \fulgorem 

h^c ne E nec hac 

quidem E quid 

eflE^. 

ftellanti \5 ftellatim 

ftatua E ^ftatuam 

Natta; E U Nata 4^ nata 

yi E 4/ a/ U cum 

ifti E 4^ iSiu 

autem 4^ d. 

quod E U qtio 

indicium \] judicium 

collocabatur E collabatur 

et E U 4^ a/ 

tua E U mea 

defendere ? 4^ defendere 

Frater es E \ fatereris 

hic E hinc 

volo E d. 

premerem te, -^ premerere 

loco et E U 1]/ loco ex 

et E d. 

fcammoneam 'E fcamoniam 

a te E U ^]/ ante 



VARIiE LECTIONES. 



64 



1, 

20 ac E U aut 



21 igitur 



urbi E d. 



65 



66 



67 



68 



25 coUocabatur E collabatur 

26 mavis ■>]/ majus 

— arbitrari ? 4" arhitraris 
29 horam E U m/» 

33 quadrlngentis E U ^/ quadrtHgcntis 
35 cur non •>!/ <»« 

— Abundas E abundans 
5 nec E neque 

7 illud E aliud 

8 lapicidinis E U lapidicinls 

9 nunquam E numquid 
22 evenerit E U fi;mV 

28 altius 4/ aherius 

29 e/Te E effet 

3 referendis "4/ referenda 

7 Deum -4/ Z)^tf/ 

8 in terram E U </. 

1 8 depugnari E U pugnari 

24 equidem E U quidem 

29 lubet E U libet 

30 fint E \2 /unt 

3 1 oilenta E omenta 

32 a.U d. 

— multa — — attulifti EIJ d. 

1 commemorata E commemoratam 

2 utile E U 4^ '2'. 

— etiam eft -^ eji primo 

3 Diis E U deis 

8 ut E U aut 

9 morituros -vj/ perituros 
I o praediftio E proditio 
14 ut EU^. 

I 5 occulte E U ■4' aperte 
17 ac E U ^a/ 

— contrarias E in contrarias 
22 etiam U d. 

25 Boeotios E Batios 

— Lebadise E U ^/ thehaide 

28 vicerint E 'vicerunt 

29 At E Jn 

1 canant E canlant U cantent 

2 mitificato E U -4/ modificato 
10 fanguine E U \ fanguinem 

I I Thalem E thaletem 

— quemquam E quondam 

14 fanguinis \ fanguini 

— allapfus E a /«;ya 

15 imitari E U •v|/ videtur imitari 

19 inconfiderati E U 4^ inconfiderantes 
24 rodentes, fcuta E rodant quorum efi 

opus 

— Nam corroferint U </. 

TOM. III. 



68 25 


PoHtiam E Politia 


26 


aut E a/ 


27 


cariorem E cariores 


32 


etiam E \J jam 


34 


inveftigato 4/ inveftigate 




fl4/«3'. 


69 6 


quseram E quarerem 


II 


fapientem 4^ fapientem, ut MS ociofi 




con^vertimus 


17 


cum E U quoddat* 


18 


veftem -^ vefiem 


»9 


veftis 4/ 'vefiis 


26 


emiflio E emiffii 


28 


alterutram U altera utram 


— 


emiferit E emiferat 


32 


infelicitas Efelicitas 


70 I 


de cujus E decus 


3 


Ferte E Forte 




animo U animos 


— 


tolerate E tollerare 


6 


retentant E retentat 


8 veftita eil E 'vejlitis 


__ 


Aulis E U Jules 


9 


ferebant Eferebat 


12 


emanat aquai E manabat aquaruta 




U emanabat aquarum \ tminabcU 




aquarum 


13 


immani fpecie E immanis fpecies 


— 


tortuque E tortumque 


14 penetrabat 4/ /^««/'■«'•^' 


16 


cum E ipfe 


»9 


Hunc E Nunc 




volucres E 'volucris 


21 


Abdidit 4/ Addidit 


— 


tegmine faxi U 4^ tegmina faxo 


25 


Quidnam E ^ondam 


26 Deum 4^ I^^«-f 


27 


nimis E U 4/ animis 


•— 


ac E ^/ 


28 


aves E aniis 


29 


exanclabimus 4^ errabimus 


71 1 


angue E augure 


3 


cum E qui 


9 


labris E labro 


1 1 


cecidifte E U accidiffe \ excidiffe 


»3 


tam E tamen 


M- 


nundinari 4/ nudari 


18 


ipfe E et ipfe 


21 


evellebat E 'velUhai 


23 


in E d. 


28 


quid E quod 


30 


Delphis E Delphinis 


32 


conceptum E concepiam 




femen 'Efemine 




Kkk 



VARI^ LECTIONES. 



p. 1. 


p. 1. 


7' 33 


fatu E/citu 73 31 


72 2 


videtur ij/ ^. 


33 


m^ 


Dodoneae E Dodonia 




4 


monflrofiffimam E monjirucfam 


35 


8 


Veios E a'. 74 I 


12 


confecratam E confedatam 


— 


— 


ergo E ?^//ar 


— • 


»3 


aiebat E U f / (3/V^<jf 


m ** 

5 




et ex E ex 




18 


ese E ^ 


— — 


— 


ducuntur E dicuntur 


— 


— 


vaticinatione E njaticinalionem 


— 


21 


auguri E U 4' augurii 


5 


22 


Romano E Romanc/n 




23 


reliquorumve E reliquorumque 




24 


credo E dico 


6 


27 


immutatam E immitatam 


-— 


28 


Retinetur E Retinentur 


>— 


29 


collegii E coUegium 


8 


32 


navigarunt E navigaverunt 


— 


■— 


enim fuit E d. 


1 1 


33 


Jure igitur 'E.fuit igtti 


22 


73 » 


num E 4' «^^ 


25 


2 


Etenim E ejf enim 


24 


3 


five tripadio E^a^ tripudio 


25 




de ccelo, fimulacra E casli. Si vero 

de ccelo Jimulachra 
aufpicia 4' aufpicio 


27 


4 


29 


5 


Q^Fabi, te mihi in auspicio 


30 




E U qua fabrica mihi in aufpicia 






•4/ qua fahrice mihi in aufpicia 


3' 


6 


Hic E U 4 hac 




7 


quilibet E \ quid jubet 


— 


— 


effe E d. 


32 


— 


eum 'Efilentium efi eum 75 2 


8 


quid E qui 


3 


— 


dicimus E diws 


7 


10 


adhibetur E U adhihentur 




11 


aufpicatur E U il/ aufpicantur 


— 


— 


si E U ^J. </. 




— 


viDEBiTUR E 'videtur 


f 8 


12 


nec fufpicit — * — videri U d. 
ftatim refpondet E refpondebit ^ fia' 


•— 




tim refpondebit 


11 


»3 


AVEs. Pascuntur. Quae ? U </, 


_ 


16 


ad E /2 quo 


12 


19 


dicitur U d. 


15 


20 


foliltimum E \ folifirimum 




— 


nuntiatur 4^ nuntiant 


16 


24 argumentoE argumentum 


17 


28 


fi in Efin 




a9 


aut ■ finiftrum, aufpiclura E d. 


19 


ao 


Jam U Jam "jero 





Nunc imperant i^ non imperal 

optimum E 4 optimumque ' 

omnes E omnis 

caufa E 4^ '"''''« 

principes E princept 

civitatis \ magiflratus 

interpretes E interpres 

literis E etiam Gracchi literis 

Scipio et E 4 Scipionum 

Figulus 4^ /inguli 

quod E 4 ^^os U cos. 

tum U 4 <"«w 

augurum -^ augurium 

effe ? divinationem 4^ C^ divins- 

tionem 
At E U -4 autem 
divini E dinmm 
cura E U cum etiant 
in E^. 

comitiorum 4^ d. 
poterant 4 potuit ' 

ex illo fui E et illos XJ et ilJius 9 
immortales U in mortales 
nifi dum E 4^ 'gitur 
multum ij/ multi 
a proconfulibus et propraetoribus E 

pro Co. et Ap". pratoribus 
amnes E 4^ annis U avinis 
ex acuminibus 4^ extuminibus 
acuminibus E tinnitibus 
M.EU d. 
oniifit E U emift 
idem E U et idem 
Ubi E U Ubi efl 
nos E njos 

disjungere 4^ adjungere 
fibi -^ffibi dum 
ad E U dum ad 
proficifcenti U projicifcentur 4" profi'- 

cifceretur 
funt \J fint 
pcenitere E 4^ «'"' pcenitere U kos 

penitere 
hoc E id quidem 
potuit E \J poterat 
defendere ■>}/ d. 
quas -4 qui 

fpeflare E U 4- exfpeBare 
fi E U 4/ ^. 

oftenderunt E U oflendunt 
e \J ex 

hoftem E U f/ hojieta 
quid £ quod 



VARIi^ LECTIONES. 



p. 1. 


P- 


1. 


75 20 Troginorum ^V x 'Trachamorum 






— et afleclae E quod a fecundo ^ quod a 


77 


22 


/eculo 




23 


21 cui E 4" q"i^ 






— dedifTet E didicijjet 




24 


— eidemque -J/ tidem 






22 hofpitio E aujpitio 




26 


25 nullo modo E 4» nulla pojiea 




— 


— fin E ^ Jt 




27 


28 contemne E contempne 




28 


— Attii E Jdi 




29 


32 quje E 4' qua 






— efficiat, 4^ efficiant 




33 


~ ut E 4 a»t 




34 


343 Isva E U dextra 


78 


I 


— a dextra E U iava 




_ 


35 haec E hoc 




10 


76 I a E </. 




'3 


2 Attiumne Navium.E ASleumne Na- 






'vum 




14 


3 antiquior 4 anliquorum 




i6 


6 audtores E experter 






I 3 in 4* in omnH^us 






14 fuperftitiofa Yj Juperjiitiofi -^ Juperjli' 




17 


tiofiji 




23 


15 poflint? -^ pojfunt. 




25 


21 Jupiter E Juppiter 




27 


22 Grajis E Grais 






26 Quid E d. 




28 


— aliis 4^ alii 




32 


— aliis 4" <?/« 




34 


27 alia E U 4^ ^^'' 






28 errore E errorem 




— - 


3 1 ./Emilia E ^<r ot///(7 -4 ^milio 


79 


I 


33 omen E c«i/?f« 4 omnem 




7 



77 



34 
I 

3 
6 



illa E ijia 

rationem, ducem E rationes ducere 

Itane ? Si quis E Ita ut 

aliquod E aliquid 

ea E en 

M. E^. 

Brundifii E Brundujii 

adveftas E 4 adveHaas 

Cauneas E Cauneos 

omini E homini 

Quae fi fufcipiamus, pedis 4 5'V 



omnis 



10 
>7 



fiE^. 

pedis E pedum 

abruptio E obruptio 

fternutamenta \J Jiemumenta 

et ad E et 

Numerium Suffucium E Numerum 



»3 
14 
16 

»9 

20 
21 

22 

25 
26 

2b' 
29 
30 

3» 



Subjijium 4 Numerium Suffijcium 
erupifle E Eripuijfe 
feptus E ceptus 
pueri E puerum 
Fortunaj U 4 ^- 
mammam 4 mammam vctis 
fita E funt \ fit 
t^\ d. 
fortes Efortis 
eaque U 4 eoque 
fortes 'EJortis 
monitu — FortunJE 4 d, 
fapientes Y.Japientis 
omnia E omina cum 4 omnia cum 
explofit E expojcit 

Fani fortium nomea E d. 

id quod E idque 
e E U f ;c 

Archelaum 4* Anchialum 
qua E cujus 

Scylax Halicarnaflieus E ^ilyx Bo- 
licarnafius 4 Oychilax HalicarnaJ- 
feus 
Chaldalcum E Caldeicum 
quasque E qua 
vocantur E U vocentur 
eam E ea 

conjundlum E conjunSlim 
nominant U nominent 
orientes E orientis 
aftionem E aHiones 
cafus E id efi cafus 
eventufque E et e-ventus 
delirationem E deliberationem 
Euryfthenes E Eryfihenes U Syrif- 

thenes 
cum E U cur 
moderetur E moderaretur 
notent E notant 
lunx E luna 4 d. 
oportebat E oportet 
diftet E difiat 
colluftrari E iUufirari 
inde E deinde 
ad Jovis U a Jovis 
extremum E extretnum ip/um 
iis E his 
omnes E omtiis 
ei^e E eji^ 
iftos cceli E ijios 
illi E d. 
coelum B cceli 

a 4 $■«' « 

JCkk a 



V ARl JE LECTIONES. 



79 



So 



Si 



I. p. 

32 Rnientes 4^ fmenifi 81 

34 non fieri E ^. 

35 vi E ^. 

— modo hoc E i[;oc 
1 qui E ^a/V 

4 Troglodytas E U Trogodytas 
7 poile in diflimiles E dijjimilis 
11 diffimilitudinem Yj Jimilitudintm 

— in U ^. 82 
14 funt Eyf;// 

— Tufculi E Tufcultjm 
«7 fentiant E \J fentiunt 

— Hsc E Hic 
i8 hoc E/^^ifff 

1 9 non dicere E dicere 

— fentiri -^ fentiri et 

20 autem E ^j'. •4' ««/ 

21 temperatio E temperato 

— dicere E differentiee 

24 valeat E maJet 

25 et formas ^formas 

26 plerofque ftatus E popuks fiatufque 

— effingere E effugere 
•— liberos E d. 

3 1 agendam E augendam 

— - nifi talis fuit ? E d. 8j 

2 aut E «/ 

— inhaererent E U inharent 

3 eae fcalpello E hafculpello 

— liberarentur E liherentur 

4 meditatione E medicatione 

5 fcribit ^fcripfjt 

-— RHO E //. 

6 Quod E et quod 
diffimilitudo Y. flmilitud» 
diffimiles E dijjimilis 
Indos E Medos 
^thiopas E U f/ jEthiopas 

— et U ^. 

1 2 traflus E U /^j^ffa/ 

— nafcendum E nafcenda 

34 experiundifque E experiendifqite 

15 eflet defitum E effe definit 

16 id U 4^. 

1 8 fed ea E fed 

19 Panaetius dixerit Y. penitus dixerat 

— autem E d. 

— hoc requiro 4^ hic quaro 
21 qui E d. 

— aftro \{/ afiri) orti 

23 nafcantur E nafuntur 

26 eft etiam in rebus inanimis E non 

in hominibus folum^ nierum etiam in 84 
bejiiis -^ eji nen in hominibus tan- 
iumf 'verum etiam in bejiiis 



7 
8 

9 

30 



2 

3 
8 

»3 



I. 

27 Tarutius Firmanus E Torutim Fii>' 

matius 

28 Chaldaicis E Caldeis 
30 natam E nata 

3 I canere 4' tenere 

32 O vim Yjfinje 

33 pertinebat E /^r//«^^^/«r. 

— affeftione •4' effeSiione 

I in caemento E increment»- 
Quam E ^oniam 
difta E d. 
dicimur E dicimus 
fuperftitiofam E fuperflitioftt 

14 ac E Hac 

15 cenfent E cenfet 
23 ifta U ita 

— fomnii 'E fomni 

25 igitur E ergo 

26 fi E et fi 

— Stoicorum E et Stoicorum 
29 fint E funt 

31 hominem E "4/ ^o»?/«a« 

32 prsefignificare il//r/s^^»fl;"? 

— fint 'Efunt 

33 Dii fignificare E defignare 

1 eaEd. . 

2 neque U »ec 

5 fi 4. </. 

6 nullas E ullas •vj' nullas erga 

— nobis U d. 

7 neque E nec 

— dant E non dat 
conceditur E concedebatur 
et rudem E d. 
quod E quia 

—~ omne E omnes 

1 <; infinitum E /■»//»/» 

16 Quis extremum E </», 

— dederit 4' crederit P 
18 id Ed. 

— Ne E Nec 

20 fit E effe 

21 ea E <i. 

25 hoc E i»*?*: 

26 nofter £ wfier 

28 Deum E divinum. 
— . effe E d. 

■—• caelitum E ccelitumqut 

29 Sed F //. 

30 fic Ef.t 

31 fat E y^'/// 

35 negantium E negotium 
I eventura fint E 'venturjifurJ 

3 caias E U 4^ f««/«J 



10 

13 
»4 



VARI/E LECTIONES. 



p. I. 

84 4 Neque E U nec 

6 fintEy/<«/ 

— fumi \} fumere \ fumert ipfot 

7 igitur -v}/ joitur et 

1 1 non dant E dant 

12 poteft E -^ poteji fierl 

13 Tufcis E -v]/ Etrujds 

14 darent E dartntur 
17 ipfis E m 

20 inquit E quidsm 

21 fungi fuo munere "Efungere munere 

et officiofuo \fungi fuo munere tt 
offtsio 

22 vera E natura 

23 vera E natura 
26 nec E ut 

30 FelHve \ Fefine 

34 dixerit E U ■v|' /« di-vinaiiont dixerit 

35 exiftimandus E intimandus 

85 I fimilia E 'vera 
2 nam E </. 

— videntur E videtur 

5 quando 4/ quando vtl vaticinando 

8 nos E <y. • 

— praefumptio E prafeniem U prafenfto 

t]/ prafentio 

— quam E a^ 

1 1 praefenfiones E prafumptiones 

— - nuUam E nulla 

13 At concedamus E d. 

— At impudentes U An inpudentes -^ 

An impudentes 

— cum evadere. Quid U d, 

15 multo U multa 

16 fortunam Rfortuna 

1 7 vera E 'vero 
21 aut E autem 
—- quoque E d, 
23 fint Efunt 

29 quadam 4' quadatn 

— hominum fama E d, 

— fenatu •\> Jenatum 

30 habebamus E U haheamus 

32 illa E illum 

33 perfecit E /r<r/^f// 
S6 I cum E tum 

4 ex primis E exprimi 

5 Id E «/ 

6 verfu U 'verfus ^/ 'verfum 

— cujufque E cumque 

7 primis literis illius fententije £ </• 
9 fepofitam \fopitam 

10 ut E f/ 

13 pocius EpotJus quam. 



P- 

86 



87 



90 



1. 
»3 

14 

»3 

16 

18 

»9 

20 

25 
27 

28 

33 

34 
I 

2 



S 

6 
II 

»4 
16 

17 

»9 
21 

29 

30 

3» 

32 



35 

1 1 

»3 

H 

25 
26 

32 

33 

9 

»5 
16 



quam E quem 

pofthsec 4' pojthac 

patientur ij/ patiantur 

vera E Jiatura 

Jamque E Idemqut 

videte E 'vidtre 

deledlationis E deleilaiionem 

voles E 'volent 

quidem E d. 

remcx ille de clafie Coponii E res 

exiles declafe Capcni 
praedixit E pojiaixit 
qiiin E qui 
par erat E pateat 
quas E ut qua 
evenirent E tujn 'venirent -^ tum tvS' 

nirent 
eft E ij/ cenfes tu 
vefanum ■i/ 'vejanum atque 
mtE -^ M. 

Coponium E Capontum 
perfpicere E U refpicere 
veris E 'ventris 

deferenda E deferenda ■\> rtfertnda 
opum E d^ 
vim {^ic E,fe vim 
autem E aut 
aut — — de Crsfo E d. 
de E ex 

magi' E U magis 
amphiboliam E \ amphibologiam 
magis E minus 
valere E talem 

amphibclia E U -4^ amphihologia 
potuiftet obfervatio ( p. 90," 

13) E d. 
ut modo U tantummodo jam ut i^ 

tantummodo ut 
aut >]/ et 
collineet U conlimet 

et miramur tamen U d. 

habenda U adhibenda 

quas 4^ qui 

perturbatiora 4' perturbatiores 

ne 4^ d. 

Qui U '^id 

qusdara 4^ quodam 

foleat E ,3eb>. I 

Primiim 4^ primiim igitur 

efFcdricem E effe£liom 

quidcm quoque 

nulla vifa 4^ nuUam 'vim 



»7 

1 9 providere E pravidtrt 



VARIiE l^ECTIONES. 



p. 1. 

90 21 
23 

24 



25 

26 
29 

3^ 

33 

34 

35 
I 

3 
4 
8 



91 



92 



10 
»3 



»9 
20 



2Z 
23 



25 
26 

29 

30 

31 

32 

33 
34 



7 
S 

9 

10 

1 1 

12 

H 
»7 



imbecilli E imbecillis 

fomniis E d. 

cura 4" '-'"« (urant 

ducant ? -^ piitant. 

enim E igiiur 

nec E ne 

ac E aut 

etiam ab hominis E hominilus 

Sed E f/ 

nobis E nihil 

Sive E Omnium 

per E /ro 

videamur E njideaniur 

poterat E poterit 

cum E 4' «' 

certiora E «r/a 

efl E// 

amfradtu E anfra^u 

diredo E dcteho •\' de reilo 

fi quidem £ inquit 

facito ^ faSIo 

fed omnia non efl necefle E Nunc fl 

hoc etiam ■\> fed omnia non. Nunc 

hoc effet. 
licentia E latitia 
aut -^ ut aut 
negatis E njos negatis 
aut E ut 
qua ^ quam 
Is E His 
cum \ enim 
languore E langore 
ex E et 

cogitarit E cogitaverit 
aveo E U habeo 
haerebunt E habebunt 
enim jam in contentionem E in 

concione 
excellentes E d. 
leftos E latos 
grabatos E gaudentes 
ftertentcs aliquos E aliquem 
dignius E dignus 
fagarum E ^ fagaci 

nifi effe \ d. 

definit E diffinivit 

et videntem •»!/ d, 

erga E igitur 

mente qua fint E mentem quce ft 

quidque E quicquid 

procurentur E procreentur 

fomnis 'E.fomniis 

igitur E ergo 

eti^ £ d. 



p. I. 




92 19 


neque E »ca 


20 


fomnis Efomniis 




iatelligamus E intelHgimus 




neque E non 


22 


explanatorem U explanacionem 


2$ 


quo E QUte 




obfcuritates E ad obfcuritates 


27 


moncrent E moneret 




Quid? -i^^id 


-— 


nemo phyficus E nemone phyficus -i^ 




netnone fyfecus 


— 


obfcuris ? ■^ ohfcurus 


28 


nimis etiam E nimium 


— » 


uter E Utinam 


30 


Mea E d. 




mones E mones mea caufa 


3» 


meE d. 


33 


herbigradam E hacbigradam 


35 


Amphio E ^ Amphion 


93 4 


tum Attici E Atthici tamen 




refpondent E refponderunt 


5 


At -i/ Ait 


7 


pendere E perdere 


8 


fafcia Yj faxea 


12 


eiE^. 


— 


videbatur E moliehatur 


13 


Nemone E Nemo 


17 


obfcure il/ d. 


18 


juberetur E jubereniur 


^9 


minime E id cji 


23 


humarat E humawrat 


26 


Tum E Timfopiri 


28 


loci -4 loco 


3> 


emififTe E f/ miftffe 4- et miftffet 


35 


Poeni E pre 


94 I 


Decii ; pervulgatum 4* Decii pervul- 




gatum 


— 


illud E id 


— 


prffifule E prafide 


2 


Gracchi E 'Tiberii Gracchi 4^ 5". 




Gracchi 


— 


Balearici E Baliarici 


5 


equo E ego 


8 


qus E quam 


1 1 


Democrito E Arifotili 


— 


Unde profedtam imaginem E d. 


12 


certis E ceteris 


»3 


Quod E ^id 


— 


eo E tfo emm 


H 


quod fuerat E qui fluerat . 




Plena 4^ plcta 


'5 


Atinatem E Aithinatem 


i8 


accurrant E occurrat 


_ 


Etiamne E etiam 



VARIiE LECTIONES. 



p- 


1. 


P- 


1. 


94 


1 8 enim E igitur 


96 


9 




19 ipre E J. U infe 




10 




20 in^ormata E U conformata 




»3 




22 Homeri E ^ow//// 




»9 




— > imago E ■v|/ cogitata imag» 




20 




24 enim E c'. 




— 




26 majore E majori 




21 




31 languore E langore 




23 




34 animo E d'. 




— 


95 


I cogitavimus E cogitantes liidimus -^ 




24 




cogita^vimus <vidimus 




25 




7 fum E d. 




27 




— t\J ex 








8 cogitationum E ccgitantiumque 




33 




1 1 futuram E d. 




34 




14 verum E et ijerum 




•~ 




— utrum E utrumque 


97 


4 




— non eft E ef} 




1 1 




— Alexandro E Alexander 




21 




19 Fruftra ■■ Nunc quidem U d. 




25 




21 lucubrationes E lugubrationes 








22 meridiationes E mitidationes 




26 




— nec E Htec 




27 




23 tantis E tam 




29 




24 raagis ufquam E unquam magna -^ 




33 




magis unquam 


98 


3 




25 ^'ideo E 'videor 




4 




26 divifione El ■]/ diwnatione 




5 




29 advenientes E adnienientis 




7 




— crefcentes E crefcentis 




8 




30 nonnullas \ nonnulla 




12 




— fignificationes 'E. figniflcationes funt 




— 




— ut E f/ 




»3 




3 1 fomniorum fere animos ( 97. 




16 




29) \J -^/d. 




»7 




32 dicunt E debent 




22 




34 in fomnis ^fomniis 




23 


96 


6 fomnis Y. fomniis 








— efie E d. 




— . 




— amiculo E aminiculo 




25 




8 in E ^. 








— et E a/ 




28 



habebat E habcret 
cfFecit E ^V// 
fomnis 'E.fomniis 
aquilam E aviculam 
fomnis Efcmniis 
enim avi E ef} a^vis 
Antipho E Antiphon 
et agitans E d. 
ipfa E d. 
effetne E effene 

obfignatam quoniam E^ 

nam E ^iain et 

obfignari Ejignati 

exfultantes E exfultantis 

delphinos E delphines 

conjicientes E conicientes 

fecit Efacit 

tandem E tamen 

ii E hi 

duci E dici 

contrarias E contrarium 

fit E d. 

haec E id 

oppreffit omnjum fere animos E </, 

enim E d. 

confiteri U •\' profteri 

eft junfta EjunSia 

cunque E U -vj/ ^inte 

fi harufpicem Efve harufpicem 

taftum 4' tantum 

videtur E vero 

efle E eft 

ipfo E fomno 

et repugnantia E ac repugnantia 

qui prope E quippe 

proprium U ■>!/ </. 

ea E et 

fimillima Xi fimilia. 

videantur E 'videntur 

dici E adduci 

expromere E exprimers 

vero E d. 



D E 



F A T O. 



PRINCIPIUM DEEST. 



Edit. Olivet. 



MSS. EV-^ 



p- 

99 



1. 



100 



3 

5 

8 

12 



20 
24 

25 

I 

4 



Principium deeft E U {'nulla defeHui 

nota) \ fragmentum 
pertinet E •vj/ qua pertimnt 
nominare E appellare 
habeant E habent 
ut E d. 
»— perpetua explicaretur E 4" pi^fpicnti 

expliceiur 
caufae E cavere 
ea E d. 

de otio E U otio 
adis E U 4' acceptts 
Nec E nj/ »0« 

— q uod U id quod 
7 Nam E natnque 

1 5 fat nota E \funt nota U noiataque 

funt 
•— teque U d. 

— in iis E 4 inde U /« ^/V 

16 propofitum E \ pofitam 
vj Tufculanae E Tujculano 

24 fcripfifti quorum Efcripfi. pro^ 

inde audire confidamus. SMrit qui in 

fortuna jam cafibus omnia ponant. 
Et mu7idum credant nullo reilore 
moverit Natura volvente vices et 
lucls et anri. ^orum (fine indicio 
cltquo multa hic defidcrari) U 

fcripfifii proinde audire confidera- 
mus hi quorum -^ fcripfifli : pro- 
inde audire confidamus. iiunt qui in 

fortuna jam cafibus omnia ponanty 
tt mundum credant nullo reBore 
moveri,natura volvente vices te lucis 

et anni quorum 
28 urina 4 urna 

— ut in unguibus E et in unguilus 



P- 
100 



lOI 



1. 

28 ut A^ et 

— ut in reliquis ejufmodi E et in ceie^ 

ris hujumodi 

32 comminifci videtur E \ qua omitta' 

mus fi ■videtur 

33 quidem E 4 '^. 

— equo E quo 

34 qui E 1}/ ^. 

3 5 hafce -4/ hafia 

— capulo quadrigulas E capitolio qltd^ 

drigam ■]/ capitolio quadrigas 

2 et E 4^ aut 

— rivo E 4- ri^vum 

3 quanquam ^ quid 

— huic quidem E huic, ^is enim ^ 

huic ? ^is enim 

4 efTe E ,]/ </. 

— Icadii E Hyrcadii 

5 enim ^ ■\' d. 

6 in crura • tamen E 4 ^, 

8 cafurum fuifle E ■J/ tantum cafurum 
10 fati omnino E ■^fattm 
12 num E »0« 

— nunc E non 

15 Pofidonium £ Poffidonium 

16 quidem E \ quid 

17 contagione E 4' cogitatione 

18 perfequemur E confequamur 

— videmus v 'videamus 

19 efl^e pituitofos E ■\' pituitofos 

21 plurimum E ■\> d. 

22 etiam E 4 "^* 

23 Tamen neque ij/ M«^». Neque 

24 quis ■4/ d. 

— Arcefilam E 4 Archefilaum 
27 Disjunge E 4' Disjungo 
«— natura E 4 nnturam tam 



VARIiE LECTIONES. 



p. I. p. 

101 28 Pompeii E Pompei 103 
29 cum E J. 
32 non E d. 
34 aut ^ alii 
3; ahYiOTTtdini ^ •\' intus abberreant 

102 3 Hsec E AVf -^ nec 

— agatur E agat 

— confirtat U conjijlit 

4 fint Y. funt 

5 idciico antecedentcs E 4' <;/. 

7 haberet E haberent 

— Nunc E nec 

8 imbeciliine fimus E imbecilkfque fu- 

mns vj/ imbecilles fumus 104 

9 nobis E r?i^«j 
II confequatur Ey^ya«/ar 
1 3 etiam E i]/ et 

— federe E -^ federe^ ees 

I 5 Stilponem E Stylphenem 

— Megareum E U -vj/ Megaricum 
i 6 ipfius E et ejus 

II enim E etenim 

20 Quid ? Socratem nonne E ^id So- 

cratem ? non 

21 notarit Zopyrus E notavit Zephyrus 

■i^ notarit Zephyrus 
23 pernofcere E cognofcere 
30 difciplina E et difciplina 
3 2 qualibufnam E U qualibet nam 

— perceptis U pruceptis 

— artis E ij/ </. 

33 Percepta U Pracepta 

34 percepto E U pracepto 
103 1 percepta E ^r^f^/»/a 

Vigila morietur E d, 

illud E ifiud 
non E d. 
ergo E U igitur 
g in E -(J/ d. 

— Fabio 4/ d. 
•— ortum E -4/ Fabium natum 

— eum %}/ f«« 

10 et i]/ </. 

1 1 effe ij/ </. 

— hsec quoque E et hac 
14 Omne non potefl E U //. 

— igitur ■\> ergo 
16 hoc U hac 

19 eife E efi 

20 fint Y. funt 

21 fieri E ^. 10 

22 Cypfelum E Cypfeieum 

24 comprobabis E qua probas 

25 dicentur E U dicerentur 
ToM. III. 



2 
6 

7 



2 

3 
S 



1. 

25 his E /7/ 

— pofrint '^poffiint 

26 Carthagine potiturum E Karthagi- 
nem petiturum -i^ Carthaginem feti- 
turum 

28 vobis E U nobis 

30 primumque E /r/w«»« 

— es E f/? 

32 diflentienti E difcenti 
3 3 e vero E ex ^vero U nec in 'verum 

— converti E cognofci U convertere 
34 quod E •v|/ ^. 

— eft, neceffarium E necef/e 
I Quanquam E ^ia inquam -^ quia 

inquam 
tamen E tantum 
Fabius non E non 
aefluans E \ exijlimat 

— fperat E ■>}/ putat 
7 fua -^ d. 

— percepta pronuntient U pracepta 
pronuncient -^ precepta fua pronun» 
tient 

— fed morictur E U </. 

9 mari •4/ mari non 

1 1 percepta E pracepta 

— loquantur E loquerentur 

1 2 negationes E 4^ negotiatores 

1 3 idem E iidem 

I 4 poffint E poffunt 
16 is moventur U ^. 

— ei E enim 
«1 7 geometres E geometra 

— dicet E dicUnt 

I I fphffira ^fpera 

— medii E medii funt 

— fed dividantur E U </. 

21 ifto E hoc 

23 efFerre \ afferre 

— fphsra ^fpara 

24 it -i^ fe medis 

24 In Ey? in 

25 pofTumE/o^Kf 

26 ullum E illud 

28 ita E d. 

29 obitufque 4/ pernofcere "jcl 

— perdifcere E /frwi^/ffr^ 

30 appeliant E //// njocant 
32 anquiritur E -^ inquiritur 
34 fieri E enimfieri 

; i aut E <vel 

— aut E 'vel 

4 ne ineffe E 4- nec neceffe ejt 

5 cjui E U 4^ 'i"'d 
Lll 



VARI;^ LECTIONES. 



p. I. 




p. 1. 


105 5 


urgeatur E •4' tirgebatur 


106 13 


6 


morbo E ffiodo 


H 


— 


idem E quidem 


21 


8 


Nam E non 


i— 


9 


dicitur E dicatar 


22 


12 


fi diceretur E dicatur 


— 


—. 


cubiculo E i^ ctihili 


24 


— 


Scipio E d. 


25 


I? 


erat E •J' erit 




16 necelTe mori Scipionem E neceje efi 


28 




Scipionimori Jic U A^necejfe eji mori 


— 




Scipioni 


— ■ 


»7 


immutabile E 4' mutabile 


~ 


18 


nec E Heec 


29 


— 


ha;c E d. 




19 


fatum E ■^faiium 


30 


20 


de via deducat E 4' c^iijidi dicKt 


32 


21 


aliquid E cum aliquid 


34 


22 


exiftet E exfftit 




23 


phyfico E -^ d. 


— 


— 


alteram E altera 


35 


«— 


duo E dubio 


107 I 


26 fieri fit nccefTe E -^ Ji ejits ftl jiecejfs 


2 




eji 


— 


27 


enim U d. 


3 


— 


ex £eternis \ externis 


— - 


— 


natura; U a natura 


4 


28 


idE^. 


5 


29 


fortuito 'Efortuitu 


7 


3» 


et E etiam 


8 




verum E ■vj' ^. 


1 1 


32 


duo 4' ducs 


>S 




Archonte E Archorita 




— 


neque E nec 


16 


34 


cafurum E caufatum 


— - 




ii E^. 


18 


ro6 1 


fint Y. funt 


— 


~ 


futurum \5 f iterum 


— — 


— 


converti E U ■J/ conuertere 


20 


2 


fati U ijeri 


21 


4 


ii Vj hi 


23 


5 


devinciunt E 4' devincunt 


26 


7 


non E non enim 

enuntiatio, quod E ratio quam 


30 


8 


appellant E 4^ vocant 


34 


— 


caufas E 4^ caufa 




9 


enim E enim enuntiatio enim 4< (^itf* 


108 3 




enuntiationem 


5 


— 


eflicientes 4^ efficiens 


7 


— 


habebit E 4^ ^. 


8 


10 


autem E enim 


10 


J2 


Id E quod 


13 


— • 


omnia ^ omnia qucsfmt 


»3 


»3 


fieri E/a«r 


18 



fiant 'S.funt 

afTentiri 4^ ajpntari 

alterutrum E U alterum 

ex U d. 

etiam necefi^arium E necijjarium 

necefTuatem E necejfarium 

obtinuerit E 4^ oportuerit 

non teneat E U 4^ </♦ 

et U ^. 

Itaque E 4" Itemque 

tertius 4^ interius 

motus 4^ modus 

oritur E exoritur 

decliriat E decUnet 

appellat E appcllabat 

re E re tamen 

ab alia E 4^ '^. 

alia ab alia E aliqua 

depellatur E 4^ <^epella» ^ 

ne E Tiec 

jam E 4^ etiam 

eaque E et 

quod E quia 

ne E nec 

ac E et 

elTet E effe 

Hinc E 4. /4* 

necelTitate E 4^ ^■*' necejjitate 

Epicureos E 4^ Epicurum 

commentitia E 4^ amentiu 

reperire E invenire 

Communi E 4^ Cotnmunem 

confuetudine E conjueiudinem 

abutimur E 4^ arhitramur 

nolle E velle 

et E et fne 

antecedenti E U antecedente 

vas inane E mane ^ inane effe 

fine aqua 4^ ^» 

cum E enim 

inane E mane 

a phyficis E 4^ phyj^d 

motus voluntarios E •voluntarium 

motum 
non E d. 
aut E d. 

evenerint E ^venerint 
aut quidquam U an quidquam 
An E in 
ante diftum Yj -^ d. 

ne Scipio E 4^ ^. 

confequenti Y. Jubjequenti 
immutabiles E innumerabilet 
efficiant E efficiimt 



VARI.^ LECTIONES. 



p. 1. 

108 l8 d\ccnt\3T "E Jkerenfur 

21 extimefcenda E extitnanda. >J/ aj}i- 

manda 

22 neceffe E neceffe eji 

— Veniet in Tufculanum Hortenfius, 

\d. 

23 verum E \ vera 

25 Appellatur E appellantur 

— quidam E -^ d. 

26 a philofophis E a phyfuis U d, 

— eft 4; ^. 

— • omnino E •vj/ ^. 

27 agamus U agemus 

— tibi eft E non \ non eji 

28 adhibueris \ adhibueris non 

29 Item ■ non convalefces E U 

\ d. 
31 alterutrum fatum E altcrum faSlum 

33 genus E igilur 

— ignavum E ignavum eji 

34 eft E d, 

3 5 ne E «0« U me 

109 3 convalefces. \ adhibueris 

— Itemque E Item 

4 ifto E hoc 

5 adhibueris E d. 
— caetera E -^ ceria. 

7 inquit E d, 

— copulata E compofta 

8 eo E U illo 

— et ex E ex 

14 Milo E Minos 

— referret E referet 

— habuerit U habuit 

15 habuerit E 4' <''• U hahuit 

17 igitur E d. 

— eodem E hoe 

— tu U ^. 

1 8 non adhlbueris E U 4' ^on 
21 probabat E probat 

25 conferte contexteque E 4 conferta 
contextaque 

— fiunt ^funt 

27 Eft poteftate E -^ </• 

— fiunt Y. fiant 

28 fiunt E 4* infunt 

— igitur E emm 

30 HcEC \ hoc 

— ratio E ij/ ratione 

31 ita E d. 

32 eveniat E wniat 
3; vera E 'uera eft 

— naturali, futura E \ naiuraliter 
II o I poftint E/o^«z?/ 



p. 1. 

iio 3 ut E ita ut 

4 ipfe E ita 

— ter E 4^ tunc 

5 ex E f/ ex 

6 ne E nec 

8 quo E eo 

— quamque rem cogHUis E quantiuatn 

re incognitis 

9 eflet E fit 

10 CEdipode E Edyco 

1 1 praepofitis E propefttis 

— ab eo E labeo 

15 pertinent E U dicuntur 4 ducuntitr 
1 7 non E 4 ^^ 

— HiE/ 

— urgentur E 4^ angunt 
1 8 anguftius E angujiiis 

— foluta ac E 4^ abfoluta et 
20 caufa E d. 

— apta E a^a 
23 e\ E -^ et 

26 Tyndareum E 4" Tindafum caufam 

28 grafratori fuifle dicetur E d. 
— • dicetur 4/ dicetur caufafieri 

29 Ennii E 4^ ^- 

31 Cffifa cecidifl^et E U 4^ C«?/^ ceci- 
dij/ent 

— abiegna ad terram trabes E 4^ ^^^' 

gena trabes 

33 Pelius E Pellius 

— fimiliterque -^ fimiliter 

34 fuperiora repetentem regredi E Ju' 

periAs regredi ■i^ Juperius rcgredi 

35 inde U modo 

— inchoandaj E U inchoandi 

— caspiiTet U cepiffet 

III 2 efferret E huc efferet 4^ huc affernt 

3 Medea E 4^ ^. 

4 eae E 4^ ^*^*^ 

— afi^errent E 4 afferens 

5 ejufmodi E hujufmodi 

6 quo E cum quo 

7 quoniam E quia 

8 cujus E in cujus 

— Nec E ne 

10 uicerato E -^ d. 

-— morfu Philofteta E 4 Vbilotett 
faucio 

11 is in E </. 
13 Sed Efi 
17 ez E d. 

— ait quid E 4 aff.rmat quod 

20 volumus E 4" valuerifntts 

21 efle E d. 

Lll -2 



VARIiE LECTIONES. 



p- 


I. 


III 


25 




27 
28 


112 


34 

45 

2 




3 



8 
12 

»3 

H 

»5 

18 

23 
24 

25 
28 

29 

3' 
32 



34 
35 

J»3 3 
4 



7 
so 
1 1 



12 

»3 
16 

17 



infcientlam ^ /ententiam -^ /cientiam 

Quod eft ^ d. 

non falfum E -^ nunc /al/utn 

potefl: E «0« foteft 

cenferent E cen/uerunt 

fatum Yj/adum 

viderentur E 'videntur 

ferire voluifle E /errz 'voluit /& ■\> 

/erre •volui/fe 
liberatos -i/ liberos 
autem E aut 
delabitur E dilabitur 
in afTenfionibus E In iis a/fertionihus 

■vj/ in a/fertionibus 
oratione E ^ farte 
iique ita JL/i itaque 
omnia fiunt ^ /unt 
antecedente E antecedenti 
fequuntur E a/Jequunlur 
At E Et 
ne E nec 
nec E neqiu 
praepofitis E propo/tis 
ut et E «^ 
enim, inquit E hic^ inquit, enitn 

Itaque et proximis E d. 

cccurrit ^ occurritur 

et 4' cau/s et 

fint Y,/unt 

non E aiit non 

ne E nec 

diceremus E -^ dicerentur 

effent E e//e 

ne poteftate E 4^ <^- 

dicent E dicuv.i 

Quod E 4/ qui 

dicantur E dicant E dicnnt 

antepofitis E -^ antecedcniibus 

vifo E <vi/io 

id E ad 

habet E habeat 

cylindrum E chelindrutn 

ad E «'. 

incipere E d. 

non pofTunt E d, 

cum E quod 

verfari E ^J/ </. 

quafi E quam 

fpeciem ^Jpem 

eaq ue E d. 



P- 
113 



114 



1. 

18 
20 
23 
25 
33 

3» 

34 

I 

4 



pulfa, quod reliquum eft E 4' '^* 

omnia E omnino 

ac E et 

eas ■»]/ eas non 

vifo E 'vi/u 

affentiendum Y^ /entiendutn 

omnia fiant E \ /ant 

nifi prsegreflione E -^ /»e frogre/" 

/one 
confitendum E con/uetudinem 
Omninoque cum E -v]/ Omnino ^a^- 

cunque 
' quibufdam E quibus 
poflit E po/et 
aliud E illud 



9 alteri E 4 aliter 



115 



10 



12 

»3 

»4 

16 

17 

18 

20 
22 

23 

25 
26 



28 
30 

32 

33 
3 



5 



ita, ut E •4' '''. 

fit E ■\>/nt 

illas E fflj 

abefl"e E •vf' omne relegari 

non ab E nam 

Declinat E Declinanf . 

atomus. Primum cur ? E aihcmu 

primum 4 atomus. Primum 
ille appellat 4 d, 
nova E ij/ ^- 
num E "4/ «^» 
declinet E declinent 
non E 4/ notnine 
hoc E 4/ <«'. 
inani, per quod E 4 manere /empir 

quid 
atomus E 4' otomis 
ferretur Y. /eratur 
teneret E tsnet 
nullam E et nullam 
quas E quam 

declinationem E declinatione 
tamen E tum 
ac E et 
et vim 4^ d. 

fufl:ulifreque Y. /u/uli/fetque 
has E d. 

Nam explicarentur E 4- </• 

illud quoque E illum quanquam 

declinare E declinari 

Multa defiderantur E (nullum de- 

/eEius indicium) \ Hoc opus tion e/t 

ulira repertum. 



D E 



L E G I B U S,' 



LIBER PRIMUS. 



T. PoMPONius Atticus. M. T. Cicero. Q^Frater, 



Edit. Ollvet. 



MSS. E U v|. 



p. 1. 

115 10 quidem E quidam 

' — Arpinatium E 4* Arpinatum 

I 2 hsc E hoc 
16 iftuc U ijiud 

18 fane. -^ fatie njerum. 

20 Mario E U Murii -^ manu 

21 kdisU /aculis 
23 quod E qiiis 

— UlyfTes E U UUxes 
25 locis U /« locis 

n6 2 nunc U d. 

— tempeftasjvetuftafve \J necej/itas iem' 

pcjiafve 
^ vocent E U <vocant 

7 feverint E /erwri^it 

~ fciibis acceperis E/criptis et ajferis 
U ^ /criptis a/feris 

8 Marcus. -^ ^in : 

9 ipfe E d. 

— certene, non i|/ certe num 

— sedibus E heradibus 
12 Proculo E Publio 

I I dedicari E U dedicare 
12 jufTerit \J jujlt 

— et U ^. 

— verumne E 'verum ne U ne 
— - Athenis E 4- anis U aliis. 

1 3 Orithyiam E Orchiam U Orithiam 
14 eft E a'. 

— ifta U //« 

1 5 quaeris E qUarens 
16 Atqui E Certe 
j8 quod E yz^/j 

— homine E d. 

1 9 me 4' <?'. 

20 faciunt E no/ri /aciunt 



p. 1. 

ii6 22 exigant E examinent U examinant 

— iidem E U idem 

23 putent E imputent 

25 Marcus. \ d. 

— in illa E U i/Ia 

26 hoc E hac 

30 Tite E ^inte 

31 jamdiu E ^/« 

32 traftante E iraBare ^ traiiantem 
117 1 ornata U ordinata 

— Abeft E U 4. adeji 

— noftris E\i -i^ d, 
2 et ipfe E ip/e 

— ex E d. 

1 1 Fannii E U Fanii 

— Antipater E ■<]/ pater \J pater (/td in 

marg. al. patrits) 

12 habuitque 4^ Habuitque 

— agreftes E 4^ agrejiii 
I 3 horridas E rudis 

I 5 Gellius, Clodius E U belli gladios 4^ 
bello Clodius 

— AfellioE^. \5 aSilio 

— Caelium E Calum 
16 atque E U ^/ 

— Macrum E 4* Acrum U Acium 

ig multus et ineptus E U multas inep" 
tias 

24 quemquam E d. 

27 a E abs 

30 capiatur '4^ capiat 

32 ne legancur E U 4^ negligantur 

— autem U "vero 
35 autem E aut 

JI8 1 illummet E U illum et -^ illum 
2 ifto U 4/ illo 



VARIiE LECTIONES. 



Ii8 



iig 



1. 


p. I. 


8 Quid ? E U ^od 


120 I 


g e E eji e 


3 


lo Subcifiva E ^aff^-ua 


4 


1 1 fint E U /unt 


— 


1 3 nifi E nec 


— . 


1 5 traducor E\J -^Ji traducor 




1 8 vero E d. 


— 


20 non inertis U meritis 


5 


21 mihi U 'ueri 




23 vellem U •vellemus 


7 


26 Rofcius E d. 




27 ceciderat -i/ cecinerat 


8 


28 contentionibus E tontionibus \ con- 


9 


cionilus 


14 


29 ut jam E U 4' utinam 


16 


— oratio U oracio 


20 


30 multum E d. 


21 


— lenitate E kvitate 


24 


— . vel -i}/ velis 




31 tibi a E U tibiam 


25 


— vacationem E U ^. 


27 


32 mehercule ego U ne ego hercuh 


29 


34 cum E quin 


. 31 


7 ifla U d. 


33 


— nobis his fubcifivis, ut ais E nobis 


35 


his fuccejjivis \J /uccejjive ut his 


121 I 


8 et E K/ 


3 


9 aE et a 


4 


1 2 vocas -^ revocas 


5 


13 quoniam E cum 


8 


14 audierim E audi^verim 


9 


16 igitur pergimus ? U d. 




— pergimus E pergemus 


12 


— vero E quidem 'vero 


»3 


• — hac quidem E hoc U hac quidem 


15 


•— fi placet E U ^. 


16 


20 explicare E et explicare 


— 


21 Egone ? 1}/ Ego memini 


— 


— id E ^. 




22 refponfitare U recitare •J' re/pondere 




— fint E U ^/unt 


18 


2; quanquam E U quam 


— 


26 ei muneri U d. 


23 


— expertes U d. 


23 


zj exiftimo U d. 


26 


28 populum -^ populo 


27 


30 ac de parietum E et de porientium U 


30 


aut diponencium 


3' 


— hortaris ? 4' "^^ hortaris 


32 


31 aut E -^ an 




— Itipulationum, et U Jiipulacionum 


34 


aut 




— forniulas E \J /ormulam 




33 vobij E nobis 


— 



tu idem E d. 

Crete E Creta 

Clinia E Cljmia 

cum E d. 

Lacedsemonio Megillo E U Laceda' 
monie Gallo i]/ Lacedamonio Megald 

ffiftivo U extimo 

defcribit U /cribit 

die E diem 

Cnofiorum E Ono/iorum 

difputat U difputant •>]/ di/putam 

\nE d. 

autem E aut 

contineat ? \ concipiat 

fimus E U fumus 

putas E \J pufo 

quaerimus E U quari 

nobis E U noris 

ita U i/a 

ac E aut 

concludatur. -vj/ concludatur naturte 

tum E tamen 

latebunt E latebant 

aliter E altum U alterum 

ac E at 

haec E hoc 

in natura E natura 

facienda E/aciunda 

confeda U tum /acla 

nomine E U nom ne vij^en 

legendo E -^ deligendo 

aequitatis E aquitas 

ducendum E dicendum 

prudentis \J prudenties 

eam E U appellare eam 

aut vetando E\J \ d. 

ut 4' 'juo 

appellare, Conftituendi vero E U 
appellare, aut conjliiuendo . Verzmi 
•i^ appellarit. Conjiituendi vcro 

feculis E/aclis 

omnibus E \ communibus 

Quintus 4^ -^f^- 

adfcribito E U ad/cribi 4^ a/cribi 

fervandus E oijer-vandus 

illud 4^ iliius 

pa£lo U modo 

Quinti novi E ^iintii novam 

fententiam \J /ententias 

\\E\J d. ^ 

omnem regi ? Nam fi E oinnem 'vel 
diwnam reginam. Si U omnium re^ 
ginam/i -^ omnem divinam, Si 

non 4^ fuodo 



VARI^ LECTIONES. 



p. 1. 




p. 1. 


122 I 


ab eo E U il/ a </fo 


123 32 


— 


ordienda E criunda 


IZ4 I 


6 


caput libri E U a]/ capituli 


4 


7 


Deum E fccundim 




8 


quorfum E quorfus 


6 


12 


pra:clara E/r<? clara 


9 


— 


conditione U raiione (fed in marg. 


10 




al. cnv.dicione) 


— 


'3 


naturis E natura 




H 


fint E d. 


— 


20 


communis E U ^ / communis 


18 


21 


confociati E U conciliati 


22 


24 


et E d. 


24 




habendi E habenda 


25 


— 


vero U autem 


27 


» 


iifdem E eidem 


28 


25 


multo E U ei multo 


29 




magis E U ^nagis autem ut 


33 


26 


nientique E U metitior.ique 


125 I 


— 


Ut E U a'. 4^ Unde 


2 


— 


jam -^ ettam 


— 


^7 


exiftimanda E exifiimanda efi 


3 


29 agnationibus E agnitionihus 




— 


diftinguuntur \ dijiitiguitur 


4 


32 


qua^ritur E •»]/ quaruntur 


6 


— 


folet \folent 


~ 


— 


et E U ^. 


7 


33 


ita E U //?a 






difputantur E U difputatur 


8 


34 


maturitatem ^ materiem 


— 


35 


in terras E intrans 


9 




fatum E \J faifum 




— 


audum E a^um 




123 I 


cunique E U S^uanquam 




6 


Dei ; ipfifque in hcminibus nuHa 


— 




E de ipfjs ^inte hominibui. Nulla 


— 




■^ Dei ; de ipfh ^inte hominibus 


14 




nulla 


»5 


9 


qui E quo 






unde E inde 


16 


TO 


ac nofcat E U cognofcat 


— 


II 


ingenio prarterea. Eft E ingenio. 


— 




praterea 


17 


12 


quam E U «'. 


22 


•3 


Quod E ^a 


24 


«4 


propior E U pricr . 




— 


cognatio E U cognitio 


25 


16 


conlulto E U confulte 




17 


nata E nata effe 


27 


— 


baccis E U bacis 




21 


imitata E innata 


28 


24 


etiam E tt 




25 


obfcuras et E U ■vj/ obfcurarMtn 


30 


26 


enudavit E emendaaiit 


33 


29 cognationis E ccgnitionis 





fimus -^/ fimus 

habilitatefque E hahilitatts 

ac E atque 

iis E his 

quod principium U quem princifem 

iis E his 

coi firmat •4' confrma^vit 

ipfa E ipfe 

perficit. ^ perfecit 

quam tu E U 4' quanium 

verfantur E \i fer^vantur 

unum i]/ d. 

varietas 4' 'vanitas 

c-epi/ret 4' cepifjet / 

omnes E 4^ oot«/x 

Quod E J^/d' 

omnes E omnis 

par. Nam E ^ par. natura 

omnium 4/ animum 

in 4- '''• 

interprefque E U interprejfaque 

mentis E U 4- mentibus 

oratio 4^ ratio 

ducem \ ducem naturam 

etiam E d. 

pravitatibus ^ pranjis adibus 

et E ut 

omnes E om^iis 

quas E f/ qute 

fimile 4/ d. 

naturalis boni : lenltate eft enim E 

naturali bcno levitatis U naturtg 

h^ libro 7ie lenitatis enim et fuavi" 

tatis id eciam 
lenitate -^ lenitatis 
fuavitate ■\' fua-vltatis 
propterque E \J propter qua ad 
beati E hi 

inglorii E \] funt inglorii 
Moleftis E mokfiia 
cupiditates E U <3'. 
fimiliter E etiam 
nec E U »f 
ex E ea 
efficit. Qu3E fi approbatis E efficit 

quafi approbantes 
reliqua E reliquas 
fin quid E ut quod 
igitur E ^inte 
ab 4/ d. 

omnes, juftos E omnis eis hos 
nos E 4^ ^- 
naturam U njerum 
nihil E ut mhil 



V A K l M LECTIONES. 



p. 1. 

I z6 I 

2 

4 
6 



8 
9 



12 

i8 

22 

23 
24- 
26 
28 
32 



127 1 

3 

4 
5 
9 

10 



1 2 

»3 
H 
»9 

21 

22 
23 



aE U^. 

et vetando E U d'. 

quoque. At E quoque et 

exfecrari a natura Y. ex fe na- 

tura 
a natura ^ natura 
eft E U enim 

Pythagorea U Pythagorica 
* * * ^.\} ^ de amicitia locus 
cum hanc E trahat 
effici E U efficit 
fit E U yTf 

aut nihilo E U uti nihil 
interefle E -^/ intereji 
potuerit, jam amicitiae nomen E 
puto erit in afniciiia, notnen tamen 
^ erit in amicitia j ncmen 
eft E^. 

nomen 4' nomen tam 
quam E ^ ct. 
alteri ^ alterum 
Qu32 1]/ quo 

videtur, mihi E vidtrent hi 
ortum E d. 

omnes E U ^. 

enim -vj/ etiam 

efle E ejfet 

feE d. 

fufe E confufa 

amifia E mijfa 

tu is es E \ fuiffe 

Tite E Titi 

fermonis \ fermonis. 

fit, vides : ad refpublicas Y. fi tu 
idem ad remp, ^ fl tu idem ad 
reip. 

et ad E U et 

principia pon^ntur E in principio 
ponatur •\|/ in principio ponantur 

probentur E probetur 

fed ut iis E ut eos 

Speufippo E Crifppo 

Ariftotelem et Theophraftum E A- 
rijlotele et Theophrafio 

cum illis re congruentes E dum illos 
congruendi \ dum ilios congruenti 

rebus E ex rebus 

etiam E /« 

convidlam E conjunSiam 

etiam E et 

litibus i)/ d. 

nec unquam E neque unquam 

rogemus E U a/ rogemus 
Arcefila E Archefilao 



p. 1. 

127 25 {ci\\.t'^fcito\fciia 

— videntur U <videatur 

26 nimias edet E mifcei in U mifcet et 

— Quam E quem 

27 * * * E U (nulla defeaus nota) 

28 et in \|/ d. 

■""- 11 s E_/«j ij/ etiam 

— fuffimentis E fuhfigmentis 

29 eft E d. 

31 multifariam ■^ multifaria 

— ubi funt tamen E ubi fit tamen U 

nifi fidum 

32 quam confcientia -^ d. 

33 t^edis E telis 

35 follicitudo •4/yo/«7a^o 

— impios E d. 

128 2 au t abnucret E ««K«^r^/ 
3 naturs E U ij/ natura 

5 fi paena E pcenas 

— metus E metu 

8 Tum E Tui 

— qui U quia 

— - honefto U hcnefio modo 

— moveniur E mowntur 

— fimus E fumus 

9 callidi fumus E callidifftml 
1 1 loco E quo loco 

— nadtus, quem 4' natus qui 
I 4 facit E U \faciet 

— et metitur E metietur U mecietur 4' 

emetietur 
I 5 quid E quod 

16 ilIiE?7/e 

— ablaturum E oblaturum 

17 id E U/» 
19 qua E quo 

— agreftes E agrefies tefies 

21 fcita fint 'Efita funt ^fitafint 

— aut E ac 

— Etiamne E Etiam an 

22 quae leges fmt E qua elcgiffent 

— illi E illa 

25 quem E effet quo modo 

26 indida E ut diila 

— impune •4' '/• 

27 conftituit una ; quae lex E confiituit, 

unaque lex qua 
2S eft 4/ efiet 
32 fi poterit E d. 

34 et ea, quae E eaque ■^/ (/?, eaqm 

35 alia E,U illa 4^ ipfa 

— convellitur 4^ compellitur 
129 I Atqui E Atque 

— confirmatura E 4^ confirmatutn 



VARI/E LECTIONES. 



p. 1. 


p. I. 


1 29 I virtutes omnes E U </. 


131 I 


2 tollantur E U ij/ iollatur 




4 nafceatur -^ nafcuntur 


4 


— quod E qui 




7 non metu, fed E U rnetui \ metu et 


8 


II fupponere Uy/<^/V^r* 


9 


1 2 QucT U ^od 


13 


I 3 vertatur E vertafur corrumpatur 




17 naturs -^ naturali 


H 


18 et %J/ fl'. 


»S 


— injurla a E frVa -J/ a 




— dijudicantur 4' dijudicatur 


— 


22 Ha:c E U £"^2 




— pofita -^ ponere 


16 


23 virtus quas E unu/qui/que 




24 in opinione E opitiionis 


17 


— fita E //<z 




2^ Quod fi ita E •>!/ quid /tt 


— 


26 ejus E mV 


— 


27 ut E </. 


19 


— catum 4/ cautim 


20 


31 ut vera E j/^ra 


21 


3* fic ^U /ed 





34 probatur E probant 


22 


-— ad ingenia E ai ingenita ti\i ■^ ab 





ingenita 


24 


— natura U ij/ naturo' 


28 


130 I virtutes E U %j/ virtute 


29 


— et vitia Y. /ed <vitiis U yf</ w«« ■>!/ 


30 


y^^ «z^tV/ia 


3' 


— judicabuntur E \J juJicamus -^ aliter 


34 


judicamus 


3S 


2 non aliter ? ij' naturaliter 


132 I 


4 oplnionibus ij/ opinione 


2 


5 ni U «//? 


4 


7 quoque et turpia \ a turpihus 


...i. 


1 1 illa E illas 




14 abducit a vero. Animis E U abdU' 


5 


cit. at vero ab his 


6 


16 cum E U quoniam 




20 cernimus E cernunt ^ cernuntur 


8 


21 ratio U oratio 


9 


26 eft E U 4/ ^. 


10 


— - juftitia. Sic in ea E U ^ju/litia/it. 


1 1 


28 i\Y.fed 


— 


— benigna E henignus 


12 


29 fi cum 'E/cui 


»5 


— nec U «0« 


18 


30 benignufve E henignu/que 


20 


33 fua fponte E ^/uapte 


21 


— virtus "4/ virtutis 




— expenditur E U -i^ expetitur 




35 refert E U 4" re/erat 




j 3 1 I ut E </, 


22 


TOM. III. 





praemio ^ pretit 

mctiuntur E metientur 

gratiam -J/^-a//^/ 

amlcus per fe E d'. 

expetenda E expetenda /unt 

Quod E Shiid 

infamiaene metu non E in/amiant 

nos 
et, ut E utque 
erubefcunt E erubefcent 
et pudet E \J pudet jam ^ Vudet jam 
impudica loqui ? •\' loqui de pu- 

dicitia 
Ac me nimirum E acuminis \J -i^ ac 

nimis 
vitium vitare ^ judicium 'vita \ ju- 

dicium 'vitare 
judicio E ij/ 'vitio U 'vicio 
notatum E ■^ mutaturn U mutata 
turpitudinem \ /ermidinem 
rite E U a /e 
ejus E U eo 
recefleris U rece/ferit 
pravitates -^ de/ormitatei 
perinfignes ^ per/e in/ignes 
percipi 'E. per/pici 
aut detrim.enta E et detrimenta 
ad contrariam E U ij/ <^ eontrario 
dici poteft E U duci 
Poftremo E Propterea 1]/ Nam 
perparva E U parvu 
An E U an id 
vel "4/ ut 

Videtifne E U Videturne 
libenter E lubenter 
ad iftam orationem -^ cum i/la ora- 

tione 
quo E qua 
cujus apifcendi U cumjus a/cindi 4« 

cujus 
L. E w/ 
Quid E ^t 
Quia E ^am 
pro Confule E procon/ul 
venifFet •vj/ •veni/fet «t 
convocafie E colloca/fe ^/ cotivoca/fet 
rem E U ij/ rem cum eo 
vellem E nti 'velhm 
Quia E ^a 
Ain' tandem ? unane eft E An ni- 

terer ne una e/fet U An interemit 
ne una e/fet -4/ Tantumne una de re 

ejl 
diflenfio? Marcus. -i^ di/fenfie., 
M m m 



V AK l JE LECTIONES. 



p. 1. 

132 22 

23 

25 
26 

27 
28 

32 
33 
35 

»33 > 



4 
5 

6 

7 

8 

9 
1 1 

>3 
14 



16 



>7 



18 



20 

22 
23 



una 4/ 77/. ?/«« 

quod E y««' 

efict E ^ 

nihil E U ^. 

putarit 13 putant 

Perparvam E U P&nm 

controverliam U contro^verfiie 

ac E fli" U an 

dirimat ■»]/ diritnit 

fentis -^ /entires > 

ac E ^ 

Atticus. •vj/ d. 

meo E /ao ^ 

quidem E U ^. 

cui E quo 

videro E 'video 

Qui iftud tandem vides E </. U ^ia 

ijlud ne tandem i/ides 
Chius E Chjus 
Arifto E JryJ}o 
efle diceret E U ejfet 
utrum E njerum 
interefle E interejfet 
Ariftotele E Ariftotik 
inter ^ inter omnes 
cum R U -v}/ quod 
dicat E ejje dicat 
item E U itemque 
quod E U ^. 
appellet E oppellat 
Ariftoteles E Ariftolihs 
controverfia nata E coniraverjia 

paSia 
ufucapionem -vj/ ujujcapionem 
pofTeflionem E pojjexionem 
Mamilia E in Maniha U Manubia 

•vj/ Man.lia 
!ege U legibus 
finguli E U •if' Jingulis 
tres E -^ res 
fines E -^ finis 

Quintus. Quamnam \ ^tenam 
fententiam dicimus? Marcus. -i^Jen' 

tentia dicimus 
Socrates E Socratis 
pegerit ; iifque parere U periciijque 

parem \ peregit ujque parere 
parere E placere 
difputationem U dubitatiomm 
ut E -vj/ a/ quod 
vivere E 'viveret 
apta ij/ aperta 
naturam E natura 



p. I. 

133 24 
26 



27 
28 

3<5 

33 

34 
I 

3 



»34 



10 
II 

13 
21 

25 

27 
28 



29 

30 
31 

33 
»35 4 



8 
9 

12 



»4 



fequi, et ejus H Jed quum ejusjri 

haec E hoc 

Quapropter E U •4' «f per 

hoc 4^ ^«2?^ 

fimus E \5 Jumus 

cum E U quod 

* * * E U ^. 

nec Solonis E neque Solonis 

Zaleuci E U ■>]/ Seleuci 

daturum E U daturum ejfe 

Eft E U «^. 

id E f/? 

utinam E ut etiam 

Sed E Sic 

ita E fic 

commendatricemquc E commenda' 

tricem 
ut E ^. 

artium E 4/ rerum 
fit ; a E ^. 
uberius E d, 
una E ^. 

tanta fententia E et tantajententia 
quoniam E quam 
cum E quo 

decoris E dedecoret i^ dedecoris 
focietatemque ^ Jocietatem 
caritatis E \J carnis 
coierit cum E ejecerit. quo eum \3 eje- 

cerit quo cum -^ ejecerit cum 
cum 4' ^«w omnibus 
omnefque E omnibujque U omnibus 

quod 4/ quos 
conjunftos, fuos E U 4^ 7*"^ con- 

junSlos 
exacuerit E 4^ exercuerit 
deligenda E U eligenda 
excogitari E cogitari 
unis E U 4^ unius 
moenibus 4^ d. 

popularem alicujus definiti E U </, 
definiti 4^ d. 
naturae E U //. 
quam ipfe fe nofcet E U quafi ipfi 

nos 4^ quafi ipje Je nojfet 
quam E quijquam 4/ d, 
quam E U quijquam 
defpiciet E d. 
ratione E rationes 
judicandi ^ judicia •\>judicio 
fcientia E 4^ et Jcitntia 
quadam E d, 
fe E quee fe 



\ 



VARIiE LECTIONES. 



p. I. 

135 18 hudes i^ laudit 

21 Y>^odere E perJere 

zz tot res tantasque fint, quje inefle in 
homine E tot rejiant, ha quajint, 
ea qua in homine inejfe ■\> tot r^» 
Jl^nt , hefcque in homine inejfe 

24 quorfus 1'. U quo rurfui 

27 ampliflima 4' <i' 

— libenter E lubenter 



p. 1. 

135 28 me eum, quicunque fum ^ meeuf» 

quicum fum U metum qui cum ^ 

mecum qui cur fum 

29 effecit aJ/ efficit 

30 Vero U Vere ij/ Re vero 
— - et ipfe -^ d. 

3 1 faciendum Vjocundius (fed in mari'. 

al, facundius) 



D E 



L E G I B U S, 



LIBER SECUNDUS. 



Edit. Olivet. 






MSS. E U vf. 


p. 1. 


P- 


1. 




136 6 Fibteno (nam E Fihri mmm \ Fi- 


136 


26 facra E enimfacrd 


brino 




28 


lautius U latius 


7 efle E efl 




— 


asdificatam E adifcat 


8 libentiffime E luhentifftme 




—. 


noftri U mei 


9 aut fcribo E aut quid fcribo U aliud 


«37 


I 


Curiana E U ^irim* 


quidfcriho 




2 


ineft E U idem 


lO nunc E non 




3 


plus E d. 


— primum 4' potiffimum 




6 


juftam ij/ d. 


— non queo E nequeo 




7 


libentius E luhentius 


1 1 laqueata E illa laqueata U \ illa- 




8 


amicior E amicitior 


queata 




9 


Movemur E monemur 


1 2 tefta U teSio 




10 


ipfis E his 


— Euripos E eurippos 




1 1 


adfunt E adfint 


1 5 requietem i]/ requiem 




— 


quidem E equidem U enitn 


17 cogitabam E U cogitare 




— 


ipfa; U ipfe quidem 


— - idque E U iiaque 




— 


noftrse U niejlra 


19 tam E tantum 




»3 


habitare E d. 


— te E ^. 




20 


accipio E d. 


21 plures E pluris 




21 


Nunquid duas E quid? duafnt 


22 hanc et falubritatem E ac faluhrita- 






quid duafne 


tem hanc 




_■ 


an eft U Anne 


23 te Ed'. 




22 


nifi "4/ ut 


24 eft E d. 




_ 


forte E d. 


26 antiquiffjraa »]/ antiquijjimafumus 




24 


naturse E naiura 
M m m 2 



u 



VARIiE LECTIONES. 



p. I. 


p. 1. 


137 24 alteram E d. 


139 8 


26 Itaque E ita 


9 


29 omnes E onixe 


11 


•— Sunii erant iidem et Attici E Sym.' 


12 


phrantide ex Atthicis U •>]/ Sym- 


— 


phrantidem ex Atticis 


14 


31 SedE^}/^/ 




32 in qua U qu<e 


15 


•— reipublics E U r. /. 




— eft U adepta eft 




— pro E et pro 


— 


J38 1 Itaque contlneatur U ^. 


16 


z ttE -^ d. 


17 


— in ea E mea 


18 


•— contineatur E contineatur. Hahet ci- 


19 


•vitates duas : fed unam illam civi- 


23 


tatem putat 


24 


5 Balbo E U •\' amhio 


25 


6 juftiffimas EjuJiiJ/imas/e X^ injinuajfe 


26 


7 ut jam videar adduci E U utinam 


27 


njideam abduci 


30 


»— videar 4' 'videam 


34 


8 procreavit E procrearat -^ prccrearit 


140 I 


11 alluit E ij/ ahluit 


2 


•— tantum E tamen 


^ 


13 ut E </. 


— 


— efficeret p U effecerit 


3 


1 4 ftatim E fatis 




— familiam ^ frmariam 


^ 


16 ullum hoc E hoc iUud 


-— 


1 7 attigi E attingi 


— 


19 quemadmodum E qua 4' quam 


4 


20 Thyamis U Thebams 4 Thebanus 


7 


21 noftri E nojler 


8 


— Amaltheo •4 Emathio 


,— 


22 platanifqueEU//«/o////^a« 


9 


— illis E ////W 




24 exigis -^ ex his 


10 


25 deberi U deleri 


1 1 


27 Marcus. A Jove E Majore U ma- 


12 


jorem 


»5 


•— Mufarum primordia Uz»^raw/r/- 


16 


mordio 




28 Arati E U narraiionis 


17 


— iftuc E ijiud 


»9 


29 itidem E idem U </, 


24 


33 fingulas E </. 




34 eam E ea 


25 


139 1 fint \J funt 


26 


2 quidem E equidem 


_ 


— hercule E hercle 


i_^ 


— et E U ^. 


_ 


=— refla E reHe 


27 


6 fapientia \i fentencia, 





Dii E ^dr 

generi E U genere 

fed E </. 

venias E d, 

cseleftis E </, 

A parvis enim E Apparuiffe mi U* 

Apparuiffe mihi i]/ Apertius enim 
Si E U </. 
atque ejufmodi alias, leges '4' a^ 

ejufmodi leges alias 
ejufmodi E U hujufmodi 
hsec, et E hoc 
non 4 </. 

fenior eft Efeniorem 
sequalis -vj/ es^ualiter 
omnes E omnis 
minus E unius 
tantam E U il/ tant^e 
erat E erit 
Sex. E U «'. 

fed tura, cum crta eft E d. 
verum quoque E U 'verumiue 
utU^/. 
item \ ita 

perfefto E U -^ perfe£la 
QX.\ eji 
autem E aut 
et E aut 4' d. 

defcripta E U defcripta \ fcripta 
populis 4 populi 
favore E Ufavorem 
reEU d. 

quietam et E et quietam 
conditas E initas 
fatixerint E fanxerunt 
laturos E faturos 
illi E U illis 
beateque U heneque 
ncminarunt E U nominarent 
defcripferint E defcripferunt 
et fententiam E d. 
juris legendi Ejurulenti U ojirulenti 

■^Juris colendi 
Quo E 4 ^od 
numerandum E U numeranda 
multa perniciofe U d. 
fcifcuntur E U 4 afciftuntur 
legis nomen 4 I^g^^ non 
fi latrones E \ filatores U laiores 
confeflu E U 4^ conceffu 
aliqua 4 aliquas 
fanxerint U fanxeruKt 
poflent E pojjint 
q;U£e E U qua 



VARIiE LECTIONES. 



p. I. 

140 27 
28 



29 
141 I 

2 

3 
5 

6 
1 1 

12 

13 
15 

18 

»9 
21 

22 

23 

24 

25 

26 

27 
28 
30 

34 

35 
142 I 

3 
4 



falutaribus mortifera '^falutifera 
cuicuimodi fueric illa E cui quid 

mali fuerit 4' ^«' ^«''^ ^'ali fuerit 

ulla 
etiam E illa etiam 
acceperit E accefftrit 
Titias E \J fcias 4/ Tufeias 
nullas E nullas effe 
Livias E Le^vias •vj/ Lemnia 
fublatae Y. f illata 
rogabis E U abrogabis 
Certe E Certis 
- vobis E mSis 
Zaleucum E 7.eJeucum 
Charondam E Charonidam 
quidem E quidam 
fcripferint E \ confcripferunt 
Zaleucum E Zaleutn cum 
nominat 4^ nominant 
Locri E Lucri 
quod E ut 
Sit igitur E Si ergo 
Deos E d. 
eaque E et ea 
ditione ^ judicio 
eofdemque U eofque 
quid agat E qui agat 
colat •4' colat. 
habere E U haleri 
mentes E mentis 
et a E U «f 
verius Y. Jlultius 
Ilulte ^ d. 
putet Y.potuit 
comprehendat, nulla ratione E U 

.V d. 
cogant E -^ cogunf 
numerare qui E U numerarique -i^ nu- 

merare neque 
praeftent iis, quse E prafentefque 4" 

prafentiifque 
rationis expertia E rationem experti 

4" rationis experti 
nefafque E ne ea qua 4* ^^^^ ^^•' ?*'* 
Utiles E Ut illis 
has E d.. 
cum E ut 
multa E multa 
jurejurando E in jurejuranda 
fint E/a// 

revocarit E U renjoeavit 
quamque E quanquam U quam * 
tum tellibus E 4 teftibus his 
appellat E appellabat 



p. 1. 

142 10 

II 
12 

»3 

»5 

16 

18 

»9 
20 

20 

21 

22 

24 

25 

27 



28 



29 
30 



3» 
32 

33 



34 

35 

143 2 

3 



aliifque fententiis verfaris "E fenten- 
tiifque <verfari 
eflE^/. 

Unum U C/«^^ 

Marcus. Vellem E U VelUio \ wlle 
nifi E ubi 
eadem E eidem 
converfa E d. 
exprome E U exprime 
fi placet U d. 
Expromam U Exprimam 
leges 4* legis 
voce E iiocem 
id efl E ineffet -^ in eisftt 
XII ■4 ex his 
facratifque \3 focratifque 
potero E U potuero 
effet infinitum U effent infinitts 
audiamus E audiamus (in marg, ha-~ 

betur litteris miniatis ** 'verba lesit 

te loquitur uitus. et in textu ipfo 

Titus legitur pro M.) \J audiamus 

verba legum 
adeunto.E U aderunt 
adhibento : opes. E U hahento 

operis 
amovento 4^ admovento 
habeffit E habens \J •\' fit habens 
Deos : neve E five deos U -4 deos 
fed ne E U -^five 
Lucos E U locos 
patrumque E U -^ patriamque 
et ollos E ollos 
endo E nancifcendo U in afcifcendo 

4^ in 
ccelo \ ccelum 
merita E merito 
vocaverint E U 'vocauerunt 
propter E prater 
Nec ulla vitiorum E Neucula 'vitio- 

rum U heu calauionem 
Feriis E U Feceris 
famulis E -^famulos 
patratis 4^ p^raBis 
annuis U vacuis 
amfraftibus E atfraSIibus 
certafque baccas E cetafque bacas 
libanto E liheranto 
ad dies E U 4* addes 
ubertatem E ubertate 
foetufque E \ fetureeque \J fetumqut 
Id quod E U 4 Idque 
facerdotes 4^ d. 
quoique Divo decorae grataeque E 

(uique vi^vo cum dtcore raragne 



VARIiE LECTIONES. 



143 



1. 

9 
10 

II 

12 

13 

»5 

16 

»7 
i3 

19 
30 

22 
25 



26 

27 

28 
29 
30 



3» 
14+ 1 

3 



10 

1 1 

1 2 

17 



alii E U %J/ 1/. 

Virgines E U Virginefque 

foci publici -i/foro fublico 

modo rituque E ritu 

fiant, difcunto -^fiaHt difcunto. 

Eorum E Earum 

cum E U -v}/ quorum 

maximi E d. 

vidento E U vidunto . 

Sacerdotes E Sacerdotefque 

popalar^m E U populart 

praemonento E ^ pramovento 

iifque apparento E hifque apparanto 

-4' iifque parento 
efFata E -i^ efflata 
Foederum E Fcederis 
oratores E oratorum 
feciales ^fpetiales -i/ fpeciales 
duo E U 4' "ott 
difceptanto E 4' difceptatio 
Etruriaque -i^ Etruriaque 
difciplinam E difciplinamque 
iidemque E idemque 
obftita -4/ obfcita 
oUa U illa i|/ ea 
pro E d. 
fiant 'Efent 
Neve quem initianto E Neque ju- 

ranto -^ Neve 
Cereri E ceteri 
optuma E optima 
clepferit rapferitque E aV/mV carpfit~. 

que U ceperit rapftque ^ dempferit 

rapfttque 
parricida E U patricida 
fupremo E fuppremo 
audeto E audeo U audeo (fed in 

marg. ab ead. manu al. adultero) 
donis E fionis 
reddunto E redunto 
juris E d. 

Ne quis ^ ^ocirca ne quis 
agrum confecrato E U ^/ facrum 

confecrati 
eboris E eboli 
Hos E U Nos 
datos E U 'i/ dato 
Sumptum E U fumptos 
in ollos U illos 
a te E U altera 
breviter E U breojis 
moribus E legibus 
adeo expeftate \i fpe£lat<g 
illud E ullum 



p. 1. 

144 17 

'9 
22 



23 



24 

25 
26 



27 

28 

32 



34 
145 I 

2 
4 
S 

8 
9 

lO 

1 1 

18 

21 

22 



23 
24 

25 

26 

27 

31 

34 
I 



146 



optimum E optintce 

erant E erunt 

UTi ROGAs, poflim E U «f f/ m 

rogas pojfem \ ut et tu rogas pojfm 
edicere E U ij/ dicere 
Ain' •>]/ An 

edifturus E U 4^ diSurUs 
aliter? Atticus. ProrCus E ^litet 

quidem 
fcifcam aliter : in minoribus i^/^i/- 
cam, aliter in minoriius, Tit, 
At E U ^^ 
videte E 'videre 
malumus E maluimui 
animo E animos 
hoc oportet E huic corpori lictt 
vanefcere E d. 
nec amnibus E nec a manibus -^ nl 

manibus 
Quod autem E ^o tamen 
amoveri E admoveri 
eftE d. 
etiam E d. 
adhibito 4/ addito 
futurum 4' d. 
Quod E tum 

judex E U 4/ homojudex 
etiam E U 4^ noffe 
paruerunt E U paruerint 
nec E ne 
Xerxes E Xerfes 
a E </. 
etE//. 

exiftimare E exifiimarit 
quae ccrnerentur E cernere 
plena E plena omnia 
qui E U 4' ^«0 
in fanis 4^ infans 
eftent E U 4^ effet 
religiofis E U 4* religiofus 
Eandemque U Eandem 
luei E lucis 
in agris E magis 
ea E U 4^ ^nim ea 
cum E tiim 
Larum E -^ patrum 
fervare Efer^vari 
fed fortium E fortium 
autem E aut 
vitiofurn U incenfum 
Cylonio E ^ Clyconio 
Epimenide Crete E Epimeniis decreto 

•\f Epimeni decreto 
non E et 



VARIiE LECTIONES. 



p 1. 




p. 1. 


146 4 


Araque vetus ftat in E Ara qua ve- 


147 II 




tuj^iitia ejl U Ara qme ^oetujiijfima 


— 




eji ij/ Araqve vetujiijjima eji 


12 


— 


Exquiliis U 4* quajlibet 


»3 


5 


Fortunae \ Fortuna detejlataque 


«4 




qus E d. 


15 


— 


deteftanda et i^ d. 




6 


Vicae Pota; E U mce poetA 


16 


— 


fingenda Y. ■\> et 




7 


vincendo atque potiundo \ vincendi 


— 




et potiundi 


«7 


— - 


fiftendoque Rjlatas audi U -^ Jlata- 


— • 




fandi 


18 


— - 


cognomina 4/ cognominaque 


'9 


— 


Statoris E qua Statoris 


— 


9 quoniam E quando quidem U quotiiam 


22 




quidem 




10 


Spes E d. 


25 


II 


cmnes E omnis 


— 


12 


Fors E U -^/forum 




— 


fignificantur ^ fegregantur 


26 


»3 


Primigenia 4 Pnmigenam 


— 


— 


gignendo U gingnendo 


— 


— 


comes. Tum * * * E U comefium 


27 




(DefeSius non babetur NotaJ %{/ 


29 




conjeSlum 


33 


»5 


operum E operis 


— 


— 


quas E quos 




16 


compofitor E U 4' compoftio 


148 2 


— 


et "4 d. 




17 


libamenta E Uberamenta 




>9 


perxte ■\' partum 




23 


finguli E \J Jingulis 




25 


focus Yjfocum 


3 


26 


ut E et ut 


— 


M 


idem E /. 


4 


27 


tenemus E habemus 


6 


28 


prsefint E poj/int 


8 


- 29 


peti 4 pati 


— 


31 


prasfunt E prafint 


10 


32 


Continet E U continent 


— 


33 


confilio E et confilio 


1 1 




optimatium E optimatum 


— 


34 


facerdotum E, facerdotem 


— 


»47 4 


noflet E ej/et noffet 


»3 


6 


et cum audoritate E ■\i cum efl auBo' 


16 




ritati 


— 


— 


hoc E heec 


' — 


7 


exiftimare E exijiimari 


— 


8 


pofle a E poflea 


17 


9 


comitiatus U conviciatus \ comitia 


18 




toHere 


.— 


— 


et ■ii'd. 


19 



21 



tt unus augur "Efummus 

ALio DiE E U 4 aliter 

ut E aut 

agendi E agere 

aut dare U dare 

ut Titiam E 4^ etiam U eciam 

Livias E U Levias 4 Lemnias 

Confulis et auguris E U ccnfules et 
augures 

foris E U ^ familia 

fine E UyJ/ 

audtoritate E auSioritatem 

magna E magnas 

fed E ut 

in E d. 

veftra E U mjira 

divinare E U divinatio 

avibus E manibus 

fignis E fgnis quee U Jignis quo if 
fignis quos 

quod, cum 'S.JJ ^ d. 

Deos E U 4 ^. 

concedamu5 E U concedimus 

benignitatem E U 4 ^. 

ea E d. 

cecidifi^e E accidiffent U 4^ accidijfe 

enim Polyidi E poli idei p. U Polydori 
4 Poludei p, 

Arabum, Phrygum, Lycaonum E 
ad parigum hcanonum U ad pati- 
gum (in tnarg. al. pergumj lycao- 
nium * * * ^ ad parigum Lycao- 
nnm 

vetuftas E vetufa 

certa E U certe 

Attii Navii E Aiti Navi 

admirabilia E et miralilia 

Itaque E Ita 

fcientiam Efententiam 

dupliciter E 4 dupiex 

ut E aut 

tempus E d. 

ad E et 

faepiflime E U 4^. 

et E U 4 «' ipfa 
et -vl/ ut 

valet E 'valeret 

et E U 4 »/ 

horumque E U -^ forumque 

fancimus E U ^^^«•«■'WK-f 

procurationibus E procubationibus 

fuperque E ne illa ne 

hsc E hac 
reprehendam E comprehendam 



VARI/E LECTIONES. 



p. 1. 

148 22 
23 
25 



30 
149 I 



5 

8 

10 
1 1 

12 

»3 

15 

17 
18 

19 
21 

22 

26 

27 
28 

29 

31 

33 

34 
35 



150 



10 
»3 
»5 

»7 
»9 



eft E idem eji 

excepto E expeHo 4' expeSiato 
lacchus E Xicchus -i/ laccheuf 
Eumolpidaeque E Eumolphjdaque U 

Eumolphidefque 
veftri •4' nojiri 
tum nihil E tamen Jtihilo 
in nofturnis -^ inmcentes 
Qua E ^a lex njel 
imprudentiam quidem 4' impuden- 

tiam 
ademeris U adime 
ritu Cereri E U quo ritu ceteri 
Cereri •4' cateri 
Confulum E confultum 
animadverfioque E animadverjio 
Diagondas E Dyagonidas 
Deos E et deos 
et E </. 

vexat E 'vixerat 

Sabazius E Sabbeius U i^ Sabeius 
audaciam in admittendis E audacia 

'vivet. immittendas 
faedis damnet, atque implam Ey^- 

das quadam atque impia 
circoque '^ fcutoque 
circo E cuto 
voce E <vice 
Namque E Nam 
languefacit U languere factt 
civitatumque hoc E ci^vitatum hac 
fervare E U 1I' confervare 
quarum -^ quare 
funt Ey^ 
oh^E. ad \ in 
longeque E U longe 
valde E d. 
mutari E imitari 
mutatione E imitatione -^ immuta- 

tione 
Ego E U 4' Ego autem 
compleri •4' compledi 
■ feveritate jucunda Efeveritatemju- 

cundam 
exultent E exfultet 
demi E U inde demi 
patriis E U patris 
colantur E colatur 
Apollinem E d. 
qusefiviffentque E quaffentque 
antiquiflimum -^ d, 
Deo E eo 
Idaeae E mea 
facrum E \ efacra 



p. 1. 



150 21 


Solos in E Soles ifihinc 15 foktim ^ 




folem 


22 


civis E cujus 




cum E d. 


24 


inceftis E incefio 


25 


placare E U placare quidem 


28 


vi^^latae E <violante 


3° 


Quze E qu(e non 


31 


attingancur U attingamus 


32 


hominis fortunam ^ homines for- 




tuna 


33 


vos E U 4* '^eos 


151 3 


Circumfpicite E Circumfpici hoc U^» 




Circumjpicit hac 


~ 


animo E U 4^ animus 


4 


Nos E U nos 


S 


denique omnium, confervatas patriae 




E U de fer-vata patria 


9 


Quorum E U 4^ ^o 


10 


diftrafti ac diflipati E U diftraSla 




ac difjipata \ difJiniie ac dijfipate 


II 


qui E U quid 


— 


iis et E U 4^ his qui 


13 


fepultura U Jepulturis 


— 


caruerunt E honoribus caruere 


15 


aliquanto E aliquantos ^ aliquas 


17 


et E nec 


19 ponderamus Y. ponderemus 


22 


nifi E injyri 


— 


nunquam E d. 


23 


cum E tum U tamen 




cupiditate, tum E U cupiditatum 


24 


religiones E religionis 


25 


Reprimam U Deprimam 


27 


habeo 4^ hahui 


— 


Tantiim ponam, erui E tamen penam 




merui U tantum panam merui 4" 




Tantum e rebus 


28 


pasnam 4^ d. 


— 


et E U ^/. 


29 judicio 'Ejudiciorum 


30 


gaudio comprobetur E U gaudeo 




comprohentur 


33 


domiciliorum -^ domicilium 




facra E \J Jacro ^Jacrum 


35 


privatim E privatum 




et E d. 


152 I 


ebur E d. 


2 


fani "Efaui 


— 


Ligneum E 4^ Lignum 


3 


quod qui 4^ quodque 


— 


cE ejl 


— 


dedicato E U 4^ cavata 


4 


ne E U 4^ »(c 



VARIiE LECTIONES. 



152 



«53 



1. 

5 albus E y, 

6 in E etiam 

— maxime E autem 

7 aves et E >}/ habes U hahes ei 

8 forms \] ferme 

— ab uno E U adhuc 

— uno abfolutje -i]/ una ahfoluta 

— hujus exenipli E hujufmodi exempla 

9 funto E U funt 

10 reftrifte E refrida ^ ftri8e 

1 1 fegniorem E U -4/ infigniorem 

12 fubigendam \ fubiciendam 

1 4 reftat E U rejiituta 

— O EU^ 

1 6 expefto E »f ^^c?o 

17 pertinent E/fr//«^ 

— Vero E 4' ^(^^ 

21 quasque 4^ quoque 

•— pars E U 4' ''^•f <?' ''''■' 

22 qui paulum modo ingenio pofiit 

E U quid hotno ingenii 4 quid homo 
ingenio pojjit 

— quaecunque E U ij/ quacunque 

23 caufa E U </. 

25 Sed jurifconfulti E U Si jurifconful- 

tus "4/ Sed jurifconfultus 

26 videantar E 'videatur 

— ignoratione E ignorationem 
28 etiam E ^/ 

— eft E a'. 

30 Pontifices E pontifcis 

— iidem E ■iff fde 

3 1 Saepe E -4 a/ 

32 cognoflet E cognofceret 

34 aut religione E U tulh 

— Ergo i}/ Si ergo 

1 <le fepulchris E^/ de fepulchris 

2 parva E perpauca -^ perpawa 

3 haec E hoc 

4 facra E -^ facra hac pofita 

5 auftoritate \ audoritatem 

6 iis eflent E -^ his efl 

8 quod eft E quidem 

9 Quseruntur ^ ^arentur 
«O adftringantur -^ afiringuntur 

1 1 e vita "4/ cunifa 

— emigraverit E -^ einigrarit U migra- 

'verit 

12 qui E <^«/V -J/ ^«/ f«;w 

— teftamentove E tejiamentoque 

15 fuerint \fueru)it 

— cum moritur, ufu E -i^ commoriturus 

ut 

16 ^iEV quiji -^ quod Ji 

ToM. m. 



p. I. 

18 ut is, qui E et fi quis -i/ utfiquls 

19 neminique E \ nemini qui 

— folverit ^folveret 

— perinde E -^ prcinde 

2 1 defcripta 4 defcripta fnnt 

23 adftringi : hasreditate E 4^ adflringi 

hereditatcm 

24 fi inde E aut fiindt 

26 igitur E ^. 

— Pontifices pecuniam Y. pontificum pe» 

cunia ■^ Pontificum pecuniam 

27 facris •]/ facro 

— conjungi Ejungi 

29 fi in teftamento Efine tefiamento U 

ft intefiato 
3 4 approbat ij/ approhavit 
3; quas qui E U ^. 

— non 4^ nafcuntur 
154 1^4 Namfi 

2 minus E munus 

— alligaretur E delegaretur 

— ac E a/ 

3 aliquis 4^ aliquid 

— cujus E ^/W 

4 heres E heredis 

6 folum V folis 

— fine E U 4 «i/^ 

— coheredibus 4^ heredihus 

7 alligari E allegari 

8 fine E ^finit 

•—• religione 4 religio ne 

— capere E habere 
—— heredem E heredes 

12 Pontifices E/(JK///f<rrV 

— homines E hominis 

1 3 pontifi^ium E U pontificum 

— civile pontificiura E d. 

14 quodam E qucddam 

1 6 fi vos E U 4 ufibus 

— Pontifices eftetis E U 4" p^ntificis 

effet fi ^ 

— pontificalis \J pontificihus 

1 7 iidern E U 4 ^^if'^ 

— eftis E U -4/ (/? 

— peritiffimi \5fpi etijjimi ■\' Jpernitis 
-— hac E U 4 ^*^ 

18 illam 4 i^^^- 

— eluditis E U illudifii \ illuiilis 

— P. E poft 

19 itemque E idemque 

— qui E 4 ^o^ y^' 

— caperet E 4 caperent 

20 Jieredes E 4^ heredibus 

N n n 



VARI.^ LECTIONES. 



p. I. 

554 20 



21 

24 

25 

z6 

27 

28 
29 



30 
31 

35 

355 1 

2 
3 



7 
10 

1 1 

12 

»5 

17 
18 

20 



22 
23 



24 
26 

37 



28 

3» 
32 



Habeo ■>}/ ^^ ^o 

pontificiuni IL pontifcis ^ poniifcum 

Quid E i^ui 

caput E U apud -^, capit 

Qiiod E ^id 4' Pm/. ^.^ffi 

hoc E 4/ /^ic 

noluiflet, il/ noluijfet P 

adnionct 4- T'it. Admonet 

jurifconfultus E ■^jurifmifuk^ 

Mucius E MuniuJ 

idem E d, 

fuperiores \ fuper 

dicebant U dicebat 

qui quid E U 4/ quic^uid 

facris 'E facri 

pontificium 'E pontificutn 

jure E d. 

tlE d. 

quafi E quo fi 

ea 4^ d. 

quod legatum 4^ quo legatus 

fitque ^ ficqut 

pietate 4^ pietatis 

extera ■i^sxtra 

A. E U 4/ ^. 

Popilia 4^ Pompilia 

denicales E delita lex 4^ deljica kx 

appellats funt E appellata efl 

quia E U 4^ ?«« 

refidentur U refidint 

quam E U qua 

jus, quibus neque E ^ jus »t ne U 

jus ut me ne 
Lare vervecibus E U f 'verheribus 4" 

e Lare vervecibus 
porca E U porta 
contrafta 4^ confraSia 
id E illud 
Cyrus E Cyrios 
adU « 
aras U ara 
ufam 4^ humatatn 
Anienem E Antenem 
Sylla E Silla 

corpori poffe E U corpore fcjfit 
accidere E accedere 
cE U « 

Corneliis E U CorneUits 
enim E enim et 
jufla 4^ bufia 
fepultis '\J fepulchris 
humati 4^ huniari 
tum in jis E tamen in his 
tum et illic 4^ tumulus illic it 
ac £ at 



p. 1. 
»55 33 

34 

35 



156 I 
3 

7 

8 

9 
10 

12 

13 

14 

17 
18 

20 



22 
23 



74 
26 



27 
28 



29 



32 
34 

35 
157 I 

3 



navi necatus E ^iave vecatus 

mare E r,iari 

quod os E quos U yao/x^ 

extaret E exfiare U 4^ extare 

porcam E 4^ portam 

elTe E 4/ ^^/ 

contraftam, et E U cantraSlet \ Cin.\ 

tra cenfet 
porco E U -^ porro 
mari E tnare 
ji;re Ejuris 
Sed E et 
tabulls, jn E d. 
fepelito Efepellito 
neve E U «^ 
addit E addidit 
indicat Ejudicat 
qui E 4^ i:^. 

clari viri ? Marcus 4^ d. 
Tite 4^ l^ite clarcs ] 

ut Tuberto E Tuberte 
C. Ed. 

confecuti E nonfohti 
Sed E Si 4/ Tite. Sed 
decretum a E decreta 
Noftis E nofiris 
et E U <j'. 

DOMINA E U MINA 

hujus dedicandai E hadifican 

collegium E celligi unum 

publicum E populi cum 

potuifTe E potuiffet 

minuendi E 4^ minuendi funi 

tranflata E tranflat^e 

Hoc U h<!ec 

afcia E ajfecla U afecula 

riciniis E ricimiis 4^ re.ciniis 

vinculis E U 4^ vincla 

tollit etiam E tolli et -^ tolli etiaK 

radunto E cadunto 

lefTum U lefum 

ergo E </. U igitur 

^lius E Alius 

Acilius E Atiliiis 4^ Cicilius 

fe — —— L, jEIius E U intellexerutii 

Jed Juneris Lelius 
L../EIius \ Lalius 
verum E U 4^ 'veterum 
e natura E natura 
morte E mortcm 

funebria, quibus E Junebris a qtiibus 
quo E 4^ quos 
quibus fervilis unftura E qua Jimul 

juniiura 4^ ^ua Jervilis undura 



y ARI JE LECTIONES. 



p." I. 

157 4 circnmTpoi.ntio -^ drcumportatio 

— et E </. 

5 acerrae U a8eror& 

6 ornamenta E d. 
— qai E U quee 

8 Credoque E ■4' ^^redt 

9 ledtique E leSlifque 

— » flernerentur E fiiterentur 

10 id quoque E idque 

— fandlum "^ faticitum 

— cum eflet, Neve aurum E q^uam ef- 

fent neue aturum * 

1 1 humane E humana 

-— excipit E U •vj/ excipiat 

•— Quoi E 'vetat ut cum U wtat «t cui 

•\> preecipit, altera 'vetat tit cui 
\ z vlnfti efcunt E U \ junlli ejjent 

— afl; im E ajlra U -vj/ ajiim 

— fepelire urereve Y^ fepellireHtur XJ fe- 

pehrentur '\/ fepeliretur 

— fe E et fine U 4' ^^ »(fe 

13 efto E ifla U iflo 

— fepelire, et urere 'Bfepellirent aere ■>}/ 

fepeliretur aere 

14 privatorum ^ pri-vaturum 

15 quod E quid 

16 adjici E adici 

1 7 videtur E ^vereretur \ njeretur 

— arcere E U acerbum ijetat -4/ acerhum 

— forum, id eft, veftibulum fepulcri, 

buftumve E eorum idem fepuhhris 
tumve U eorum idem •veflihulum 
fepulcris tum 

20 indicatur E U ij/ inducatur 

21 dominufque E 4^ '^- 

— funeris •\' funerifque dotnus 

— utatur E ludatur 

— liftoribus E Uttoribus 
2.Z virorum E U 'viijorum 

— memorantor E U memorantur 4' ^^- 

moranto 

23 cantu E U 4" ^^ cantus 

— profequuntor \ frofequantur 

24 Grseci E Gracchos U Gracos 4 Grce' 

cus 
^— nominant -]/ nominatur 

27 Qninte E quaro 

— csteri 4' cateros 

— modum E modo 

28 quos E quis 

— progrefTa E proceffa 
-29 vides. Sed E vidijfe 

— minimam olim E minime mollem \ 

nimiam olim 
30 alio^juin E U </. 



p. 1. 

157 30 exempla 4 «W//-2 

32 intelligunt E U itiielligant 
35 hoc jus E U 4 ocius 

158 I injecerant E U ^ fecerant 

4 inibant 4^ inirent 

— parentes E U 4 propinqui 

5 quid E U 4 "if q^i^ 

6 jufta confe(^a 4/ bufia conjeHtt 

8 decemviri E U 4^ «'"'' 

9 undecimam E Jf U 4' decimam 

— tabulam E tabulas 

— neve leffum E a« fieffum U «« /«- 

fiexum 
14 Tu'(tt?or) aut monumentum E ium, 
bona ut monumentutit 

1 6 Ceramico E geranico 

17 fanftum Uya7;f//«« 

— eft E ^. 

1 8 efFecerint \ facerent 

— opere tedorio E U ^a: opere tex» 

torio 

— exornari, nec Hermas E ex narim 

thermas 

19 licebflt imponi E d. 

20 nifi E ubi 

22 habet E Hunc 

23 Pittacus E PiBacus 

24 aliorum E alienum 

— idem E eidem 

25 increbruiffe E increhuijje 
z6 minuit E munivit 

28 e republica maxime, tuendasque 
E U ^/ reip. maximaque tuenix 
4^ ^/ r. p. maxime tuendaque 

—^ peritifnraus E \ paratijfmus 

30 Sepulcris E Sepulcri 

— novis E nobis 
5 1 quid E quidem 

32 columellam E coliitmiellant 

— aut 4^ autem 
1 59 1 hsee E hoc 

6 vivus E U vivos 

7 mortuus E U mortuos 
•— quod U d. 

8 homines quinque 'E,\] ■^ d. 

— abfolverint E abfolverit 

9 plus E U prius 
1 1 igitur E auiem 

13 cenfibus a minis "^fenfibus animi 

— dicit E dicet 

16 religionis E f^//^/o««« 

1 7 Nos E Noti 

■— quidem E equidsm 
1 9 haec E /^-flc 

N n n 2 



D E 



L E G I B U S, 



L I B E R T E R T I U S. 



Edit. Olivet. 



MSS. E U %{/ 



[60 4 


inllitui E tnftituljii 


7 


dicis E U diligis 


8 


nec niniis valde unquam E d. 


— 


nimis E minus 


18 


prasfit E pojjit 


22 


aptura E apertum i^ a£ium 


23 


quod E quam 


— 


intelligi E U 4' nihil aliud intilligi 


24 


nec domus B domui 


26 hic E hsec 


27 


fuprems Efuppretna 


61 3 


in E U a/ in 


II 


fme E d. 


12 


quorum E quorumque 


14 


obtemperandi E imperandi 


16 


qui 4* quod 


-— 


imperet E U 4/ imperart 


— 


e/Te E U ;J/ ejfet 


17 


et E quod 


18 


parendum E imperandun 


»9 


folum ^Jolo 


20 


ut eos E eos 


25 


iifque cives E hifque civis 


26 


noxium E U innoxium 


27 


vinculis verberibufve U 'vinclii 




•Verberibus 


— 


coerceto; ni E U coercento iis : 


-— 


majorve E U major 'vero 


— 


populufve E populo Jine 


28 


efto E eji 


— 


judicaflit \JjudicaJfet 


29 


inrogaffitve E interrogajfitve U /«- 




terrogajfefvt \ irrogajftfve 


— 


per E d. 


— - 


efto E U ^y? 


30 


imperabit E imperabat 


— 


ne E d. 


— 


quodque E quo 


— 


geret E gerit 


3» 


P/linores E mimrii 



p. I. 

161 32 plera E plures in prelia U -^ pralla 

— erunt E erant 

35 vindicanto -^judicanto 

162 I contraftas E contra^us 

— fenatus E natus 

2 agunto E arguunto 

4 is primus E his prius 

5 aevitatcs E U 4^ civitatis 

6 tuento E tuenfor 

7 partes E partis 

— pecunias, aevitates Epecunia civitatis 

•4/ pecunias ci^vitatis 

— ordines partiunto E ordinis partiti 

Junto 
9 probrum E probum 

— ne E non 

— bini E binis 

1 2 difceptator E dijcrelor 
— privata E privato 

1 3 potellate pari E U 4^ poteftati pa^ 

rento 

— quotcunque E quocunque 

14 creverit E creaverit 

15 iique E hijque 

16 appellantor E appellaminor 

— fummum Y,Jummus 

1 7 Ollis E 4 ^«//« 

— ^o^^vXx \ populo 

— fuprema 'Ejupprema 

18 ni E rf'. 

— ^vitatem E ci^vitatem 

1 9 difcordiaeve E U 4 dijcordia 

20 efcunt E U 4' ejcunto 

— 2enus E U 4 's'' 

— creverit E creaverit 
31 quod E quid 

— teneto E U 4^ tenunfa 

— - magifter E U magiftraius 



V ARl JE LECTIONES. 



p. I. 

l6z 22 
23 



24 
26 
28 

29 
30 

33 

34 



35 
163 I 

2 
3 



163 


I. 

18 




20 




21 



8 



10 



1 1 



12 



»5 

16 

17 



Equitem cunque qul E aJ/ Equitatem 

quicunque 
Aft U ^«/ 
Conful is E ccn/ul U ij/ confulis 
magifterve E magijiratufve U ij/ ma- 

giftratujne 
reliqui E U 4' wf reliqui 
creveri t E creaverit 
parcunto E pariunto ^ pareunto 
kEfed 
Plebes E Plebs 
quos 1}/ quas 
tribuni E et tribuni 
quois E U quo is 
Aft ni E U eji 
prohibeffit, fenatus confulta E U 164 

probibet fe 
perfcripta E prafcripta 
vacato E vocato 
judicia E ^ etjudicia 
jufTa ^jujia -vl/ d. 
confcifcentur E confcifent U eo fcij" 

centur 
At fi E U 4/ ^ut 
extra U extra quidem extra 
caeratore jefus fit E quo ararium ex- 

haujit U quo erario hefufcit 4' f^^ 

terario tefus fit 
cseret E U coheret 4' coercet 
eique U -i^ ei qui 
csrandi U -^ coherendi 
Cum U at i 

Confuli E confilii 
plebes E popuius 
iidem E U idem 
ad U ac 
asfus E U cefus 
Quae cum E ^acunque U ^acun- 

que in 4' ^ueeque in 
quasque E U qutecunque 
agentur E agento 
Senatori E Senatorem 
nec aderit E U ne caverit 4^ aderit 

Loco orato ; 4^ ^- 

modo orato E moderato 

Vis E ■\' jus 

abefto E ^ adefio 

agendo U augendo 

adoris eft ^ au£ioris efo 

femel confulunto E U confidento 

patiunto E partiunio 

irroganto E rite roganto 

nifi E ni 

comitiatuip 4^ tomitatum 



165 



23 



24 

25 
26 

30 
3« 

33 

35 
6 

8 
12 

13 

14 

15 

»7 

22 

23 

I 

2 

7 
10 
1 1 

12 



»3 

15 

16 

»7 

18 

»9 



23 



24 
26 



ferunto E referunto 

psena par efto E \J pana partnft 

fide E U -]/ fdem 

Privati E U 4" Privata 

Difcerem 4^ Difcere 

rem E U r^ 

et E eiiam 

brevi E ob rem 

a E abs 

allatum E ablatum 

iifque Ey? m \ fuifque 

cujufque E ejufque 

reipublicas E U 4^ i'« re 

non E U ij/ »0» modo 

lege E U ^J/ legibus 

Atqui U y^/^«« 

libris •v^ //ifr/j, quod facienduti 

Dione E Dyona 

acute E acuti 

farailia \J familia tua 

ifta U ipfa 

Ariftoteles E Ariftotiles 

Heraclidefque E Heraclidti 

Ariftotele E ArifotiU 

ut fcitis E infcithis 

et E non 

nimis E minus 

Confulibus E eonfuli bis 

ut E qnod 

nata E U damnata 

fed E et 

converfa E convertenda 

* * * E U nulla lacuna nota. nifi 

quod in margine E manus (hunc 

locum notandum ej^e indigitans) po~ 

natur. 
redeunto E pede uno \ repedandum 
a E ex 

Jam 4/ ^ Jam 
quam E d. 

Omitto i|/ TzV. Omitfo 
legatione ha;reditates E legationein 

herediiatis 
perfequuntur E profcquuntur 
hominibus eft E omnibus et 
reapfe lit E ^ poffit hoc -^ re ftt 

bac 
procuratione fenator E \ procuratore 

fenatus 
leviffimus E njis U le^vis 4* le-vius 
tribunus plcbis U et eciamplus 
tum E tunc U cum 
annuum E annum 
decedatur E difcedatur U reetdatur 



VARI;^. LECTIONES. 



p. 1. 

465 28 ps.reant E parel/unf 
166 I urbis E i/. 

— ablegatus •<]/ legalys 

2 ex E a'. 

3 recreatus 4/ «//f/o quo pailo creatus 

4 impio E 4/ imperio 

7 Atque E ^. U ./^« fa^ 

— C. U lum 

— Flaminium E U Flaminius 

8 funt E 4' videntur propter ijetujlatem, 

9 Tib. E d. 
.^ D. E ^. 

II C. Curiatius E conjuratus 

1 3 runis -vj/ ruinis 

m-~ iis ficis E exitiis U w«// n]^ in/citiis 
injitus 

14 permutavit E/fr/«r^«i//V 

16 a E f / 

— refpublica E m^. 

1 7 proferamus E proferam ' 
20 exacuifTet E acuijfet 

25 ne E nec 

27 furor edere E \5 futura /edare -i^ fu- 

tura reddere 
— ■ belluae E balbee 

33 pofTum. Marcus 4^ ^0^« 

34 tribunatus prasclare 4^ trihunntus. 

Praclare 

— perfpicis E/fm/// 
167 I feleftio E 4^ eleiiio 

— ifto E ife 

2 eft, fi E Sed U e/i/ed 
"— Confulum U con/ultum 

3 peccata — inefle E in ipfa ijla po- 

tefate inejje /ateor U in i/la po- 

le/iate ineffe /aleor 
5 tribunorum E tribuni 
7 quod E d. 

— lenior eft E leniorem 
9 At E U 4/ 4? 

1 1 per E U 4/ </. 

12 neftus U nocenus 4/ vetitus 

— etiam U m^w 

1 3 illud 4^ illum 

— perculit Y. pertulit 

14 fapientiam majorum in hoc E U •4' 

Japientia majori nihilo 
I 5 poteftate E potejias 
1 9 deni E U </tf»/ 
2 1 plebes E //f^.? 
23 libertas E potejlas 

26 incidit E U vincendi \ incedit 

27 habuit E habet 

28 plebs 'Eplebe 



167 



168 



169 



I. 

29 terrore E erro 

30 tum pefte E tempejtaie 

3 1 il non ceffiflem E concejji ne \ fi cej- 

/i/jem 

32 hoc E hujus 

1 fi 4^^ '« 

2 furentis E U /erret is 

-— fi populum E tribunitia. qui 

f in me plurimum 4/ tribunitia, qui 

9 non E nec 

— quid E quicquid 
—- fuifle E/a/V 

10 deberi E U deleri 

1 1 quam tantopere E quantopere 
1 2 autem 4- -''^^ 

15 hujufmodi U ^«y»i 

1 7 Haud E Aut U «/ /?»/ -^ ut 

19 vetere E d. 

— permanes E perfi/is U perfeveras 

20 Nunc E U non 

24 comitiatus E U comitatus 

— morae E mores 

26 fenatus E \5 fenatifconfuhe 

27 neminem E U neminem immortahm 

28 cooptatione E ^ cohoptatio 

30 Ejus E U hujus 

— funto E U rata funto 

31 quodque E yao/"^a<? 

— creverit E creaaierit 

32 defendant E defendat 

— principis E \ principes 

— ordinis 4^ ordine 
poflit E pDffi?tt 
parebitur E parelunt 
eft. Is E et his 

•— vitio E 'vitiis 

2 eft, et late patet E U -^ fed et altera 

— \x\.E ■\> ut et 

3 tx \ et ut 

— Atticus 4''2'- 

4 retinet E teneant U retinent 
pace tua dixerim E U //«f^/ utjam 

dixeram 
voluerint E 'voluerunt 
Nam E ^. 

10 ne veniet E neque veniat 4^ nec veniat 
1 2 fi q uid E et quod 

1 5 diei E dierum 

— etiamfi E eifi 

1 6 et iftum E ifum 

1 8 Caeteris E U 4« //. 

— fi eft, tenemus Y^ftc temus •i^fc ie- 

nemus 
21 L. E U d. 



33 

35 
I 



5 
9 



VARIiE LECTIONES. 



Tp'. 1. 

169 22 duo E U Juos 

25 inf erioris -^ tenuioris 

26 a E i/. -v}/ a^ 

— id E flrf' 

27 ferret E/eret 

30 deberent E dcbehant 

— eifdera E cupiditatibus ejufdem 4' <"«- 

piditatis ejvfdem. 

31 quanquam E tamque 
34 viri E U </. 

170 1 fuerint \} fuerunt 

2 fecutam \ fecuturam 

10 cundlum E cundam -^ eventunt 

1 1 vel — civitatis -^ d. 

1 3 illis libris E «//n locis U •4' «/«j //- 
bris 

15 Proximum E U -^ proximus 

1 6 libera E -v^ libero 

— nec E ut nec 

\ 7 velint -i/ 'vellent 

1 9 aut reo E -^ an de reo U aa/ de reo 

20 judicando \J judicanto 

— aut lege E U ij/ ^a/ in lege 

— rogatione U rogacione 

— fcifcenda clam, an E U -4/ clamax 
— — ferre E fere 

24 pofiit E pojjtnt ■\' pojfunt 

25 Quintus. 4/ ^/« 

— Frater E ^ia 

27 fed obtineri E et obtinere ^ fed oh- 

tinere 

28 cum E quia 

30 optimatium E optimatum 

31 tabelJariam legem abftulifle E in 

tabellaria lege oblulijfe 

3 2 idem E id eft 
2 occultaret E U occultare his 

5 elt Gabinia E a Gabinio 
— ab E «^. 

6 Caffia E lex Cajfia 

7 a nobili homine lata eft E ah hotmne 
nobili lata 

•— pace Eparte 

8 omni E U ■vj/ ow«/j 
■— rumufculos E •>}/ ramiifculos U rivuj- 

culos 

— populares E U -^ populari 

9 ratione U racione 

— aucupante E U occupante 

10 ne U ut ne 

1 2 relinqui videbatur E reliqui 'videbat 

1 3 perduellionis E perduelliones 

14 quoad U ^»0 ^^ 

— vixit E fl'«Ar// \J junxit 

— fe E U ^ /f v/ 



P- 
171 



171 



1. 

H 

»5 

16 

18 

20 
21 
22 
23 
24 

25 
30 
3' 

32 
33 



34 



35 
172 I 

3 
4 
6 

9 



10 

12 
16 

18 



»9 

20 

21 



22 
23 



C. Popilium E populum ^ Calius /»- 

puhim 
nocuiffe et E nocuijfet 
Marco 4^ Cn. 
fluftus Efletus 
fimpulo Vj fjmbulo -^ fimplo 
quidem avo E U -4. quidem. ^i 
Utinam E Ulinanque 
municipali -^ municipalibus 
quoniam ^ non 
populi Romani E 4" ^('p' 
fed ■>]/ d. 
ab hoc E a 
nihil E d. 
duco, quam hic Conful conftituerat 

E d. 
poteftatem E 4' poteflatt 
demum E U item 
Sed4/ 
etfl '4 ^t Jie 
pro E per 
libertatem iftam E U /« ijlam liher^ 

tatem iftam 
ut et U ut de 

nota •4 'vota 

tolleret E tollat 

appellet E appellent 

tantum E 4 tamen 

ofFeratur, uti 4/ efferatur ut 

in eo E U w 4 </• 

ipfo 4' ipja 

honefte 4 honefla 

gratificandi E U gratificandii 

folebat 4^ ^' 

noftra E noftra 

fequitur E Jequar 

quibus E quod 

agendi E 4 agi 

Quse cum populo E U </. 4 ^cequt 

agentur E U aguntur 

funto : id eft E U Junt et 

fedata 4 adjedata 

Ador enim E U AuBor enim et 

et fingit E U effingit 

quod E 4 qiiod Ji 

eft enim fenator is EJenatoris «nim 
4 efl enim Jenatoris 

— auditorem E 4^ auiiorem 

26 rogatus 4 rogitatus 

27 oratoris U orationis 

28 aut E U 4 «' 

29 fit E/> 

— nullo E nullum 

30 tolli diem E tsllit idem -^ tolli dim. 



VARIiE LECTIONES. 



p. I. 

172 30 aut cum E ut cum -^ auiem 

33 addit E adit 

— teneto E U tenet 

— eil fenatori E wjiri /enateris 

34 militum E 'viritim 

35 srario E oratio 

— quos amicos E quo amicos 

173 3 omne E omnes 

— diligentize \ et diligentia 

— memoriffi efTe, fine E memoria eji m 

•^ memoriam ejfe Jlne 

7 minus \ magis 

— . et humanum Er/? atque inhumanius 
4/ et humanius 

8 republica E rejponfio •»}/ re/publica 
g praeftantius ■vj/ prajcius 

10 malae E U malo 

1 1 aftoris E U i]/ auBores 

— efle fraudem -4/ abej/e/raude 

— dixi E ^/« 

1 2 quem E yaa»» 
J3 C. EP. 

— de Cn. E U dignum %!/ deftgnato 

— feditione \ /editionem 

15 cui E <:«« 

1 6 turbarique 4' turbari ^uod 

— permovet E permonet 

— agi E U (Zf^r^ 

j 7 amittit E ^ amitti 

18 Sequitur E d. 

21 deinceps ij/ d. 

22 auguri parento ^/ d. 
25 auJpicio E -vj/ au/picia 

27 reipublicce ferre ij/ re/erri 

29 leges E U legis 

30 tollit E 4' toili 

31 Nondum cognitis feditiofis \] num 

dum mitis/it /ediciottis ^ et notidum 
initiis /editio/is 

— ne cogitatis U \ negocialis 
^z majores E U majoris 

33 noluerunt U voluerunt, 
■3 4 haec E 4' boc 

— vis -^jus 

35 et juflum E d. \ ju/fum 

— omnes E omnis 

— fingulis E d. 

— nifiE^. U/fi4'/ 
174 I noluerunt U voluerunt 

— enim E etenim 

2 adhibet E adhibebit 

— confilii 4/ auxilii 

— fufe ^ /ui/fe 

4. magni ingenii E magnus tn ingenio ■^ 

magnus ingenio 
5 aftum E U -i^ /aiium 
h enim 4* <^« 



P I. 

i74 6 quam E U qua 

— comitia E ami/fa ^/ d. 

7 prasterea \ propterea 

— coraitia 4/ neque comitia 

8 privilegii E U ^/ privikgia 

9 omnino 4^ ««« 

— nobis E 4^ 'vobis 

— et E fl'. 

I o melius U d. 

— de quo Y. i^ de c\5 d\ c. 

— latrones fcivifle E patroni civis V 

patronis tuis -^ patronis /civijfe 

I I dicerent E U 4^ dicere 

— cundam Italiam E cun£la Italia 

12 Sequuntur E U 5«i jra/^ 

— captis E capitis 

13 fint E \3/unt 

14 pasna par efto E \5 pan^ parento 

15 multa E mulSia 

1 8 librariis E libritariis 
20 creantur E creatur 
25 iis Cenfores E in cen/ort 
27 poflunt E pojfent 

— fint E e/fent 

29 integram E integratam 

30 jam E etiam 

31 Si nos E U -v}/ ^id/i nou 
— ■ locus 4/ ^ofaj tamen 

— nos E U tamen 

33 eft E cl. 

34 populi Romani E reip. 

35 dicendum E dudum 

175 2 turpiflimum puto E /OT///^/«aOT 
3 animadverto E U animadvertor 
-— plerofque E ho/que U /&«/ quoque -^ 
quo/que 

— magiftratus U magifiratibus -^ in ma- 

gijiratibus 
5 facrorum E d. . 

— dicendum U d. 

7 de jure E U \ jure 

8 nam E TJ non 

9 perite, meo E \J peritum eo 
\o judicio 'Ejjudico 

— At E U nos ac 

— cogitare E U cogitari 

\ 1 atque E U etque ■\' et qua 

— Romani E reip. 
13 expefto 'Efpeilo 

Ad calcem iflius libri Jn Cod. U 
/cribitur, ab ead. mam, Hec de le- 
gibus Ciceronis, quod exara/fe an 
corrupi/fe wrius dixerim ambigoi 
adeo enim depra^vatum nailus exem» 
plar /ui, ut 'Oi^tTrs^, magis quam 
Davo, ad eam rem opus extiterit 



D E 



o 



C I I s. 



A D M. F I L I U M, 



LIBER PRIMUS. 



Edit. Olivet. 
p. 1. 

176 5 a.nnam fji. fer amum 

6 oportet f/. oportmt 

1 1 idem x, ^ idemtidem 

1 2 orationis ^ d. 

15 dicendum A, ^ di/cendum 

20 utrique f* utraque 

23 exiftimari f* exijiimare 

177 I folum /x, i/. 

2 jam illos hjam illis [kfejam illis 

3 eft /A ^. 

5 nemini A neminem 

— adhuc contigiiTe /a tetigijjh 

7 tt Y- d. 

— dicendi X dicendi Jludium 

9 orator parum vehemens ft vebemens 
orator. parum 

15 fplendideque yi.fplendide 

1 6 Ifocrate X, f* Sccrate 
18 ad te ^ </. 

20 et gravia ;* gravia 

23 et A, p, ^. 

26 eoque A ^oyw e/ 

3 1 pervertunt ^, /x pervertant 

178 7 ftabilia f/.f}abilia certa 

10 Itaque x //« 

— Academicorum X, f* Achadcmicorum 

11 Pyrrhonis, Herilli hpyrrhonis et erilli 

fj. pironis et calii 

1 3 officio jw, o^r/Vj 

— deleftum A dele£latum 

14 Sequemur igitur X Sequimur igitur y. 

Sequitnur 
I j; ut X wro 

20 fufcipitur ij/ Initium hujus operis ufque 

ad hunc locum deejl 

21 difputetur /x difputetur. De dupplici 
, diuifione, offidt et mdii diviftone 

TOM. III. 



MSS. A, |t*, «^ 



p. 1. 

178 23 alterum X, f* a//^ra«r «/? 

25 hujufmodi f* hujus 

26 num quod x, (*, i^ numquid 

— alio majus fit 4' «^. 
29 videtur \ fx, 'videntur 
5 1 of&cii A </<? o^aVV 

— quoddam ^ quiddam 

33 quod X quoniam 

— Koctof^ufix X cathothsma (t. eathadofma 

34 *»t&?«o» X, fx., aJ/ officium 

179 I efle /* <i. 

2 dicant /ia, ■4' <//f««/ 
4 Nam A, 4/ A^^aOT «»r 

— faftu ^, ^ failum 
6 Tum /x Ckz« 

— aut anquirant X, /s* ««/ inquirunt ^ in» 

quirunt 
9 conducat t]/ conducatque 

1 2 rapere f* recipere 

1 3 deliberando ^, /a /« deliherand» 

17 folet, fed [ii.folet. dehet 

1 8 utruni i]/ utrumfit 

19 utrum 4' utrumfit 

— Ita quam "K Itaque -i^ Itaque quam 

— efle f* ^. 

20 debere reperftur hd. 

21 igitur i/. ergo 

— tum /A tamen cum 

ZZ difterendum ^ dijferendum eft 
23 a natura ^ d. 

25 videantur A, /*, -^ 'videntur 

— quae /x, qutecunque -^ qua ei 

— anquirat^ adquirat /* acquirat 

26 paret 4' comparet 

27 item X, /x, 4/ fl^/m 

31 paululum A, ^paulum 

32 quod ^, 4' quoniam ^ qui 

Ooo 



V A R J M LECTIONES. 



p. I. 

170 33 cauCas -^ cau/a/^uB 

34 anteccfliones 4- antecejfionem 
180 2 degendam i|/ regendam 
3 \\y\ d. 

6 celebrari \, ja, -^ et celehrari 
y a. (t oblri velit \, /^, -vj/ yf^V oledire 
'velint 

12 tuni jM. /a«r 

13 rerum aut 4- '*^''««« 

14 beate 4 ^<^' btateque 

1 5 quod |:a id quod ^J/ fl'. 

— fincerumque ■^Jincerum qu9d 
20 quo A quo autim 

24 qui jM, 4 y«/j 

25 animal ;tt animal qmd ad 

26 partium fiL pertinet 

27 animum /* animam 

28 conferfandum u. confervandam 
3 I efficitur ^ ccfifcilur 

33 dicimus •4' dicatur 

— laudetur /x htidatnr 
j8i I Formzm 1^1. Fortunam 

4 perfpicientia 7v perfpicieuda 
8 ineft /^ ^ 
10 implicata //. muhiplicata 

14 perfpicit fj. perjicit 

15 celerrime X, 4 cihberrimt 
i6 rationem A ratione 

17 et fapientiffimus 4 ^- 

— rite /1* rt'. 

20 parandas [t. peragendas vel parandas 

23 ipfis 4^ ''. 

26 agitatio /a cogitatio 

28 confervabimus ^, |tA ohfervahimus 

34 ducimus -^ putamus et dicimus 

182 1 aflentiamur 4^ '^^«//«'•«a^ 

2 autem f* </. 

— et /A d. 

4 multamque ju, magnamqne 
8 audivimus T^, 4* audimus 

— ipfi ?. (/ 

iz confiftit jM. rc«/?;V// 

13 tum 4 "'^ 

14 ftudiis /A y?a<jVo 

17 verfatur >,, jji wrfahittir 

21 funt X (/. 

— in qua virtutis 4^ quo' 'virtus 

22 con]\in&.n j/. conjuniia eji 

24 cui 4^ cuiquam 
28 aut lege ^ a/ A'^? 

30 Similifque \ ftmulqut 

31 quo \|/ quojujium ijt 

— fit 4// 

33 appetet \>., -^ plus appetet 



p. 1. 

182 35 patria i}/yf/5/ /«/r/« 

— vindicat ^ 'vendicat 

183 I ita ^, 4^ «t 

— terris 4" terra 

2 creari f^ procreari 
4 aiFerre 7^ conferre 

10 audeamus x audemus -^ 'vtdeniur 

1 1 exquiru»t A inqmrunt^ 

— dudla /[A ^/^(2 

14 poffint ■\' poffunt 

— propulfant >i/ia^K/ 

15 impetum /:/ rf'. 

1 6 afFerre 4^ inferre 

1 8 aut fi «■/ 

21 Maximam autem partem A ^at maxi- 
ma autem parte 

2 2 aggrediuntur ji* aggrediuntur hominer 

4/ aggrediuHtur nonnulli 

24 araritia |1a injuria 
26 autem /^ ^. 

30 etiam A f«/«» 

31 quibus X quiius in 

33 vituperanda ^ a;//a/«^-«K<j''fl ^^ 
184 I in (/., 4 ^- 

— inciderint p inciderunt 
4 ejufmodi /a hujufmcdi 

6 id /w. ^. 

7 atque X, /^ f/ 

8 errore >., -^ d. 
1 3 utium ^ «« 

14 et 4 etenim 

1 5 cogitata /*, 4^ cogitatu 

16 aliquo A d. 

2 1 occupationibufve /w occupationihus ut 

22 debeant /a debent 

25 plerique ^/''«''/«'/f»^ 

— expetunt ^ expetant /x expe£lant. 

26 folent ^foleant 

— ducant \ putant \/. putent 

27 cum A /3'. 

— aiiequuntur /.<. affequantur 

28 incidunt: difcendi />i incidunt. Sed 

Tullium non fufficit in^vefigare ve- 
rum. Sed equius njacare reip. 'vo- 
luntarie, quia nchil jujium, tiiji 
fuoluntarium. difcenJi 
jo quidem /* quidum 

34 ago^c [tfacere 

35 qui A, />i ^«/ dum \ qui cum 
185 1 nihil A «// 

2 nihil operae, mVA Xnil operce, nil 

3 Quoniam 4^ ^in 
10 quafi /* quafifi 

1 7 Ut f* ut non 



VARIiE LECTIONES. 



i8s 



i86 



1. 
»7 

20 
23 

24 



25 
31 



32 

33 

3 

5 
10 

II 



187 



«3 



14 
16 

»7 



18 

^9 
23 

26 



28 

30 

33 
34 

35 

2 

6 

7 

8 
8 

*3 



promifTum faceie X, ■\> furio/o facere 

promifum 
migraie i|/ negart 
propofui A, ^, >]/ /(y«/ 
Cum tempora ^, f* £a f«/w tempora 

4^ £/ fa/w frt <•«« tempore 
commutantur i^ mutantur 
enim ^ </. 4/ <'//'a«» 
aliquod, et conventum \ adeo et con- 

•venire ita 
inutile [h utile 
Nec X Hac 
fint f/.funt 
inutilia A utilia 
xitc ■^ nec etiam 
cui ^ cui qtiidem 

majus non >., f*, -vj/ «?<y«^ damnum 
ut 4^ ^/ 

Jam A .7«»» in aJ/ /« 
pleraque jw. pluraque 
in (X f/ /« 
dierum induciae ■\> dierum non 

noSlium inducia 
paftae X, ^t, adee 
noftu ^ ?2o<f7£ 
quideni A quidam jk quidem civis ^ 

'videtur quidam 
Fabiura >. Fakiam rffe 
nihil ^ nil 
ut X, /* //. 
ne appetentur x, >}/ «ff appeierent /* 

«* appeterent 
utrique y. utrifque 
jpfi X ^. 
autem ij/ ?/;fl/w 
quid /ji quid factat 
pofthac >. pojlbac audeat -^ pofihacfa- 

ciat 
confervanda X fervanda f/., -^ obfer» 

•vanda 
hominis \ hominum 
autem >. d. 

non immanes >., /a nec immanes 
Hernicos >. Herninos 
Nollem /x. Nollam et ^ Nollem et 
aliquid >., ^, -^/ aliquos 
at A, 4^ 'i^el 
cum %|/ /«;!» 
vi (K, 4'. 
ii ^ ^7/ 

imperatorum ^ imperatore^ 
Ac /* ^/ 



187 



I. 
'5 

16 

«7 
18 
21 

25 

30 

33 
35 



188 



189 



I 
2 

3 
4 

6 

7 

»3 

»5 

16 

17 

21 
22 

23 

24 
28 

31 

34 
I 



4 

5 

9 

1 1 

15 
16 

17 

«9 
21 

23 



rebus repetitis ^»., 4/ pro rtlus repe- 

tendis 
ante /x </. 

militabat A militavit 
unam 4^ '''• 
pateretur (i patitur 
eum obligaret ^ eum ohliget f* ehliget 
fcripfit /*, -^ fcrihit 
miflum ^, 4^ dtmijfum 
perduellis A perduillio 
lenitate ^ levitate 
Status ^, ,1*, ^ Jiatutus 
poteft ^ /i^/ 

eam,qaicam>.eumcumquocumiJ!,eum^uo 
bella %]/ hellum 
appellari A, ft, 4/ appellare 
efFecit ^, jm, (?^V// 
contra ft contra remp. 
decertatur /a cerlatur 
tajfien 4^ 'um 
eafdem 4^ d. 
propofita ;i, ^a /0///« 
civi aliter >, ^, 4/ ci^viliter 
prsciara u., 4^ praclara fententia 
belligerantes 4^ helUgerentis 
cernamus utrique|u,^«r<7«a;. utriHque 
hera x a'. 
fors 4^7^»^ 
maguis p, magis 
gente x, fA., 4/ genere 
finguli ^, -Ij fiigulis 
promiferint ^ promiferunt 
confervanda /;* obfervanda 
ab X </. 

fervandam 4" obferniaxdam 
jufta >.juxta 

vulpecuIiE •\> 'vulpecula eji 
honiine >., 4/ ab homine \i. ef ahhomint 
cft f/. d. 

cum fx /K»!r /aw 
efle >. d. 
ac \ et de f). et 
facultates A, \i.facuhas 
hxc 7i ^. 

aliena ^, /*, 4^ alienam 
et quidem A, ^ d. 4^ equidem 
hique 4* hi 
ab -4^ ,3'. 
et IX d. 
ell ;i, M. ^'. 
idem juftum "hfitjuftum \ idtmfit in^ 

jujium 

O O 2 



V ARl JE LECTIONES. 



190 



p. I. 
189 24 

25 
27 

28 
30 
34 
4 
5 
7 

9 

10 

1 1 
12 

»3 

»4 
16 



18 
20 
24 
26 
27 

3» 

34 

35 
2 

4 

6 

8 



191 



12 

16 

»7 



»9 

20 

22 

28 

30 
31 

32 
33 

35 



192 3 
6 



ne |M Kt 

quod ^ ^. 

et relinqui •vj/ y«aw religaas 

plerumque ij/ plurimumque 

etiam A ^. 

liberalitati -vj/ libertati 

fin ;v, ^y? 

plus habebunt 4' ^. 

praeclare f* /?o» praclare 

efle /x (/. 

quemque il/ unumquemque 

lenioribus h le-viortbus 

jam ^ d. 

non -4/ «^f 

plerumque ^, ^ plerumque eji 

Atque haec ^ At hac />» -1^/^«* ^cf \ 

Aique ha 
diligimur A, ^, 4' diligamur 
Sin •^/ <S;« autem 
fi ea ^ /f j« M fA^f 
annon ?^, /u. <j« 
afferunt A, pi efferunt 
non reddere ^ «/r redderi 
Oiaximo n* o^i/o maxime 
animo ^ animi 
modo jtt morbo 
repeniino "K, 4' 'vel repentim 
delata ;\ deleda 
fint fji.fufit 
plurimum x plurima 
ille /x i. 
tamen ^ Cum 
natura A naturte 
difcendo >i diendo ^, </. 
conciliat ^ confiliant 
conjungitque f*. conjungun^que 
ulla y. ulia alia 
dicimus /* diximus 
dicimus ^ diximus 
enim ^ autem 
inter omnes4' '^* 
fic obferventur -^ ferventur 
in h ab 

in multas jw, /'« permultas 
comiter ^, f*, 4 comiti 
accendat /a accendant \ accendit 
facit ^ et facit ut \ facit ut 
lacet X, jM., -J/ luceat 
Uiia 4/ i^a 

prscipitur ^, /^ pracipit -^ prac^pit 
aqua profluente A, i^ aquam profuen- 

tem f/. aquam ^rofuente 
alquid -vj/ d. 
ad /x /j'. 
lucet ij/ /«fffl/ 



p. I. 




192 7 


limus (jLfumus 


8 


autem ?k fa/>« 


9 


propior jix, proprior 


1 1 


eii?,d. 


12 


judicia 4^ ^* 


M 


multifque ?k <i multifque f* tnultaqttt 


14 


focietatis ^focietas 


15 


cnim jix f«/"/w communi et 


19 


communia /a etfunt communia 


25 


autem 4/ ^h/»? 


26 


et ^, p,, ■^/ (/. 


32 


movet A /wo«f/ 




inefle 4^ effe 


34 


inefle 4 *^ 


193 1 


amabilius i^ flabilius 


5 


conficitur p, confiitit 


6 


dum funt -^ funt deinde 


— 


inter illi a, jm, /«/^r eosfrma 


8 


omnium f/. omni 


9 


gravior \ gratior 


12 


oppetere 4^ appetert 


M 


Quo A, 4^ ■£■*■ quo ft. Eidem 


jt» 


Sed fj, Sed ct 


»7 


tribuenJum /x attribuendum 


18 


maxime ^, ft. maximis 


20 


perfugium A, f>. profugium 


21 


quibuicum A, /*, 4 quibus 


25 


amjcitiis A aw/V/V 


27 


his A ^. 


28 


quid cuique ^ cuicuique -^ unicuique 


— 


necefle 4/ neceffarium 


— 


vel fine /x «vf/ mbifcum wel fne 


29 


Ita /A Itaque 




iidem x /Vm 


30 


Sunt quaedam ^, /x 4^ Suntque 


3' 


\xi -^ ut fi 


32 


At ;k y^«/ 


«94 2 


deducendoque "K demendo wl 'verlen 




doque j/., 4^ ducendoque 


' 3 


reliqui /l* relinqui 4 reliqua 




quantum cuique dtbeatur -^quantutn- 




cunque cuique debetur 


5 


ut nec ^ «/ 


6 


artis /x d. 


8 


facimus A, f*, \ faciamus 


9 


quoque "K d. 


14 


humanafque /x humanas 


17 


etenim K autem 


18 


virago >., f». njirgo 


20 


da "4 dat 


22 


laudamus K laudantur 


24 


Decii -4 duo Decii 


26 


ipfe (ji. d. 


— 


animi ^n. </. 



VARIiE LECTIONES. 



p- 


1. 




P- 


I. 


194 


30 


non |i/, </. 


197 


18 




3« 


non % d. 




'9 




33 


probe •4' proprie 








34 propugnanteni 7\, ■\' pugtiantem 




21 


»95 


2 


enim A, ^x ;/. 




23 




5 


etiam y. d. 




30 




7 


et A, f/, d. 


198 


2 




9 


media 4/ magna 




3 




12 


morem jx tnoram 




5 




»4 


excellit /x exceUat 




18 




»5 


prxftare "K praejfe 




»9 




16 


concupieris /ut cupieris 




— 




18 


plerumque A d'. 




29 




»9 


confequantur ^ ajiquantur 




34 




20 


vi •4/ d. 




35 




— 


quo ^, fA, '4' quod 


199 


2 




21 


eft ;1A^. 




3 




25 


natura ^ naturam 








29 


eft A d'. 




— 




30 


cupido "K, p. cupiditate \|/ cupidus 




4 




31 


aditis fA additis 




5 


196 


I 


cum ^ «/ 




6 




2 


admirari A, p, «a? admirari 




8 




~" 


nullique neque ^ nullique nec f* nul- 
lique 




1 1 

16 




3 perturbationi ^, ^ -perturbationt 




iS 




5 


fed et fj^fed ut 




19 




6 


vitae \|//)rfl u/v 'vita 




24 




7 


rerum ■4' rerum caufa 




— 




8 


fplendor xfplendor efi 




— 




9 


etiam y. d. 








10 


eft in X, fj. in 




29 




12 


et ji* f/Za»? 




jo 




»4 


praeclara >. honefia 




32 




15 


duceudum /i, /* dicendum 


200 


I 




»7 


verfantur f* verfentur 




— 




18 


a lA. d. 




7 




26 


glorise 4/ ^. 




8 




29 


aut non /* ffo« 








32 


et metu f* t»m metu 




— 






voluptate h 'voluntate 




10 




33 


cum Pi, f* /«OT 




— 




34 


etiam jw. <«'. 




»4 


197 


I 


removerint /x, 4/ removerunt 




15 




"-~ 


perfugerint /a profugerunt ^/ perfuge- 
runt 




19 

20 




5 


qua '4' ^«fl rt 




— 




9 


otiofis ^, /x, 4^ otiofos 




24 




12 


aut /L* f/ 




25 




»5 


gerendas f* d'. 








16 


rempublicam ?i r^. 




30 




'7 


dediderunt 4^ dederunt 




33 






valetudinis imbecillitate h 'valetudine 
imbecillitatis 


201 


I 

4 



aliqua 4^ o 

laudemque concederent 4* ft laudet% 

concedant 
admirantur A, f*, 4^ mirentur 

et- putent ^ </. 

adjumenta 4^ adjumentum 

et f*y^^ 

eo "K, fA d. 

eveniat u. adveniat 

in 4/ etiam 

contingit 4^ contigit 

funt ^ fint 

vere a (e ^ 'verefe prabuit fji. verefe ait 

difciplinae A difciplitiis 

Quin 4^ ^i 

verfaremur h converfaremur 

videbatur K, //. njidebantur 

Parvi A, fA., 4^ Par^va 

eft ^ ^. 

exfcindenda /^, 4/ excidenda 

Tib. A, fA Titum 

attingit \fi attingit 

quod 4^ f»<' 

otium /x, 4^ odium 

ipfa |Lt //. 

qui A, /lA, 4^ y«// 

meo (w, meo quidem 

rempublicam 4^ rep. 

ubi triumpharet ^* triumpharet -^ ubi 

triumphum 
efficitur 4^ effuitur 'virtute 
afficiendum K effciendum 
id A d. 

etiam 4^ autem etiam 
Punicum f/. Punicum fuit illatum 
nec ji/t wf animo 
de gradu dejici ;^ dejiti -^ de gradu 

ejici 
prsfenti Kpraflanti 
praecipere A, j«. percipere 
aliquanto /«., 4^ aliquando 
prudentia f^ prudentiee 
quiddam f/. quiUem 
autem jw. d. 

crudeliter f* crudeliter agatur 
elt -K. d. 

reperies A reperias 
et cogitatis et ^, 4, et cogitationis ^* 

cogitaiionibus 
leniter \ f,, lei/iter 
fapientis Kfapientis efi 
fufcipiunt f/. fufceperint 
dimicareque K dimicare 



V A RI M LECTIONES. 



p- 

201 



202 



203 



I. 

7 
8 

9 
10 
12 

13 

14 

16 

«9 
20 

21 

24 

25 

26 

29 
3» 

32 
I 

4 

5 
8 

9 
10 

12 

14 
18 

19 
26 

29 

3» 

2 

5 

8 

9 
II 

12 

»3 

15 

i3 

22 

23 
26 

30 
3» 
33 



pro patria ^< proprtam 

ne X «ff 

fuiilbt -J/ ^/ 

vertit (Lc, -4/ pervertit 

Arginuffis -J/ ^rg'/.f 

putabant ■\> putarant 

illa /:>i </. 

fe p,, ^ fed 

fuit X ^. 

qua %}/ /« yaa 

rem |M, remp. 

enim -4/ ^;V 

poftque /x /i5//aj 

nunc /K, <^. 

audent ^ audeant 

prjefuturi /ix, "^ profuttiri 

civium X omnium 

tuentur /a, •4' tueantur 

ad X d. 

perniciofifTimam X perniciofam 

difcordiae -vj/ dijcordia ort^ 

neque nj/ «f^«f ««^ pecuniam aut 

confeftabitur A confervaiit 

ea /x «flj 

ofFendat ;>iy9 offendat 

oppetat x, /ix, "4/ appetat 

ell /M f??/^ ^ 

uter 1]/ utrum 

adminiftraret -J/ admiwfirarent 

praecepit p, pracipit 

audiendi ^ audiendi funt 

putabunt X, ^x,, %}/ putabant 

cenfebunt X, /a, tj/ cenfebant 

caufa vj/ ^. 

punitur A, ^*, 4' puniet 

eft /A^. 

vero ij/ fl«/m 

et X i. 

voluntatem ^ <voluptatcm 

aquabilitas -^ a^ualttas 

et fji. et ideo 

item X, f*, 4/ idemque 

video A i;/Vfe patrem 

fffipe \ femper 

fuit X, /A ^. 

fuum X ^. 

praefidentes A, \>. prefidenttt 

etiam ij/ ^» 

fecundjffimis T^fecundis 

hilque X, f* iifdemque ^J/ ^;V dentqui 

tunc X, f*, 4' <^. 

maximi ^, /n, maximi effe 

refpublicas regant \ remp. regunt 

muitos fA, 4' tnultos reperimus 



p. 1. 

203 33 

204 4 



5 
7 
8 

9 
10 

12 

16 

17 
20 
21 

25 

28 
30 

3« 

205 10 

18 

19 
24. 

26 
28 

31 
34 

206 6 

9 
I 2 

»3 

»5 

16 

19 

23 
26 

27 



aut /:/, aulem 

ufus jt/, «/tt w/aj 

amicis impertientes /Jt animas impar- 

tientes 
parta 4/ parata 
utilem //, utilem modo 
liberalitati X libertati 
pateat /,(,, 4^ ^areat 
vitasque A, /a, 4^ '^^f^ 
ut /X, «/. 

Hujus -J/ C»/'ar 
non queac /x nequeat 
Quidquid eft /a !^idquid -^ ^id efl 
antegrefla 4/ ante egreffa 
non /x ^ nw 
veri 4/ ijerum 
tueri /x intueri 

et X, //., 4/ C/? 

id X ^. 

fic /Ayf? 

omnium 4^ omnem 

2l reliquis X ^. 

fubjefta jjL fubjeiii^va 

Hsc 4/ ATof 

decoro fji, decore 

diceret x dicerent 

eft 4///V 

reliquarum A, /^, 4^ reliquorum 

quid ,1* </. 

cum 4/ /«»» 

fmt ^K, -i/funt 

natura x a'. 

quod /L4 quoque 

fpedlatur X expe£latur 

cum quodam lepore X, /a quodam le- 

pore 4^ '3?. 
fic X, /^yf^ 
quifque p, ^a« 
etiam p, a'. 

diifoluti ^ diffoluti et fatui 
maxime 4^ maxima 
eo 4^ ea re 
deducit 4" ducat 
fequemurque "hfequimur 
hominum x d. 

confocietatem /i* confolationem 
accommodatum /* accommodatum efl 
probandi y. probandi funt 

qui 4^ ?«« 'i'^''^ 

fugiendumque /* quid fugiendum 

Ita X, 4^ Itaque 

quidquam /* quicquam debes 

poffit [t.pofJis 



Y A K l JE LECTIONES. 



p. I. 

206 27 

3' 

32 

33 
207 2 

3 

7 
8 

9 
12 

16 

»7 
20 

21 

24 
25 

26 

27 
28 



208 



209 



29 

35 
I 

2 
3 



1 2 

»3 
22 

24 

27 

31 
32 

34 

I 

4 

7 

8 

12 

»3 



officii 1/. officii mediccris 

elucebit ■»]/ lucebit 

omnis \ omnis animi 

exrultantes \ exulantes 

h\ >. d. 

perturbantur \i. perturhentur 

ora \|/ enim ora 

qui aut fji. qui 

fedandofque ^, ^, \ Jeiandofque ejfe 

ac A, fA, •vl/ <7a/ 

ita |i/. 1/. 

{ed jiA i/. 

honeftis ^, f/, 1}/ honejlatis 

Cn [A d. 

ingeniofum ><., -J/ ingenuum 

Atticorum A antiquorum 

funt />i ^. 

illiberalis -J/ Jiberalis 

fi >]//; congruo 

ac ^, f/, <7/// -i^ ut Ji 

adhibetur •>]/ adhibeatur 

quidam \i. quidem 

omnia^ d. 

delabamur % elabamur 

difcendo X dictndo 

anquirit /u,, ^ inquirit 

paulo jw, ^. 

modo jiA Caveat moda %}/ Ca^veat mo' 

nemus modo 
quidam f* quidem 
quis f^ aliquis 
intelligitur /x intelligatur 
Sin fit quifquam X, i]/ Sinjit quijpiam 

jji. Sedjijt quijpiam 
ei "K dico ei 
ejus ?i d, 

natura ^j. natura hominis 
diffluere \ dejuere 
enim \ yi. d. 
varietates •>!/ 'voluptates 
Ai-^ Et 
atque -4/ at 
contra ■vj/ contra auttm 
ulla |Le d. 

Pcenorum ^, %J/ Pcenorum gente 
pratcipere ■vj/ praripere 
furere fji,Jurem 

ex infidiis A, j-i, %]/ (/^ injidiit 
qui /A qui jt 
cbfll A, f^, "v}/ r/rt^x 
Itemque /x Itaque 
aliuni /A accepimus alium 
de %)/ f 
et in patre ^ </. 



209 



1. 
16 

»9 
21 

23 

28 

30 



35 
210 2 



7 
II 

16 

17 

»9 
20 



23 
24 

25 

28 

29 

30 
31 
34 
35 
3 
6 

9 
12 

»9 
21 

26 
27 
28 
29 

30 
3' 



32 

33 

212 I 

2 



21 I 



Tvlancia X Mantida f/. Mantina 

ne A, (LA, rj/ «^f nen 

vituperandorum fj. 'viiuperandorum 

propter natUram 
cuique tJ/ unicuique 
eft f/, a'. 
noftra naturaj regula f/. \ nojira re- 

gul^e 
nequcas X, ix non queas 
emergit X emerjit 
ideo quia ■vj' ideoque 
imitans /ia, •4' imitaris 
inculcantes joc conculcantes 
irrideamur ^, jx rideamur 
in jw /« o/KWJ 
haec |iA ^. 
ipfe jt/. </. 
alius fx aliud 
in eadem caufa ?> d. 
Num ^, ij/ iVo« 
autem "k d, 

inferviret \ injervijfet 
et jucundum A,. //,, -,J/ ^. 
perveniret ^ 'vetiiret 
millies oppetere x miles cppetere ^* 

millies appetere 
illa />i illa qute pa£iis eji Ulixes 
fuum X, (W., %J/ ^. 
fuum A Si autem 
vitiorum -vj/ malcrum Je 
Medumque •4' d. 
Rupilius fA Ruiilius 
hoc •\' hic 

fapiens a, ^ia, ^ Japiens '^ir 
erit ■>!/ ^ 
poflimus %}/ </. 
iis fA </. 

divitisE /A divitias 
fe ^ </. 

aliqna gloria ^ aliquam gloriam 
Fit A /"/>/ 
inllitutum confequantur/* conjlitutum 

conjequantur \ injlitutum Jequantur 
enim ■vj/ «a/tw 
cum fA /«/« 
adaniavit -vj/ ama^vit 
implicatur ^ inprimis implicetur 
Nam quod -vj/ Namque 
Prodici um ^, -vj/ prodigum (a prodigum 

'vitte 
deligendum ?v, /x, ^4/ eligendum 
vivendi \ d. 
fatu edito ^, /*, -^ Jato 



VARI^ LECTIONES. 



212 



«13 



I. 

3 

7 
10 

1 1 

H 

15 

16 

»7 
21 
22 
24 
28 

30 

3» 

32 

3+ 

35 
I 

3 
4 
6 

9 

lO 

20 

21 

2+ 
29 



30 
214 2 

3 
7 



9 
10 

17 
20 
24 

25 

33 
34- 
35 

21C I 



fludia ij/ r;V/«w 

iive felicitate ■^Je/idftite 

excellente X excelkntia 

habuerunt ^ haberent 

modo A d. 

quid X quid ita 

eft ei ^ f ///7« jiA ^ 

vitae f* ^. 

deligendo A eligendo 

ut fortuna "Kfortuna -^ natura 

contulerit \ contulit 

Eam jn Eam enim 

deleftent -v^ deleliant 

probentur 4' probantur 

diffuere x, f*, ^ diluere 

prascidere A prafcindere 

efie A (/. 

fit \ ejl 

feret \ fert 

patris X, f^ /i/r/r/ 

defenfitare /x defenfare 

fidem X </. 

omnique /;* omninoque 

impium /a, >]/ vitium 

deligere fA, 4' eligere 

enim A i^a/fw 

infcientia //., y injcitia 

officiis ^ (^. 

cum \i, d. 

volent jji. vellent 

minuendi 'K diminuendi 

tum f* tamen 

libidinum ^ libidini 

accefl^erit "K, ^, -^ accejftt 

fu£e fA d, 

jure i}/ d. 

agere \facere 

alieno anquirere ^, ;* <2//e inquirere -^ 

alieno acquirere 
fere -^fere omnia 
fit /^y?/ /» 
iis >i ^. 4^ ^^ i»// 
Principio "K Frincipio enim. 
turpem \, fj., -^ formam 
imitata ell ^ imitatur 
fuerunt ^/.fuerint 
re /x, 4/ ^- 

fint, nominibus ac /x, \ funt 
ducamus |i* dicamus 
appellemus X appellamus 
Latrocinari 4/ "Ot latrocinarl 
adulterari \ adullerare 
dicitur 4/ dicere 
pluraque ^, f* pkraque 



p. 1. 




215 4 


eam fententiam 4^ eadcm fententia 


5 


ab omni 4/ omne 




quod A quod ita 


8 


teneant x, /* /^w^rf^ 


10 


vero /A non 


1 1 


apta f* <i/>^r/^ 


12 


quidem y. aulem 


— 


veteri difciplina 4/ veteris difciplin^ 


H 


ne jtA ^. 


17 


igitur X d. 


21 


ducere debemus f* dicere fokmui 


— 


forma ^forma virili 


24 


inepti x, f*, 4/ ineptiis 




offenfione x, ft, 4/ <3'. 


28 


tantum quas 4/ tantumque 


31 


autem x d'. 


216 3 


decori x, //,, 4^ decoris 


12 


perfequantur etiam \fequantur et ^, 




^ fequatur etiam 


16 


referta ^t, refertafunt 


20 


omnino 4/ ^« 


22 


aliud "K, fA. d. 


25 


neque expreffse 7\ d. 


27 


L. f/. erat Lucii 


32 


quid 4^ ^uod 


217 2 


non iniquam 4^ nonnunquam utendutn, 


3 jocofis 4/ i'//»/7,f 


4 


provideat A videat 




aliquod /x d. 


— 


inefle 4/ i^. 


II 


enim omnes \ enim 4/ </. 


14 


ratio A </. 




definendi x, p, deftinandi 


16 


quomodo f^ quoniam 


20 


aliquid f* f«V 


21 


conferemus X, /* conferamus 


24 gravitate acriore^/ acritate graviore 


25 


fecandum -^ fecandum medici veniunt 


28 


nihil /A ;/ff 


30 


ex X, fA ^. 


31 


Ut X, /A fl'. 


32 


ipfum x^. 


218 I 


indigna >,, -^ indignas 


2 


repellere A, w,, 4^ pelkre 


4 probari "k approbari 


6 


militem y. Thrajonem militem 


7 


Tperk<:[uimar 7^ perfequi ^profequi mcdo 


9 


eft A, 4^ et 


10 


adhibenda y. adhibenda efl 


1 1 


Cn. X, fx C. enim \ C. enim 


— - 


primus 4/ ?*» primis 


»3 


Palatio 4^ Palutino 


H 


vulgo p, « W-^fl 


18 


etiam 4^ ^/ 



VARIiE LECTIONES. 



p. 1. 






p. 1. 




2l8 20 


dignitas X, jLt, -4/ a'. 




222 5 


probandsc ,y. probanda /unt 


24 


modi X, /x generis 




6 


fartores f^/artores 


28 


doniinare ^, p, dcminaris 







huc //. /i/j 


29 


in ^ (/. 




10 


honeftae 4^ hone/Iate 


30 


praeiertim X i. 




13 


etiam x d'. 


33 


hanc partem A, ^/ hac parte 




«4 


faepe x/^peft 


34 


quis ? at quam multi p, cuju/que 
cujus qnis ? at nonnulli 


^ 


•5 


fic X, pi y. 

contulerit X, y. contulit 


35 


quarum -i^ ^tare 




18 


nihil libero 4/ //^fo 


219 4 


tenenda X Jufcipienda y. retinenJa 




26 


communitatis x communicationis 


7 


velimus jw, 'volu/nus 




32 


ut A ^. 


10 


moderata A, ji/, tnoderanda 




33 


funt xfnt 


»5 


continetur X ccntinet 




35 


Princepfque /.<, Principem 


16 


haec ^ autem hanc 




223 I 


t^f^d. 


20 


agentur, aut dicentur ^ji. agunttir 


aut 


8 


Eteniro X E/l enim 




dicuntur 




9 


quodam modo 4" '^- 


21 


Ttaque ^, ^, ^ Ita 




1 1 


igitur \ en'm 


28 


principio 4' in principio 




'3 


judicat 4/ indicat 


220 2 


convivii dida A, i}/ convivio Wi 


rla 


19 


hvc idcm 4/ ^^^ quidem 




dig !um fx convi^vio dignuin 




27 


Lyfis X, n*, 4^ L\/ias 


4 


poetam x, 4' ^- 




3 2 


a (teq u u n t u r ^ c'/^r««/ 


b 


Pericle! At cnim ^.,^ Pericles ait. 


At 


34 pertinerent \ pertinet 


10 


fit -K eji 




3 5 


Ita ,x Itaque 


I 2 


inhumanus videatur >. inhumanus nji- 


224 3 


eamque x, pi, 4^ eamque ettam 




detur \ humanius videatur 




4 


vel //. ^. 


— 


infcientia X, ^, -^ in/citia 




10 


agendi cogitandique X agendi, con 


14 


difcrepant /a di/crepat 






gregandi f/., -^ augendi congregani 


iq 


apparent X, ^^ apparet 






dique 


16 


defiderant "h, ^ deftderat 




— 


ea //- d. 


18 


eft -K d. 




«3 


animi /x, <-«;» 


— 


Ut p- Ut enim 




15 


vincat x vincant 


«9 


paulum \ parum 




»7 


necefiitatem fA nece/Jltudinem 


20 


videndum x, ^ ^ivendum 




18 


defideraret X cenftderaret ja. deftderet 


26 


ex X d. •], ex elevatiene 




19 


iftam 4/ initam 


28 


ex fubmiflione \ et /ubmi/fione 




21 


cultumque f/i. cultumque njita 


30 


quodque ^ quidque 




2; 


docere ^ doceret 


3» 


aUis X i7os fj., -^ illis 




26 


conjunftionem -^ cognitionem 


-221 6 






27 


WWxd. 




7 


vero X, fji <veri 




3' 


ita X, /A, -^ partim ita 


•3 


aguntur X agentur 




32 


confervandae X, ']/ obfervanda 


22 


bene /a d. 




34 


quoque X qutdem 


23 


ficut X; f/., 4* i- 




35 


fufcipiet jix, -^ /u/cipiat qui/que 


26 


ipfoque -^ ipfo qucque 




225 2 


reipublica: 4^ ^- 


28 


et confociationem y. et covfcietatcm ^ 


5 


excellere 4^ excellat 




ejus /ociationem 






focietate ^ pote/iate 


34 oper.x A, f*, 4/ o/4r« 




6 


fequitur X, ft./equetur \ /equalur 


3 5 


illis X, IX, 4' '» 'V//\f 




12 


immortalibus ^ immortalibus reddatt 


:t22 4 


quidquam ingenuum X quicquam 


in- 




tur 




geniium j^ quicquam ingtnium 




16 


duobus X, /x in duobus -^ de dmhui 



TOM. III.